ĐÍNH CHÍNH: Ở câu 6c, vật A đạt li độ cực đại trước (x = A) chứ không phải vật B (x = -A). Xin lỗi các em vì sai sót của thầy Vật lý lớp 11 - Kết nối tri thức - Bài 2: Mô tả dao động điều hòa - Thầy Nguyễn Chí Sơn Website: http://thaynguyenchison.vn/ Facebook: / nguyenchhison
Tóm tắt nội dung bài học: Có 4 đại lượng đặc trưng cho dao động điều hòa là: biên độ, chu kì, tần số và tần số góc Biên độ: A là độ dịch chuyển cực đại của vật tính từ vị trí cân bằng Chu kì: T là khoảng thời gian để vật thực hiện được một dao động Tần số: f là số dao động vật thực hiện được trong một giây, đơn vị là Hz Tần số góc: ω là tốc độ biến thiên của pha dao động, đơn vị là rad/s Pha ban đầu φ cho biết tại thời điểm bắt đầu quan sát, vật dao động điều hòa ở đâu và sẽ đi về phía nào Độ lệch pha là sự chênh lệch pha của các dao động, được đo bằng số phần của chu kì dao động hoặc bằng đơn vị độ hay radian
Nội dung của video bao gồm: 00:00 - (1) Các đại lượng đặc trưng của dao động điều hòa 04:56 - (2) Pha ban đầu - Độ lệch pha 13:31 - (3) Bài tập ví dụ về các đại lượng đặc trưng của dao động điều hòa
Chào kem, hôm nay sẽ hướng dẫn kem bài đầu tiên trong chương trình vật lý 11, bài số 1, dao động điều hoa.
Đầu tiên chúng ta sẽ tìm hiểu về những đặc điểm của dao động cơ.
Thì dao động cơ là chuyển động qua lại quanh một vị trí công bằng.
Lấy ví dụ, ở đây thầy có một vật nặng được móc vào một cái lò xo.
Thì hệ gồm vật nặng và lò xo như vậy thầy gọi là con lắc lò xo.
Và khi thầy treo con lắc lò xo thẳng đứng,
sẽ có một cái vị trí nó đứng yên.
Thì cái vị trí nó đứng yên như vậy được gọi là vị trí công bằng.
Sau đó thầy dùng tay kéo vật nặng này xuống dưới, thả ra.
Thì nó sẽ chuyển động lên xuống như thế này.
Thì chúng ta thấy khi nó chuyển động lên xuống như vậy,
nó sẽ chuyển động qua lại quanh cái vị trí công bằng ô nằm ở giữa.
Thì cái chuyển động đó được gọi là dao động.
Hoặc là chúng ta đặt con lắc lò xo nằm ngang.
Thì khi nó nằm yên tại một vị trí,
thì vị trí đó được gọi là vị trí công bằng.
Sau đó thầy dùng tay kéo con lắc này ra, rồi thả.
Thì nó sẽ chuyển động qua lại quanh cái vị trí công bằng ô.
Và cái chuyển động đó cũng được gọi là dao động.
Và khi nó chuyển động chúng ta sẽ thấy nó chuyển động cho một cái giới hạn nhất định.
Chứ không thể nào, ví dụ nó chuyển động đây không thể đi xa hơn nữa.
Hoặc tới đây không thể nào đi ngắn hơn nữa.
Thì cái vị trí ở hai đầu giới hạn đó được gọi là vị trí biên.
Và sẽ có là biên dương hoặc là biên âm.
Hoặc ở đây thầy có thể lấy một vật nặng treo vào một sợi dây.
Thì thầy gồm vật nặng và sợi dây, thầy gọi là con lắc đơn.
Và khi thầy để nó nằm yên,
thì cái vị trí nằm yên đó được gọi là vị trí công bằng.
Sau đó thầy dùng tay kéo qua một đoạn, rồi thả.
Nó sẽ đung đưa qua lại.
Thì khi nó chuyển động qua lại quanh vị trí công bằng như vậy,
thầy nói rằng con lắc đơn đang giao động.
Giao động cơ có thể là tùn hoàng hoặc không tùn hoàng.
Nếu sau những khoảng thời gian bằng nhau,
vượt trở lại vị trí cũ, theo hướng cũ,
thì giao động cơ đó là tùn hoàng.
Lấy ví dụ, ở đây là giao động của một con lắc đồng hồ.
Thì thầy lấy từ vị trí bên này đi.
Sau đó một giây nó đi qua rồi đi lại,
đúng vị trí ban đầu được gọi là thực hiện được một giao động.
Và thực hiện một giao động này mất hết một giây.
Cái rồi sau một giây nó lại đi qua, quay lại vị trí ban đầu.
Rồi một giây lại đi qua, quay lại vị trí ban đầu.
Tức là cứ sau một khoảng thời gian bằng nhau,
con lắc đồng hồ trở lại đúng vị trí cũ,
theo hướng cũ, vậy nên giao động của con lắc đồng hồ
được gọi là tùn hoàng.
Hoặc là những cành cây.
Khi có gió thổ, những cành cây nó sẽ đung đưa,
tức là chúng sẽ giao động.
Tuy nhiên những giao động này nó không lặp lại
sau những khoảng thời gian bằng nhau.
Vậy nên giao động đung đưa của cành cây
được gọi là không tùn hoàng.
Câu số một.
Nếu những ví dụ về giao động cơ mà em biết,
thì đây sẽ lấy hai ví dụ như sau.
Trường hợp thứ nhất là cái cành cây
nó sẽ đung đưa trong gió.
Trường hợp thứ hai là cái xích đu nó đung đưa qua lại như thế này.
Vậy đây chúng ta có
chuyển động đung đưa của lá cây
hoặc là chuyển động của xích đu.
Tiếp theo chúng ta sẽ tìm hiểu
về giao động điều hòa.
Thì giao động điều hòa là giao động
tùn hoàng đơn giản nhất.
Trong đó ly độ của vật là một hàm cosine
hay còn gọi là hàm cos cũng được,
hoặc là sin của thời gian.
Thì ở đây chúng ta cần biết ly độ là gì.
Thì ly độ chúng ta ký hiệu là chữ x.
Nó là độ dịch chuyển của vật
so với vị trí cân bằng
trong quá trình giao động.
Lấy ví dụ.
Chúng ta biết con lắc lò xo đặt nằm ngang
nó sẽ chuyển động qua lại
quanh cái vị trí cân bằng O nằm ở giữa.
Giả sử tại một cái thời điểm nào đó
vật tới vị trí M.
Thì lúc này độ dịch chuyển
từ vị trí M tới vị trí O này
thì cái đoạn này chính là ly độ x.
Và người ta đã tính toán và thấy được rằng
phương trình ly độ x sẽ có dạng
là x bằng A cos omega t cộng phi.
Vậy từ đây chúng ta thấy rằng
ly độ là một hàm cos
theo thời gian.
Thì trong phương trình giao động điều hòa
A ở đây được gọi là biên độ.
Chúng ta biết rồi.
Nguyên cái cộng omega t cộng phi
cái này đọc omega t,
cái này đọc omega này,
cái này đọc phi này.
Thì nguyên cái cộng omega t cộng phi
được gọi là pha của giao động
ở thời điểm T.
Đơn vị là radian.
Còn cái phi ở đây
được gọi là pha ban đầu.
Đơn vị cũng là radian.
Tiếp theo là về đồ thủy
của giao động điều hòa.
Tới đây chúng ta sẽ thấy
một con lắc lò xo treo khẳng đứng
đang giao động lên xuống.
Người ta gắn vào trong cái bậc nặng đây
một cái kì bút, và phía sau đây
người ta có một cái cụm giấy
cuộn cho nó chặn.
Chúng ta sẽ thấy rằng là khi
con lắc lò xo giao động lên xuống như vậy
thì nó sẽ vẽ được trên cái cụm giấy
cái đường cong lên xuống như thế này.
Đó, từ xuống lên rồi lại xuống
rồi lại lên.
Thì cái đường cong đó được gọi là đường cong
có dạng hình sin.
Và đồ thủy của giao động điều hòa
sẽ làm cái đường cong
có dạng hình sin như vậy.
Hoặc các em có thể nhìn bên đây là hình ảnh
của con lắc lò xo.
Thì trên cái trục OT nằm ngang này
và trục lý độ X khẳng đứng này
thì con lắc lò xo sẽ giao động lên xuống như thế này.
Ban đầu ở dưới đây là vị trí biên âm.
O nằm đây, dưới này là biên âm.
Trên này biên dương.
Đi lên
tới cao nhất, rồi lại đi xuống
tới thấp nhất, rồi lại đi lên
tới cao nhất, đi xuống tới thấp nhất.
Thì đó là về đồ thủy của giao động điều hòa.
Câu số 2.
Một vật giao động điều hòa
có phương trình X bằng 2 cos 40t
cộng bg2cm.
Hãy xác định A
biên độ và pha ban đầu
của giao động.
Thì phương trình giao động điều hòa hồi nãy chúng ta biết là
X bằng A cos omega t cộng phi.
Thì cái A nằm ở
phía trước cos đây chính là biên độ giao động.
Và chúng ta nhìn ở đây nè.
Cái trước cos đó là số 2.
Vậy thì rõ ràng cái số 2 này chính là
biên độ giao động.
Vậy đây chúng ta có biên độ
A bằng 2cm, đơn vị cm đây.
Còn về pha ban đầu
thì cái cụm phía sau này, cái phi
đây nè, chính là pha ban đầu.
Thì mình nhìn lên đây thấy nè, cộng bg2
nguyên cái cụm này, đó.
Vậy pha ban đầu sẽ là phi bằng
bg2rad.
Tiếp theo cùng B.
Pha và ly độ của giao động khi
t bằng 2 giây.
Đầu tiên là pha khi t bằng 2 giây
tức là tìm pha giao động
tại thời điểm t nào đó.
Thì chúng ta biết là nguyên cái cụm
omega t cộng phi đây nè, được gọi là pha
giao động tại thời điểm t.
Để muốn tìm pha tại thời điểm t bằng 2 giây
chúng ta lấy 2, thế vô cái cụm
omega t cộng phi thôi, bấm máy ra là xong.
Thì cái cụm omega t cộng phi
là nguyên cái cụm trong ngoặt đây nè.
Vậy chúng ta lấy t bằng 2, thế vô đây.
Chúng ta có
4B x 2
cộng BG2. Bấm máy sẽ ra
17BG2 radian.
Tiếp theo là yêu cầu tìm
ly độ của giao động khi t bằng 2.
Ly độ tức là x.
Thì muốn tiếp x tại thời điểm t bằng 2
thì lấy 2 thế vô đây, bấm máy nguyên cục này ra.
Vậy chúng ta có
x bằng 2 cos 4B
nhân cho t bằng 2 thế vô
cộng BG2.
Bấm máy nguyên cục này, nó sẽ ra
là bằng 0. Các em lưu ý là
ở đây chúng ta phải đổi ra radian
trong bấm máy. Các em phải đổi ra radian
bấm máy nó mới ra 0 nha.
Câu số 3. Đồ thủy
ly độ thời gian của 1 con lắc đơn
giao động điều hòa được mô tả trên hình
1.3. A.
Hãy mô tả giao động điều hòa
của con lắc đơn.
Thì khi mô tả giao động điều hòa nó sẽ bao gồm
có biên độ, thời gian thực hiện
1 giao động, thời điểm ban đầu
vật đang ở đâu và di chuyển theo hướng nào.
Đầu tiên là về biên độ.
Thế em nhìn cái đồ thủy ở đây
nó sẽ từ đây này, đi xuống
tới thấp nhất, rồi lại đi lên tới cao nhất
rồi đi xuống tới thấp nhất, giống như hồi nãy
chúng ta thấy. Nhưng mà ở đây người ta chỉ bẻ tới đây thôi.
Đấy. Thì ngay đây
là vị trí cao nhất, tức là biên độ đó.
Thì biên độ ở đây chính là vị trí này
là 40mm
Vậy mà có biên độ 40 này.
Thời gian thực hiện 1 giao động.
Thì chúng ta biết 1 giao động là đi
từ vị trí này, đi lên
đi xuống, rồi đi lên đúng vị trí
thì gọi là 1 giao động.
Tức là chúng ta nhìn từ đỉnh này
đi hồi xuống dưới đáy
là mới có 1 nửa thôi
thì thời gian của nó đã là 2 giây rồi.
Vậy đi lên nốt trên này
để cho lên đúng vị trí ban đầu nữa
thì tốn thêm 2 giây nữa.
Vậy thì tổng cộng thời gian thực hiện được 1 giao động
sẽ là 4 giây.
Vậy chúng ta có thời gian thực hiện
1 giao động là 4 giây.
Còn về tại thời điểm ban đầu
thời điểm ban đầu nó nằm ở đây
là ngay cái vị trí biên
biên dương luôn
biên đâm nó nằm ở dưới này, biên dương nằm trên này
ngay vị trí biên dương và đang đi về vị trí 0
đang đi về 0
tức là đang đi về vị trí cân bằng
thì đó là đáp án công an.
Tiếp theo công bê
xác định ly độ của công lắc
ở các thời điểm T bằng 0,
T bằng 0.5 và T bằng 2 giây
thì đầu tiên là T bằng 0 nó nằm ở đây
thì đồ khẩy nó nằm ngay vị trí 40
vậy tức là ly độ ở đây nó sẽ bằng
40 mm
tại thời điểm 0.5 giây nó nằm ở đây
mình chiếu lên đồ thị là ngay tại cái điểm này
mình chiếu qua đây thì nó là ly độ
thì cái ly độ này giống như
nằm ở khoảng giữa 20-40
nhưng thực tế nó không nằm ở giữa đâu, nó sẽ hơi lạc
một chút. Thì thầy đã tính toán
và thấy được rằng cái vị trí này là
20,2 mm
Còn vì sao thầy tính được thì ở những bài
sau thầy sẽ hướng dẫn ha
ở đây thì các em biết trước vậy thôi
Cuối cùng là tại thời điểm T bằng 2 giây
2 giây nằm ở đây
thì chiếu xuống đồ thị đang nằm dưới này mà
Thế mình chiếu xuống đây, mình nhìn qua bên này
thì ly độ đang là trừ
40 mm
Vậy chúng ta có ít bằng trừ 40 mm
Tiếp theo câu số 4
Bít tông của một động cơ
rút trong giao động trên một đoạn thẳng
dài 16 cm và làm cho
chụp hữu của động cơ quay đều
xác định biên độ giao động của một
điểm trên mặt bít tông
Thì đây là hình ảnh của cái bít tông này
Một cái động cơ chứ
Đây là hình ảnh của một cái động cơ
Nó sẽ gần có 2 phần, thứ nhất là cái bít tông ở đây
cái bít tông này di chuyển lên xuống được
và cái chụp hữu dưới này có thể xoay được
Thì khi cái bít tông này di chuyển lên xuống
như thế này
thì cái chụp hữu này nó có thể xoay vòng tròn
và khi cái bít tông di chuyển
lên xuống thì nó sẽ giao động
và giao động ở đây trên một cái đoạn thẳng
ở đây nè, từ dưới này
cái đó đi lên, đi xuống
đi lên, đi xuống
là đúng cái đoạn thẳng này thôi
Và cái đoạn thẳng này để bài cho là 16cm
Mà ở phần lý thuyết
chúng ta biết rằng nó sẽ giao động từ vị trí
biên âm tới vị trí biên dương
Mà nguyên cái đoạn này
là 16cm, mà biên độ
chỉ có một nửa đây thôi, đoạn này
hoặc là đoạn này, 2 đoạn này bằng nhau mà
Vậy nên chúng ta sẽ chi đôi nó ra
Thì 16 chi 2 sẽ ra 8
Vậy từ đó chúng ta có biên độ giao động
là 8cm
Tiếp theo chúng ta sẽ tìm hiểu
về mối liên hệ giữa giao động điều hòa
và chuyển động tròn đều
Thì hình chiếu của một chuyển động tròn đều
xuống một đường thẳng nằm trong mặt phẳng chuyển động
chính là một giao động điều hòa
Nghe phức tạp siêu tượng ha
Giờ chúng ta lấy nhìn đây
Tới đây là một cái chuyển động tròn đều nè
Đó, nó quay vòng tròn
Ở trên này thầy đặt một cái đèn
thầy chiếu xuống dưới
Thì rõ ràng khi cái đèn chiếu xuống thì cái quả cầu
đây nó tạo thành cái bóng đen ở phía dưới
Và các em để ý sẽ thấy cái bóng đen
nó di chuyển qua lại
qua... quay lại
Đó
Cứ thể cái này quay tới đâu
thì cái bóng đen nó sẽ di chuyển tới đó
nó di chuyển qua lại
Vậy rõ ràng cái hình chiếu
cái bóng của cái dòng tròn đây
chính là một giao động điều hòa
Hoặc các em có thể nhìn bên này
thì chúng ta sẽ thấy là cái điểm màu đỏ thì xoay dòng tròn
Đó
Tương ứng với nó trên cái đường nằm ngang đây
chúng ta sẽ có cái hình chiếu là cái điểm màu xanh đây nè
Đó, đi qua
qua đây
rồi lại đi lại
Đó
Và cứ thể cái bóng tròn này quay tới đâu
thì cái hình chiếu này nó sẽ đi tương ứng trên cái đường nằm ngang tới đấy
Và để ý một chút
cái bóng tròn này quay hết một vòng nè
quay hết một vòng
Đó, nó quay hết một vòng
Thì tương ứng cái điểm này nè
cũng đi từ đây nó qua
xong rồi nó quay ngược lại vị trí ban đầu
Vậy chúng ta thấy
khi mà nó quay hết một vòng tròn
thì cái hình chiếu của nó
cũng thực hiện vừa đúng
một giao động
Thì đó là mối liên hệ giữa chuyển động tròn đều
và giao động điều hoàng
Và đó là toàn bộ nội dung bài học ngày hôm nay
Nếu như các em thấy video này hay và có ích
hãy bấm nút like và đăng ký kênh
để theo dõi thêm nhiều bài giảng khác nữa nhé
Chào các em và hẹn gặp lại