Ngữ văn 11 bài 6 - Viết: Viết văn bản thuyết minh về một tác phẩm văn học

VIẾT VĂN BẢN THUYẾT MINH VỀ MỘT TÁC PHẨM VĂN HỌC

YÊU CẦU

- Giới thiệu được tác phẩm cần thuyết minh (nhan đề, tên tác giả, đánh giá chung).

- Giới thiệu khái quát về tác giả.

- Nêu được hoàn cảnh sáng tác, đặc điểm thể loại; tóm tắt được nội dung tác phẩm.

- Nếu thông tin cơ bản về giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm.

- Khẳng định vị trí, đóng góp của tác phẩm đối với đời sống văn học.

- Có lồng ghép các yếu tố miêu tả, tự sự, biểu cảm, nghị luận.

LÝ THUYẾT

Văn bản thuyết minh là kiểu văn bản được sử dụng rộng rãi, đáp ứng nhu cầu hiểu biết trong mọi lĩnh vực đời sống. Kiểu văn bản này gắn liền với tư duy khoa học, với mục đích giúp người đọc hiểu rõ về đối tượng cần thuyết minh.

Viết kiểu bài thuyết minh, cần rèn luyện những thao tác, kĩ năng tìm hiểu thông tin, nghiên cứu và trình bày các tri thức một cách chính xác, khách quan. Để văn bản thuyết minh có nội dung phong phú và hấp dẫn, cũng cần lồng ghép một cách hợp lí một số yếu tố khác như miêu tả, tự sự, biểu cảm, nghị luận.

Trọng tâm của kiểu bài thuyết minh là cung cấp thông tin; khác với trọng tâm của kiều bài nghị luận là nêu quan điểm, bàn luận, thuyết phục.

Với kiểu bài thuyết minh về một tác phẩm văn học, thông tin cần giới thiệu là: tác giả, nhan đề, thể loại, đặc điểm nội dung, đặc sắc nghệ thuật, vị trí của tác phẩm.... Khi thuyết minh về đặc điểm nội dung và nghệ thuật, có thể lồng ghép một số yếu tố khác, nhưng cần đảm bảo giữ được đặc trưng về thể loại của một văn bản thuyết minh, nhất là không để lẫn với văn bản nghị luận.

BÀI VIẾT THAM KHẢO

Văn bản: Truyện Kiều - kiệt tác của đại thi hào dân tộc Nguyễn Du  

1. Bài thuyết minh Truyện Kiều - kiệt tác của đại thi hào dân tộc Nguyễn Du gồm những nội dung gì? Nội dung nào được tác giả xác định là trọng tâm? 

-    Giới thiệu tác phẩm 

-    Giới thiệu khái quát về tác giả 

-    Hoàn cảnh sáng tác, đặc điểm thể loại, tóm tắt tác phẩm  

-    Giá trị nội dung của tác phẩm  

-    Giá trị nghệ thuật của tác phẩm  

-    Vị trí, đóng góp của tác phẩm đối với đời sống văn học 

→ Trọng tâm là giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm.

2. Chỉ ra sự kết hợp của một số yếu tố như tự sự, miêu tả, biểu cảm hoặc nghị luận được sử dụng trong bài thuyết minh.

- Yếu tố tự sự: kể về cuộc đời của Nguyễn Du và thuật lại cốt truyện của Truyện Kiều.

- Yếu tố nghị luận: phân tích giá trị tư tưởng và nghệ thuật của Truyện Kiều, khẳng định vị trí của Truyện Kiều trong nền văn học dân tộc.

- Yếu tố miêu tả: miêu tả các nhân vật trong Truyện Kiều (Kim Trọng – Nho sinh hòa hoa, phong nhã, Thúy Kiều – người con gái tài sắc, đức hạnh vẹn toàn,…).

- Yếu tố biểu cảm: thể hiện ở những nhận xét về tác phẩm

→ Việc kết hợp hài hòa giữa các yếu tố tự sự, miêu tả, biểu cảm và nghị luận đã giúp cho bài văn trở nên hay, hấp dẫn và thu hút người đọc hơn và nó cũng tạo sự dễ dàng hơn trong việc hiểu nội dung của tác phẩm. 

THỰC HÀNH VIẾT

Chuẩn bị viết

- Đề tài thuyết minh rất phong phú song cần ưu tiên những tác phẩm có giá trị.

- Gợi ý: Bạn có thể chọn thuyết minh về một số tác phẩm trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 10 như: Mùa xuân chín (Hàn Mặc Tử), Bình Ngô đại cáo (Đại cáo bình Ngô, Nguyễn Trãi), Một chuyện đùa nho nhỏ (An-tôn Sê-khốp – Anton Chekhov), Dưới bóng hoàng lan (Thạch Lam), Con đường không chọn (Rô-bớt Phờ-rót – Robert Frost),... hoặc một tác phẩm tự chọn khác.

Tìm ý

Trả lời được những câu hỏi sau:

- Vì sao chọn thuyết minh về tác phẩm này?

- Tác giả và tác phẩm được thuyết minh có vị trí như thế nào?

- Tác phẩm được sáng tác trong hoàn cảnh nào, bằng thể loại gì?

- Nội dung cơ bản và đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm là gì?

- Tác phẩm đã được đánh giá như thế nào trên các phương diện giá trị tư tưởng và giá trị nghệ thuật?

- Tác phẩm có đóng góp gì cho đời sống văn học?

Lập dàn ý

- Mở bài: Giới thiệu tên tác phẩm, tác giả và lý do hoặc ấn tượng chung về tác phẩm.

- Thân bài:

+ Giới thiệu khái quát về tác giả (cuộc đời, phong cách sáng tác).

+ Hoàn cảnh ra đời hoặc xuất xứ của tác phẩm.

+ Tóm tắt nội dung chính hoặc bố cục của tác phẩm (với truyện/kịch) hoặc phân tích các mạch cảm xúc, hình ảnh chính (với thơ).

+ Đánh giá giá trị nội dung (chủ đề, thông điệp) và đặc sắc nghệ thuật (thể loại, ngôn từ, biện pháp nghệ thuật).

- Kết bài: Khẳng định vị trí, ý nghĩa của tác phẩm trong nền văn học và cảm nhận, bài học rút ra.

Viết

THUYẾT MINH TÁC PHẨM VĂN TẾ THẬP LOẠI CHÚNG SINH (NGUYỄN DU)

Trong nền văn học trung đại Việt Nam, Nguyễn Du là một trong những nhà thơ có tấm lòng sâu sắc đối với con người. Văn tế thập loại chúng sinh, thường gọi là Văn chiêu hồn, là một tác phẩm tiêu biểu cho tư tưởng nhân đạo của ông. Viết về những người đã khuất, tác phẩm không chỉ gợi lên nỗi thương cảm đối với những phận người bất hạnh mà còn đặt ra những suy ngẫm về sự mong manh của kiếp người, về danh lợi và lòng nhân ái. Chính chiều sâu tư tưởng cùng giá trị nghệ thuật đặc sắc đã làm nên sức sống lâu bền của tác phẩm.

Nguyễn Du – nhà thơ giàu lòng thương người

Nguyễn Du (1765–1820), tên chữ là Tố Như, hiệu Thanh Hiên, quê ở Tiên Điền, Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Ông sinh trưởng trong một gia đình danh gia vọng tộc nhưng cuộc đời trải qua nhiều biến động. Sớm mồ côi cha mẹ, từng phiêu bạt, đói nghèo, bệnh tật và tha hương, Nguyễn Du có cơ hội trải nghiệm sâu sắc những cảnh đời chìm nổi. Những năm tháng ấy góp phần hình thành ở ông một tấm lòng thương đời, thương người sâu sắc.

Trong sáng tác, Nguyễn Du thường hướng ngòi bút về những con người nhỏ bé, bất hạnh và nhìn họ bằng sự cảm thông. Ông không chỉ quan tâm đến những người có địa vị mà còn dành tiếng nói cho những phận người bị lãng quên. Văn tế thập loại chúng sinh là một biểu hiện rõ nét của phong cách ấy.

Xuất xứ và đặc điểm thể loại

Văn tế thập loại chúng sinh là sáng tác bằng chữ Nôm, được viết theo thể song thất lục bát, gồm 184 câu thơ; tác phẩm còn được gọi là Văn chiêu hồn. Tài liệu không xác định chính xác năm sáng tác. Tuy nhiên, tác phẩm được đặt trong bối cảnh xã hội cuối thế kỉ XVIII có nhiều chiến tranh, đói kém, thiên tai, dịch bệnh và binh lửa, khiến nhiều người chết chóc, ly tán.
Văn tế vốn là thể văn dùng để tưởng niệm người đã mất. Ở tác phẩm này, đối tượng được tưởng niệm rất rộng, từ người quyền quý, quan lại, tướng lĩnh đến sĩ tử, thương nhân, người lính, người hành khất, phụ nữ bất hạnh và những đứa trẻ chết khi còn nhỏ. “Thập loại” vì thế mang ý nghĩa tượng trưng cho nhiều, gần như toàn thể chúng sinh.

Nội dung và các mạch cảm xúc chính

Tác phẩm có thể chia thành bốn phần: cảnh tháng Bảy và lễ cầu siêu; lời kể về các hạng người đã chết; cảnh những cô hồn vất vưởng; cuối cùng là lời cầu mong Phật pháp cứu độ chúng sinh.

Mở đầu tác phẩm là bức tranh tháng Bảy lạnh lẽo:

“Tiết tháng Bảy mưa dầm sùi sụt,
Toát hơi may lạnh buốt xương khô,
Não người thay buổi chiều thu,
Ngàn lau nhuốm bạc, lá ngô rụng vàng.”

Cảnh vật tiêu điều tạo nên không khí u buồn và dẫn người đọc vào thế giới của những cô hồn. Từ đó, tiếng thương vang lên:

“Thương thay thập loại chúng sinh,
Hồn đơn phách chiếc lênh đênh quê người.”

Nguyễn Du lần lượt gọi đến nhiều hạng người với những số phận khác nhau. Có những người từng quyền quý, giàu sang, có những người theo đuổi công danh, tiền tài, có sĩ tử, người buôn bán, người lính và những phận đời bất hạnh. Trước sự đổi thay của thời thế, những gì tưởng như vững chắc cũng có thể tan biến:

“Bỗng phút đâu mưa sa ngói lở…”

Với những người phụ nữ bất hạnh, tiếng thương trở nên day dứt:

“Đau đớn thay phận đàn bà,
Kiếp sinh ra thế biết là tại đâu?”

Qua việc nhắc đến nhiều cảnh đời, Nguyễn Du cho thấy trước cái chết, những khác biệt về giàu nghèo, sang hèn, quyền thế đều trở nên mong manh.
Đặc biệt, tác phẩm khắc họa những cô hồn không nơi nương tựa:

“Hoặc là ẩn ngang bờ dọc bụi,
Hoặc là nương ngọn suối chân mây,
Hoặc là bụi cỏ bóng cây,
Hoặc nơi quán nọ cầu này bơ vơ.”

Những hình ảnh ấy gợi sự cô độc, phiêu dạt của những linh hồn không còn mái nhà, người thân. Tuy nhiên, tác phẩm không kết thúc trong tuyệt vọng. Nguyễn Du hướng những cô hồn về sự cứu độ của Phật pháp:

“Nhờ phép Phật siêu sinh tịnh độ,
Phóng hào quang cứu khổ độ u…”

Từ nỗi thương người, tác phẩm hướng đến lòng từ bi và mong muốn giải thoát con người khỏi “não phiền”, “oán thù”.

Giá trị nội dung và nghệ thuật

Giá trị nổi bật nhất của Văn tế thập loại chúng sinh là tư tưởng nhân đạo sâu sắc. Nguyễn Du thương tất cả những con người bất hạnh, không phân biệt địa vị hay hoàn cảnh. Câu hỏi “Còn chi ai quý ai hèn?” thể hiện rõ nhận thức ấy: trước cái chết, những ranh giới sang – hèn, giàu – nghèo mà con người tạo ra khi còn sống trở nên vô nghĩa.

Tác phẩm đồng thời gợi suy ngẫm về sự vô thường của kiếp người. Công danh, tiền bạc, quyền lực hay những cuộc tranh giành cuối cùng đều không thể theo con người sang bên kia thế giới. Vì vậy, tiếng gọi những cô hồn cũng trở thành lời nhắc nhở người đang sống biết trân trọng tình người và không để những thứ phù phiếm chi phối cả cuộc đời.

Về nghệ thuật, tác phẩm nổi bật ở thể song thất lục bát, ngôn ngữ Nôm giàu sức gợi và âm hưởng vừa trang nghiêm vừa da diết. Nguyễn Du sử dụng thành công nghệ thuật liệt kê, đối lập, câu hỏi tu từ cùng những hình ảnh giàu tính biểu tượng. Sự kết hợp giữa kể, tả, biểu cảm và suy ngẫm giúp tác phẩm vừa có sức lay động cảm xúc vừa có chiều sâu tư tưởng.

Vị trí và ý nghĩa của tác phẩm

Văn tế thập loại chúng sinh là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho tư tưởng nhân đạo của Nguyễn Du và của văn học Việt Nam trung đại. Từ việc viết về những người đã khuất, tác phẩm mở rộng thành một suy ngẫm sâu sắc về con người và cuộc đời. Nguyễn Du không chỉ thương những người chết mà còn muốn người sống biết nhìn lại cách mình đang sống.

Hơn hai thế kỉ đã qua, tiếng gọi trong Văn tế thập loại chúng sinh vẫn còn sức lay động bởi tình thương mà nó chứa đựng. Đọc tác phẩm, ta không chỉ biết trân trọng những số phận đã khuất mà còn được nhắc nhở phải biết yêu thương người đang sống, biết quý trọng tình thân và không để danh lợi, hơn thua hay oán hận làm mất đi những giá trị tốt đẹp của một đời người. Chính điều đó đã giúp Văn tế thập loại chúng sinh vượt khỏi giới hạn của một bài văn tế, trở thành một áng văn chương có giá trị lâu bền trong đời sống văn học và tinh thần của dân tộc.

Chỉnh sửa, hoàn thiện