Tại Sao Dân Tộc Do Thái Có Thể Định Hình Và Thống Trị Văn Minh Nhân Loại Chỉ Nhờ Vào Một Cuốn Sách ? Do Thái Giáo Có Gì Khác Với Biệt Với Các Tôn Giáo Còn Lại ? Kiến Thức Đa Diện : Là một tổ hợp kiến thức được chia sẽ đa chiều. Đa dạng. Chân thật nhất đến từng khía cạnh tới quý vị và các bạn ! Nhằm thỏa mãn những con người luôn tìm tòi những cái mới. Học hỏi những kiến thức rõ ràng và ngắn gọn 1 cách có logic cụ thể không màu mè. Không phông bạt. Hy vọng rằng sẽ giúp các bạn thõa mãn trí tò mò của bạn ! Nếu thấy hay hãy đăng kí theo dõi trên kênh của chúng tôi để đón nhận những video mới nhất bạn nhé ! Fanpage của chúng tôi Tại : https://bitly.com.vn/SoqKj Gmail : [email protected] #isarel#lichsudothai#cơđốcgiáo Video này thuộc về kênh : Kiến Thức Đa Diện .
Một dân tộc nhỏ nhưng tác động đến rất lớn toàn bộ văn minh của trái đất.
Từ cuộc sống, khoa học, làm dâu đến tư tưởng, mọi thứ đều có sự tác động của người Do Thái.
Dân tộc Do Thái là một trong những dân tộc có nền văn hóa và lịch sử lâu đời nhất của nhân loại.
Ra đời cùng với thời kỳ văn minh Ai Cập, văn minh Lũ Hà và văn minh Hỷ Lạp là mã thời cổ đại.
Nhưng lịch sử bắt họ phải chịu một số phần không may mắn.
Bị các bộ tộc và các lãnh chúa khác xâm chiếm đất đai và xua đuổi giữa những lý do tôn giáo.
Từ đó, họ phải sống tha hương, từng nhóm kéo nhau đi khắp mọi nơi trên thế giới để duy trì sự sinh tồn,
vượt qua những định mệnh nghiệt ngã của lịch sử.
Hơn 2.000 năm qua, đi đến đâu, họ cũng tỏ ra là một dân tộc có sức sống dẻo dài, không bị đau hóa và ý thức vươn lên mãnh liệt.
Trong công việc, họ cân cư, kiên trì và quyết tâm đạt được những mục đích mình theo đuổi.
Bởi vậy, gần như sống ở đâu, họ cũng thành công.
Văn minh Do Thái không để lại những kiến trúc nổi tiếng như kim tự tháp, điện Pantheon hoặc vạn lý trường thành.
Nhưng nó lưu lại một di sản phi vật thể vô giá mà ít có nền văn minh nào có thể sánh được về tầm ảnh hưởng lâu dài, sâu sắp đối với văn minh toàn nhân loại.
Sự thành đạt và khôn ngoan của họ nhiều khi bị thành kiến và kỳ thị.
Trong thế chiến 2 dưới chế độ Fascist, khi Hitler đề cao thuyết người Đức là một dân tộc thượng đẳng,
Hitler rất sợ sự vượt trội của người Do Thái nên đã bắt họ sống trong các trại tập trung, đày đoạ họ với ý đồ để họ chết dần chết mòn trong đó.
Dường như là mỗi khi bàn luận về sự thông minh có di chuyển không,
người ta đều nêu lên dẫn chứng về giải Nobel và người Do Thái.
Và cũng như một thông lệ, hàng năm sau khi công bố giải, người ta đều hỏi người Do Thái chiếm bao nhiêu phần trăm giải năm ấy.
Và thực tế thì con số này không hề nhỏ.
Ví dụ, chỉ sau khi vừa công bố 3 giải Nobel 2011, lập tức có một bài báo nhăn đề
Bà mẹ G.Desch có thể tự hào, 5 trong 7 Nobel là người Do Thái.
Đó là Ralph Stamen và Bruce Butler giải Nobel về y học.
Saul Palmeiter và Adam G.Ross giải Nobel về vật lý.
Daniel Schussman giải Nobel về hóa học.
Người Do Thái đặc biệt xuất sắc trong lĩnh vực trí tuệ.
Họ thường là những nhà khoa học lớn, những doanh nhân nỗi lạc,
những nhà văn kiệt xuất, những nhà tư tưởng viên bác, những chính trị gia tài giỏi.
Từ năm 1901, giải Nobel được thanh lộc và trở thành một giải thưởng uy tín nhất và danh dài nhất hành tinh.
Tôn vinh những người có đồng gốc lớn nhất cho nhân loại, có những phát minh độc phá,
những tác phẩm văn trường thâm đẫm tính nhân văn,
những người có công lao kiến tạo một thế giới an bình hơn, tốt đẹp hơn.
Người Do Thái lập tức trở thành một yếu tố quan trọng của giải.
Dù họ sống ở các nước khác nhau, mang quốc tịch khác nhau
hoặc chính tại đất nước mới thành lập cách này không lâu của họ là Israel.
Tính đến năm 2011, giải Nobel đã trao 108 lần,
trừ 4 năm trong thế chiến 1 và 2 là không trao giải,
trao trên 800 nhân vật và các tổ chức xã hội.
Nếu tính tất cả các giải, ít nhất có 181 người Do Thái được trao giải Nobel,
chiếm 22% số nhân vật được coi là những trí tuệ hàng đầu của nhân loại.
Trong bước giải Nobel qua hơn một thế kỷ,
tỷ lệ số người Do Thái chiếm lĩnh các giải Nobel trong các lĩnh vực như sau.
Hóa học – 32 người, chiếm tỷ lệ 21%,
Kinh tế – 28 người, chiếm tỷ lệ 42%,
Văn trường – 13 người, chiếm tỷ lệ 12%,
Vật lý – 49 người, chiếm tỷ lệ 27%,
Hòa bình – 9 người, chiếm tỷ lệ 8%.
Cần lưu ý rằng, số người Do Thái trên trái đất là 20 triệu,
cả trong và ngoài nước, nghĩa là chưa đến 0,2 dân số thế giới.
Như vậy, trong khi dân số thế giới là gần 8 tỷ với trên 800 giải Nobel,
thì bình quân số giải trên đồng người của người Do Thái so với bình quân của thế giới
cao hơn đến 11,95%.
Người ta thường nói, giải Nobel trong vài chục năm gần đây đổ dồn về Mỹ.
Xong ít ai để ý, trong những giải Nobel mang thương hiệu Mỹ,
thì người Mỹ gốc Do Thái chiếm một phần quan trọng.
Xin nêu một vài con số.
Giải Nobel Hóa học của Mỹ có 2,7% là người gốc Do Thái,
Nobel Vật lý – 3,7%,
Nobel Y học và Sinh lý học – 42%,
Nobel Kinh tế – 55%,
Nobel vận trương – 27%,
và Nobel Hòa bình là 10%.
Và cũng xin nhớ rằng, dân số của cộng đồng Do Thái chỉ bằng 2% của Mỹ.
Chí tuệ Do Thái thể hiện không chỉ ở Nam giới mà cả nữ giới.
Trong 4 ngày khoa học, có 18 nữ Nobel già,
thì 36% là các bà gốc Do Thái.
Nếu không kể giải Nobel, thì bất cứ giải quốc tế nào khác,
tư lệ các nhà khoa học Do Thái cũng tương tự.
Chỉ xin kể một giải chúng ta đã nói nhiều là giải Fields,
thì các nhà tón học trẻ người Do Thái được giải đã chiếm 27%,
và giải thành tiệu suốt đời trong tón học họ chiếm tới 55%.
Cả một dân tộc giỏi làm kinh tế.
Chúng ta đều biết người Do Thái,
thời cổ gọi là Hebrew,
là dân tộc thành công nhất trên nhiều lĩnh vực trí tuệ.
Họ thực ra còn cực kỳ xuất sắc trên mặt kinh tế,
tài chính, thương mại.
Họ đã đến những thành tiệu đó trong hoàn cảnh cực kỳ khó khăn.
Toàn bộ dân tộc Do Thái buộc phải sống lưu vọng và phân tán,
ăn nhờ ở đỡ suốt 2.000 năm qua trên khắp thế giới.
Đi tới đâu cũng bị xa lánh hoặc khát hủy,
xô đuổi, tước đoạt, thậm chí bị hãm hại,
tàn sát vô cùng dã man,
bị cấm được sở hữu bất cứ tài sản cố định nào
như nhà đất, tay nguyên thiên nhiên.
Chỉ cần lướt qua các mạng tin kiếm là ta có thể siêu tầm được ngay
một số thành tiêu cực kỳ gây ấn tượng của người Do Thái trên lĩnh vực kinh tế,
dù là về mặt lý thuyết hay thực tiễn.
Hãy xem một số số liệu sau đây.
Các lý thuyết họ xây dựng nên đã ảnh hưởng vô cùng to lớn,
nếu không nói là quyết định tới quá trình tiến hóa của nhân loại.
Karl Marx, người khám phá ra giá trị thẳng dư
và xây dựng học thuyết kinh tế chủ nghĩa cộng sản,
sẽ thay thế cho chủ nghĩa tử bản.
Được gọi là một trong hai người Do Thái làm đạo lộn cả thế giới.
Alan Greenspan, 17 năm liền được 4 đời Tổng thống Mỹ
tín điểm cử làm chủ tịch cơ quan dự trữ liên bang.
Fed, tức ngân hàng nhà nước Mỹ,
nắm quyền sinh sát lớn nhất trong giới tài chính Mỹ,
thống trị lĩnh vực tài chính tiền tệ toàn cầu.
Paul Wolfowitz cùng người tiền nhiệm James W. Pencer,
hai cựu chủ tịch ngân hàng thế giới,
tổ chức tài chính có tác dụng rất lớn đối với các nước đang phát triển.
Nhiều nhà giàu nổi tiếng thế giới từ tác động không nhỏ tới chính trị,
kinh tế nước Mỹ và thế giới là người Do Thái.
Đơn cử vài người.
Jacob Schiff, chủ nhà bang ở Đức,
sau sang Mỹ định cư.
Đầu thế kỷ 20, do cảm ghét chính quyền xa hoàng,
giết hại hàng trăm nghìn dân Do Thái ở Nga.
Ông đã cho chính phủ Nhật Bản vây 200 triệu USD,
một số tiền cực kỳ lớn hồi ấy,
để xây dựng hải quân.
Nhờ đó, Nhật thắng Nga trong trận hại chiến Nhật-Nga năm 1905.
Nhờ ơn này, trong Đại chiến II,
Nhật đã không giết hại người Do Thái sống ở Trung Quốc,
tuy đồng minh số một của Nhật là Fascist Hitler
có nhờ Nhật làm hộ chuyện ấy.
George Soros không chỉ nổi tiếng về giàu có,
mà ông còn là bậc thầy về những phi vụ đầu cơ đi vào lịch sử.
Michael Bloomberg có tài sản riêng 22 tỷ USD,
làm kỳ trường thành phố New York đã 8 năm nay
với mức lương tỉ trưng mỗi năm 1 USD
và là chủ kênh truyền hình Bloomberg nổi tiếng trong giới thiên tế.
Cộng đồng Do Thái ở Mỹ
chiếm một nửa tổng số người Do Thái trên toàn thế giới
là quân thể thiểu số thành công nhất ở Mỹ
dù chỉ chiếm 2% số dân tại Mỹ.
Khoảng một nửa số doanh nhân dòng nhất Mỹ,
21 trong số 40 nhà giàu
đứng đầu bảng xếp hạng của tạp chí Forbes là người Do Thái
và cộng đồng Do Thái
có mức sống bình quân cao hơn mức trung bình của nước này.
Họ nắm giữ phần lớn người kinh tế tài chính nước Mỹ
tới mức người Mỹ có câu nói
tiền nước Mỹ nằm trong túi người Do Thái.
Nhờ thế trên vấn đề trung đồng,
chính phủ Mỹ xưa này gồm bệnh vực và viện trợ Israel.
Nước Israel nhỏ bé,
với hơn 5 triệu người Do Thái,
tuy ở trên vùng sa mạc khô cằn,
nhưng nông nghiệp và các lĩnh vực kinh tế,
khoa học kỹ thuật đều rất phát triển,
dân rất giàu.
GDP đầu người chỉ tính năm 2011
đã rơi vào con số là 31.500 UD.
Nhờ sức mạnh mọi mặt ấy,
quốc gia nhỏ xíu này đã đứng vững
trong nạn sóng hẳn thù và công kích
của cả trăm triệu người Ả Giập xung quanh.
Vì sao người Do Thái giỏi làm kinh tế
trên cả hai băng lý thuyết và thực hành như vậy?
Lý sử đã chứng minh,
yếu tố quyết định thành công của một dân tộc
bắt nguồn từ truyền thống văn hóa của dân tộc ấy.
Để tìm hiểu truyền thống văn hóa của dân tộc này,
có lẽ ta cần tìm hiểu
các nguyên tắc chính của đảo Do Thái.
Tôn giáo lâu đời nhất thế giới
còn tồn tại cho tới ngày nay
và là chất keo bền chắc gân bó cộng đồng
khiến dân tộc này giữ gìn được quyền vẹn nói giống,
ngôn ngữ, truyền thống văn hóa.
Mặc dù phải sống phân tán,
lưu vong và bị kỳ thị,
xua đuổi, hãm hại,
tàn sát dã man suốt hai nghìn năm qua.
Có thể nói, nếu không có chất keo ấy,
thì từ lâu dân tộc Do Thái đã bị tiêu diện
hoặc đồng hóa và biến mất khỏi lịch sử.
Đảo Do Thái là tôn giáo duy nhất
thành công trên cả hải mặt,
giữ được sự tồn tại của dân tộc
và hơn nữa đưa họ vươn lên hàng đầu thế giới
trên hầu hết các lĩnh vực trí tuệ.
Muốn vậy, ta thử kiểm qua vài nét
về kinh thánh của người Do Thái
gọi là Hợp Vương Bèo Bồ.
Kinh điển này hơn mười thế kỷ
sau được Đạo Kỳ Tô lấy nguyên văn
làm phần đầu kinh thánh của họ
và gọi là Thượng ước
nhằm phân biệt với Tân ước
do các nhà sáng lập Kỳ Tô giáo viết.
Ta cũng cần xem xét
một kinh điển nữa của Đảo Do Thái
gọi là Kinh Thamut
quan trọng hơn cả Cựu ước
có đưa ra nhiều nguyên tắc cụ thể cho tới ngày nay
vẫn còn giá trị về kinh doanh, bôn bán.
Trước hết, người Do Thái
có truyền thống coi kiến thức trí tuệ
là thứ duy nhất của con người.
Kinh Thamut viết
tài sản có thể bị mất
chỉ có trí thức và trí tuệ
thì mãi mãi không mất đi đâu được.
Các ông bố, ba mẹ Do Thái dạy con
Nhưng kiến thức, trí tuệ trong đầu óc ta
thì không ai có thể cướp nổi.
Với phương trọng đó
họ đặc biệt quan trọng việc giáo dục
dù khó khăn đến đâu
cũng tìm cách cho con học hành.
Ngoài ra, người Do Thái
có trinh độ giáo dục tốt nhất trong các cộng đồng
thiểu sống ở Mỹ.
Thầy Hiền ở chỗ họ chiếm tỉ lệ cao nhất
trong sinh viên các trường đại học hàng đầu
cũng như trong giới khoa học kỹ thuật
và văn hóa nghệ thuật.
Thứ hai, Đạo Do Thái
đặc biệt quan trọng tài sản và tiền bạc.
Đây là một điểm độc đao
khác hẳn với Đạo Kỳ Tô, Đạo Phật
Đạo Nho
ta cần phân tích thêm.
Có lẽ, sở hữu tài sản
là một trong các vấn đề quan trọng nhất
của đời sống loài người
là nguyên nhân của cuộc đấu tranh giữa con người với nhau
đấu tranh dạy cấp
và chiến tranh giữa các quốc gia.
Hegel,
đại diện nổi tiếng nhất của triết học của Điển Đức
từng nói,
nhân quyền nói cho tới cùng là quyền sở hữu
về tài sản.
Rõ ràng, chỉ khi nào mọi người đều có
tài sản, đều giao có
thì khi ấy mới có sự
bình đẳng đích thực.
Người người mới có nhân quyền.
Một xã hội có văn hóa giàu nghèo
thì chưa thể có bình đẳng thực sự.
Đạo Do Thái rất chú trọng
nguyên tắc làm cho mọi người cùng có
tài sản, tiền bạc
cũng giao có.
Chia sẻ, Max Weber viết,
Đạo Kỳ Tô không làm tốt bằng Đạo Do Thái
vì họ kết tội sự giao có.
Quả vậy,
Chúa Giê-xu từng nói,
lạc đà trùi qua lỗ kim
còn dễ hơn người giàu vào nước Chúa.
Theo Tần ước, Ma-xư
ý nói,
ai chỉ giàu thì khó mà lên thiền đường,
ai nghèo mà sống đạo đức
thì dễ lên thiền đường hơn.
Qua đó có thể suy ra
Đạo Kỳ Tô thâm cận với người nghèo khổ.
Nho giáo và Đạo Phật
lại càng khinh thường tài sản,
tiền bạc, coi nghèo là trong sạch
ham muốn giàu là bần thiểu.
Ngược lại với kiểu ước
ngay từ đầu đã biết,
vàng ở xứ này rất quý.
Ý tưởng quý vàng bạc,
coi trọng tài sản vật chất đã ảnh hưởng lớn
tới người Do Thái.
Họ đều muốn giàu có.
Thái niệm tài sản xuất hiện
ngay từ cách đây hơn 3.000 năm
khi vua Ai Cập bồi thương cho vị tổ phụ
của bộ lạc Do Thái
là Abraham,
khiến ông này có nhiều sức vật vàng bạc.
Thượng đế Jehovah
yêu cầu Abraham phải giàu
để có cái mà thời cúng ngài.
Thượng đế cho rằng
sự giàu có sẽ giúp chấm dứt nạn chém
giết lẫn nhau.
Trọng tiền bạc là đặc điểm nổi bật
của người Do Thái.
Họ coi đó là phương tiện tốt nhất
để bảo vệ mình
và bảo vệ dân tộc họ.
Quả vậy, không có tiền
thì họ làm sao tồn tại nổi ở những quốc gia
và địa phương họ sống nhà ở được
nơi chính quyền và dân bản địa
luôn chèn ép, gây khó khăn.
Hoàn cảnh ấy khiến họ
sáng tạo ra nhiều biện pháp làm giàu
rất khôn ngoan.
Ví dụ, cửa hiệu cầm đồ và cho vai lãi
chính là sáng tạo độc đáo
của người Do Thái cổ đại.
Về sau, chúng ta gọi là hệ thống ngân hàng.
Buôn bán cũng là
một biện pháp tồn tại
khi trong tay không có tài sản cố định nào.
Người ta nói dân Do Thái
có 2 bản năng.
Thứ nhất là bản năng kiếm tiền.
Thứ hai là bản năng
làm cho tiền đẻ ra tiền.
Và họ cũng là cha đẻ
của thuyết lưu thông tiên tệ ngay nay
chúng ta đều áp dụng với quy mô lớn.
Tuy vậy, sự qua găn bò
với tiền bạc là một lý do khiến
người Do Thái bị chê bai.
Bạn nào đã đọc tiểu thuyết
Ivanhoe của Walter Scott
chắc còn nhớ mãi
hình ảnh ông lão Do Thái Isaac
đáng thương bố cô nàng Rebecca
xinh đẹp và thánh thiện
lúc nào cũng khư khư giữ túi tiền
và bị hiệp sĩ đầu bò nhạo bán
khi bị thẩm tệ.
Kịch bản của Shakespeare
đưa ra nhiều hình ảnh khiến cho người ta
có cảm giác người Do Thái bần tiện,
ích kỷ, xạo xá.
Tập quán cho vai lãi của người Do Thái
bị nhiều nơi lên án.
Hệ thống cỡ hiểu của người Do Thái
ở Đức là đối tượng bị Đức quốc xã Hitler
đập phá đầu tiên hồi thập nhiên 30.
Người Đức có câu ngạn ngữ
Chẳng có dê nào không có dâu
Chẳng người Do Thái nào
không có tiền để dành.
Park Mark từng viết
Tiền bạc là vị thần găn bò
với người Do Thái.
Nếu xóa bỏ chủ nghĩa thư bản
sẽ kéo theo sự xóa bỏ chủ nghĩa Do Thái.
Mark nói như vậy
nghĩa là đã thừa nhận người Do Thái
tham dự sáng lập ra chủ nghĩa thư bản
một chế độ xã hội mới
thay thế chế độ phòng kiến
và làm nên phần chủ yếu trong cộng đồng quốc tế
hiện nay.
Quả thật, người Do Thái
có đóng gốc rất lớn về lý thuyết và thực hành
trong việc xây dựng nền kinh tế thư bản chủ nghĩa.
Vậy,
có nghĩa là chủ nghĩa cộng sản
và chủ nghĩa thư bản, định hình nhân loại
đều được hình thành từ chính người Do Thái.
King Talmud viết
Mọi người phải yêu Thượng Đế
với toàn bộ trái tim, cuộc đời
và cuộc cải của mình.
Mỗi người đều phải quan tâm
tới tài sản. Không ai được
phép dùng tài sản của mình để
làm hại kẻ khác và không ai
được trộm cấp tài sản của người khác.
Tài sản của một người
nhưng không phải chỉ là của người đó
mà phải dùng nó để giúp kẻ khác.
Có thể hiểu
yêu Thượng Đế với toàn bộ tài sản của mình
nghĩa là phải sử dụng
tài sản riêng của mình theo lệnh Thượng Đế
nghĩa là
phải chia bớt cho người nghèo.
Từ đó ta dễ hiểu vì sao
cộng đồng người Do Thái ở đâu
cũng giúp đỡ nhau để
tất cả cùng giàu lên, không có ai
nghèo khổ. Đạo Do Thái
coi làm giàu là bộn phận
nặng nề của con người.
Nói nặng nề vì người giàu
có trách nhiệm to lớn đối với xã hội.
Họ không được bắt lột người nghèo
mà phải chia một phần tài sản của mình
để làm từ thiện.
Từ đây có thể hiểu được
tại sao cộng đồng Do Thái lại cùng giàu có như thế.
Người Do Thái
luôn nghĩ rằng Thượng Đế
cho họ nghĩa vụ vào quyền làm giàu.
Đây là động lực chủ yếu
khiến họ ở đâu cũng lo làm giàu,
không bao giờ chịu nghèo khổ.
Kinh Tha Mước
viết nhiều quy tắc hữu dụng về kinh doanh.
Chẳng hạn như
vây một quả trứng biến thành một trại ấp gà,
bán nhiều lái ít
tức là bán 3 cái
thay vì chỉ bán 1 cái.
Mất tiền chỉ là mất nửa đời người.
Mất lòng tin về tiền
là mất tất cả.
Nghèo thì đáng sợ hơn 50 loại tài nạn.
Giúp người
thì sẽ làm tăng tài sản.
Kì bò chỉ làm nghèo đi.
Chỉ lấy đi thứ gì đã trả đủ tiền cho người ta.
Biết kiếm tiền
thì phải biết tiêu tiền.
So sánh cựu ước
và tham út với tần ước,
có thể thấy
Đạo Do Thái là tôn giáo của người muốn làm giàu.
Còn Đạo Kỳ Tô
không hướng tới tích nghĩ tài sản
và của cải vật chất.
Từ sự phân tích xưa qua
về quan điểm đối với tài sản và tiền bạc nói trên,
có thể thấy
hệ thống tư tưởng của Đạo Do Thái
có vẻ phù hợp với quy luật tiến hóa của nhân loại hiện tại
ở kia cạnh vật chất.
Và cũng chính vì thế
nó tạo dựng nên truyền thống văn hóa
bất hủ của dân tộc Do Thái,
nên mong vĩnh chắc
làm cho dân tộc này,
dù phải sống lưu vong không tổ quốc hàng nghìn năm,
nhưng cuối cùng
vẫn là dân tộc thành công nhất
trên hầu hết các hoạt động của loài người.
Đồng thời,
các nguyên lý chính của Đạo Do Thái
đã tác động không nhỏ
tới giao lý Đạo Kỳ Tô và Đạo Islam.
Hai tôn giáo lớn này đều có nguồn gốc
từ Đạo Do Thái.
Cuối cùng, nhờ có những điểm độc đáo
nói trên,
văn minh Hebrew của phương Đông
trong quá trình giao lưu kết hợp
với văn minh Hy Lạp của phương Tây
đã sinh ra một nền văn minh mới,
văn minh kỳ tô giáo,
rực rỡ mấy nghìn năm nay.
Có lẽ,
đây là thành tựu đáng kể nhất
mà nền văn minh Hebrew đã đồng gốc cho nhân loại.
Điều đáng nói là,
do các nguyên nhân lịch sử cực kỳ phức tạp,
lâu nay
người ta đã coi nhẹ nền văn minh Hebrew.
Và sau tất cả,
thì bạn đã hiểu.
Vậy bạn nghĩ sao về người Do Thái?
Hãy để lại quan điểm và suy nghĩ của bạn
ở phần bình luận.
Like, Share nếu thấy bổ ích.
Kiến thức đa diện.
Xin chào và hẹn gặp lại các bạn
ở video tiếp theo.