Quạt Chàng Sơn: Nếp gấp thời gian | Nghệ nhân Hà Nội

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
160 Lượt xem video·8 thg 6, 2025
Dù sinh ra và gắn bó với nghề làm quạt giấy thủ công truyền thống của làng Chàng Sơn từ thuở ấu thơ, phải đến tuổi ngũ tuần, nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn (Thạch Xá, Thạch Thất) mới thực sự bắt đầu hành trình sự nghiệp riêng với những chiếc quạt giấy. Từ đây, chiếc quạt giấy Chàng Sơn truyền thống đã bước sang một trang mới trong sự nghiệp của nghệ nhân Tuấn.
Chiếc quạt Tràng Sơn không chỉ để làm mát và có rất nhiều công năng sử dụng
Với tôi thì những nếp gấp của từng chiếc quạt không chỉ đơn thuần là một vật dụng
mà nó còn chuyển tải những văn hóa đét đẹp của văn hóa Việt Nam
Tôi là Nguyễn Thị Tuấn, hôm nay 65 tuổi, sinh ra và lớn lên ở tại
làng Tràng Sơn, xã Thạch Xá, huyện Thạch Khách, thành phố Hà Nội
Làng Tràng Sơn có rất nhiều nghề, được vinh danh là một làng bách nghệ
và trong đó có nghề quạt
Từ tiểu học thì tôi đã được ngủ trong những giấc ngủ bằng những làm gió từ trước quạt của mẹ tôi
Sang hàng xóm thì được học nghề của các cụ, những công đoạn nhỏ nhất
Với thế là tôi lớn lên và phát triển và đam mê theo nghề làm quạt cho đến hôm nay
Những ngày đầu thì làm quạt thì thường thường chỉ làm quạt chợ
và những quạt thông thường
Đến năm 2010 thì, một nghìn năm thăng long Hà Nội
thì chiếc quạt làng tôi gọi là quạt chợ thì bán rất là đắt hàng
Người dân cũng có giảm đi một số cái công đoạn và chạy theo số lượng hơn
Đứng trước cái tình hình bị mai một đấy thì là tôi có mấy đổi mới tư duy cùng con
để mà biến tấu và đổi mới chất lượng quạt
Từ khung, từ vải, từ chốt quạt, từ màu của nan
đảm bảo làm sao để cho chiếc quạt kỹ thuật vừa nâng cao giá trị sản phẩm
vừa nâng cao thu nhập của người dân
Để làm ra một chiếc quạt thì nó có khoảng 15-16 công đoạn
cả chính cả phụ, trong đó có 5 công đoạn chính
Đầu tiên thì mua tre, sau thì mình cắt tre, mình ngâm tre xuống ao
Chín tre thì người dân mới vớt lên phơi
sau thì mới chảy tre và làm khung quạt
làm khung quạt xong một cái thì là gọt rồi mình sẽ phất và hoàn thiện trang trí lên quạt
Nguyên liệu để làm quạt thì chủ yếu bằng tre
bây giờ có cả gỗ, chủ yếu là nguyên liệu của địa phương
Cái tre thì mình chủ yếu là mình phải làm bằng tre hóa bánh tể
Gọi là bánh tể không non, không giả
thì khi mình khoan vào quạt nó không bị vỡ nan
mà màu nó rất là đẹp, rất là đều
Từ lúc mua tre tươi về cắt xong mình ngâm xuống ao
phải từ 6 đến 8 tháng để mà tre nó chín
thì khi chín tre thì người dân mới vớt lên phơi
sau thì mới chảy thì nó mới dễ chảy
và nó không có mùi gì cả
Nhưng với quạt đặt và quạt nhà tôi thì cần phải thêm một công đoạn để xử lý nan nữa
để cho nó trắng đều
Chảy nan rất là khó
Tùy theo tay mình căn
tay mình chảy mình sẽ căn
căn làm sao cho độ dày độ mỏng của nan nó vừa nhau, đều nhau
để ra một khung quạt để mà nó xem xem một chín một mười
Có câu thơ là quạt này 18 cái xương
ai mà cầm đến thì thương em cùng
Nhưng ngày xưa thì các cụ làm quạt gió
dây gió mà trổ hoa văn
thì phải làm 18 cái nan
số nan có thể ít hơn theo chiều rộng của quạt
ví dụ quạt nhỏ quá thì mình không thể làm nhiều nan được
mình làm ít nan và mình sẽ vớt nhỏ nan
Với quạt mà to thì mình lại làm nan nó to
Thế nghĩ là mình cứ tính làm sao cho cân đối
Xong một cái thì mình sẽ khoan
Ngày xưa thì các cụ khoan bằng tay như thế này
Nhưng bây giờ thì có khoan điện
Khoan điện xong rồi mình sẽ cho chốt
Có hai loại chốt
Một loại bằng vít thì làm quạt chợ đa số
Và một loại như nhà tôi là chuyên làm bằng chốt nhôn
Công luận này là mình sẽ dĩa quạt
Để dĩa theo cô nhé
Khi mình dĩa thì mình chia làm sao cho đều khoảng độ
khoảng cách của các nan nó đều nhau
Dĩa làm sao để cho hai cái nan cái ngoài cùng nó thẳng nhau
thành một nửa vòng tròn
Và mình ngắm làm sao chia cái độ khoảng cách
từng nan con một nó đều nhau
Công luận vớt quạt thì gọi một từ nữa là rán quạt
Loại giấy thì làm chủ yếu bằng giấy bãi bằng và giấy ốp
Có cả giấy gió
Giấy gió mà dày thì mình phải làm cái khung nó cứng nan lên
Về nguyên liệu để rán quạt
Ngày xưa thì các cụ rán bằng bột sắn trưng lên
Nhưng bây giờ thì với quạt nhà tôi thì làm bằng chất liệu rán bằng keo sữa
Mình rán làm sao, phất làm sao để cho đều
Khi gập lại thì múi quạt nó mới đẹp
Sau khi mà phơi khô thì rán xong một cái thì khô thì mình sẽ gấp lại
Khi tôi đã quyết định đến Việt Nam với bạn tôi
Tôi đã tìm kiếm một nghệ sĩ Việt Nam
Bởi vì tôi nghĩ rằng chúng ta có một nghệ sĩ rất tuyệt vời
Nhiều dạng và tốt
Và tôi rất vui khi gặp được Thuân
Một nghệ sĩ Việt Nam
Tôi rất vui khi gặp được Ngoi
Và người đó thực sự sử dụng nghệ sĩ này
Và cố gắng truyền thông vị sĩ của mình
Và tôi rất vui khi có thể học cách sử dụng quạt
Để làm quạt truyền thông
Nếu như trời nắng thì quạt rất là đẹp
Nhưng nếu phải ở hôm trời ấm
Để kịp thời gian thì gia đình phải đốt lửa để cháy
Hoặc ít thì phải lấy máy để kho
Cho nó khô để kịp tiến độ cho khách
Tôi đã cải tiến bằng cách in những tranh đông hồ vào quạt
Và những danh nam tháng cảnh
Như là Hồ Hương, Đền Ngọc Sơn của Hà Nội
Đã đưa vào quạt để giới thiệu cho các du khách
Và bây giờ nhà tôi đón các học sinh trải nghiệm đến
Mình cũng hướng cho các con yêu thiên nhiên đất nước Việt Nam
Để đem tình yêu hương đất nước vào quạt
Khi mà khách đặt những chiếc quạt
Để bà đặt theo yêu cầu
Thì tôi tư vấn cho khách làm những chiếc hộp
Như thế này thì rất là đơn giản
Nhưng mà khi chiếc quạt bà để vào trong một chiếc hộp như thế này
Thì nhìn cái quà tặng là rất là lịch sự
Con nhà tôi và hai mẹ con cũng cùng tư duy
Tư vấn cho các bạn trẻ
Ví dụ các bạn cưới thì thay vì thiếp mời bằng giấy vuông
Thì nhà tôi tư vấn cho các bạn
Thiết kế từ cái thiếp mang vào cái quạt
Thì cái quạt này vừa là quạt tặng vừa là cái thiếp mời
Thì được rất nhiều các bạn trẻ tín nhiệm và làm theo
Và xuất phát từ đấy thì cũng lan tỏa
Và cũng được rất nhiều các bạn trẻ đặt quạt để làm kiếp cưới
Ngoài những chiếc quạt nhỏ mà dùng để quạt
Thì nhà tôi còn sản xuất loại quạt to như thế này
Quạt này là quạt gỗ đỏ
Có kích thước kiều dài là 2m, cao 1m
Và đây là nguyên liệu của này bằng gỗ đỏ và mây chê giang đan
Vẽ bằng tay, vẽ thủ công
Để làm một chiếc quạt có kích thước rộng lớn như thế này
Phải chọn kích thước gỗ, chọn chất liệu gỗ
Và làm một thời gian khá là lâu
Ít nhất phải từ 2 tuần đến 3 tuần
Xong rồi chiếc quạt như thế này
Quạt này là quạt gỗ ngọc am
Chiếc quạt mộc bằng gỗ ngọc am này
Nó mang lại giá trị rất là cao
Bởi vì quạt này có mùi thơm đặc trưng của mùi gỗ ngọc am
Cho nên là khách có thể không yêu cầu vẽ viết
Quạt này là một quạt tặng rất là ý nghĩa
Quạt Tràng Sơn là một quạt truyền thống từ ngày trưa tới giờ
Xanh nằm trên một quạt rất là ấn tượng
Có nét của đồng quê
Làm tôi nhớ về một tuổi thơ đã qua
Tôi đánh giá rất là cao nghệ nhân làm ra bức quạt này
Đây là một trong những quạt mà có lâu đời
Quạt này các cụ làm bằng nan cật
Khung các cụ làm nửa quạt bằng ngửa bụng trở lên
Một nửa quạt bằng một bụng úp trở xuống
Khi các cụ gập quạt vào nhau thì khung rất là thẳng
Quạt này làm bằng giấy gió
Và được trổ bằng những bàn kim
Rất là nhiều kim
Khi mình so lên thì có những hoại tiết hoa văn như là rồng trồng mặt nguyệt
Quạt này làm bằng giấy gió và phất bằng nước quả cậy
Rất là công phu
Và đã được gia đình lưu giữ rất là đời này qua đời khác
Để làm kỷ niệm
Riêng bản thân tôi đang muốn đi tìm lại những nơi
Để mà mình học được mà mình có thể làm ra được những quạt của mình
Từ lúc nhỏ đến lúc lớn thì toàn đi làm thuê cho các gia đình
Các công đoạn
Nhưng mà đến khi 50 tuổi mới cử nghiệp
Nghĩa là bây giờ mình đứng ra mình làm chủ
Mình nhận hàng rồi mình giao cho thợ làm
Rồi thì mình hướng dẫn thợ và tổ chức cho thợ làm
Làm sao để có những đơn đặt hàng
Kể cả trong nước và ngoài nước
Mặc dù vốn bây giờ cũng chỉ rất là ít
Nó chỉ có mấy triệu thôi
Mình tâm nguyện là làm sao trước quạt mình làm ra
Đến với khách thì phải được khách đón nhận
Một cách rất là hoan hỉ
Tôi có một mong muốn và ấp ủ là
Các bạn trẻ bây giờ sẽ mặn mà với các nghề truyền thống
Và để mà giữ như tinh hoa truyền thống
Của bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam mình
