PHƯƠNG TÂY CẤM MẠNG XÃ HỘI VÀ AI TIẾP CẬN TRẺ EM: GIỚI TINH HOA ĐANG LO SỢ ĐIỀU GÌ?
BAO SAN
648 người theo dõi
Donate Lê Minh qua Paypal: @luandamthesu / [email protected]
▶️ Thank you so much!
#trithucmoi #leminh
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Thưa quý vị, có phải là một nghịch lý hay không khi chính người dày công chế tạo và bán ra một sản phẩm cho đại chúng lại giang nghiêm lệnh với bản thân và gia đình mình trong việc sử dụng nó?
Nhìn lại lịch sử thương mại, hiện tượng này không hề hiếm gặp. Chẳng hạn như Michele Ferrero, tỷ phú đứng sau đế chế chocolate và mất hạt phỉ Nutella,
đã kiểm soát chế độ ăn uống của gia đình cực kỳ khắt khè, hầu như không để con cái ăn đồ ngọt công nghiệp hàng ngày.
Bob Drane, người đứng đầu nhóm phát triển và tiếp thị tạo ra Lunchables, hộp đồ ăn nhanh tiện lợi từng là bữa trưa quốc dân của hàng triệu trẻ em Mỹ,
nhưng con gái ông lại thừa nhận ba đứa cháu ngoại của ông chưa từng một lần được phép nếm thử món đồ ăn vặt đóng hộp đó trong suốt thời thơ ấu.
Hay một cựu giám đốc điều hành của hãng thuốc lá Reynolds, nổi tiếng với thương hiệu Camel, Winston, khi được hỏi vì sao bản thân không hút thuốc đã trả lời rằng,
Chúng tôi không hút thứ rác rưỡi này. Chúng tôi chỉ bán nó. Quyền hút thuốc là dành cho người trẻ, người nghèo, người da đen và những kẻ ngu ngốc.
Vậy trong thế giới công nghệ hào nhóng ngày nay, nơi những sản phẩm số được ca tụng như biểu tượng của tự do, văn minh và tương lai, liệu có tồn tại một nghịch lý tương tự hay không?
Những bộ óc thiết kế nên màn hình cảm ứng, mạng xã hội và các thuật toán giữ chân hàng tỷ người đang nuôi dạy con cái của họ như thế nào?
Câu trả lời sẽ hẽ lộ một sự thật bất ngờ về một giai cấp đặc quyền mới trong kỷ nguyên số, và câu chuyện thú vị này xin được bắt đầu từ một diễn biến chính sách đang gây chấn động toàn cầu.
Động thái của Liên minh Châu Âu-EU khi xem xét các dự luật cấm tuyệt đối trẻ em dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội và các chatbot AI.
Phương Tây và làn sóng can thiệp bằng luật pháp nhắm tới không gian số cho trẻ
Thưa quý vị, làn sóng lo ngại trên toàn cầu về những tác động tiêu cực của không gian số lên sức khỏe tinh thần và sự an toàn của trẻ vị thành niên đang leo thang hơn bao giờ hết.
Mối quan ngại này tập trung trực tiếp vào các nền tảng có độ phủ sóng lớn nhất hiện nay, từ mạng xã hội như là Facebook, Instagram, TikTok, nền tảng video YouTube, cho đến các ứng dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh như là chatGBT.
Trước sức ép đó, Liên minh châu Âu-EU đã quyết định nâng vấn đề này lên cấp độ thể chế, thông qua dự luật mang tên Đạo luật Trẻ Em-EU.
Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cùng cao ủy phụ trách công nghệ Henna Wickunen chính thức công bố chi tiết dự luật vào hôm 17 tháng 9,
sau khi bà von der Leyen phát đi những tín hiệu đầu tiên trong thông điệp đến mình diễn ra vào ngày 16 tháng 9 trước đó.
Trọng tâm trong chiến lý quản trị mới của EU đã được khẳng định rất khoát trong tài liệu dự thảo.
Cách tiếp cận của EU phải giúp trẻ vị thành niên tận dụng tiềm năng to lớn của các dịch vụ kỹ thuật số, đồng thời bảo vệ các em khỏi nguy cơ bị xâm hại và bóc lột.
Đã đến lúc chúng ta phải hạn chế quyền tiếp cận của các tập đoàn công nghệ đối với trẻ em, thay vì để trẻ em tự do tiếp cận các tập đoàn này một cách không kiểm soát.
Đáng chú ý, phạm vi điều chỉnh của đề xuất không dừng ở mạng xã hội hay chatbot AI, mà còn mở rộng sang cả ngành công nghiệp trò chơi điện thử.
Thay vì cấm đoán cao bằng, Ủy ban châu Âu hướng tới cơ chế phân cấp quyền tiếp cận theo từng độ tuổi.
Theo đó, nghĩa vụ pháp lý và trách nhiệm kiểm duyệt thuật toán của các hãng công nghệ sẽ được siết chặt tương ứng với từng nhóm tuổi và từng loại hình dịch vụ cụ thể.
Động thái của EU không phải là một hiện tượng đơn lẻ, mà nằm trong một lan sóng can thiệp bằng luật pháp trên toàn cầu
nhằm giữ lại bức tường bảo vệ cho trẻ vị thành niên trước thuật toán và thiết bị số.
Chẳng hạn, nước Pháp sớm đi trước từ năm 2018 khi cấm hoàn toàn điện thoại thông minh, máy tính bảng tại các trường tiểu học và trung học cơ sở với các học sinh dưới 15 tuổi.
Gần đây, Pháp tiếp tục thử nghiệm mô hình giờ giải lao số, học sinh phải nộp điện thoại vào thủ khóa khi bước chân vào cổng trường.
Bộ Giáo dục nước Anh đã bàn hành hướng dẫn chính thức khuyến nghị toàn bộ các trường học cấm triện để việc sử dụng điện thoại di động trong suốt ngày học.
Đồng thời, Cơ quan Quản lý Truyền thông OPCOM siết chặt quy tắc an toàn trực tuyến, đe dọa phản năng các bảng xã hội để lọt nội dung độc hại tới trẻ em.
Từ đầu năm 2024, chính phủ Hà Lan áp dụng lệnh cấm toàn quốc đối với điện thoại di động, máy tính bảng và đồng hồ thông minh trong các lớp học phổ thông,
chỉ cho phép ngoại lệ nếu thiết bị đó phục vụ trực tiếp cho một tiết học kỹ thuật số cụ thể hoặc người dùng có nhu cầu y tế.
Nước Úc tiền phòng áp trần độ tuổi tuyệt đối. Quốc hội Úc đã thông qua đạo luật lịch sử nhằm nâng độ tuổi tối thiểu được phép sử dụng mạng xã hội lên 16 tuổi,
mà không có ngoại lệ kể cả khi có sự đồng thuận của phụ huynh. Luật quy định mức phạt lên tới hàng chục triệu AUD đối với các công ty như Meta,
TikTok, Snapchat, X nếu không triển khai các biện pháp xác minh độ tuổi khả thi để ngăn trẻ em dưới 16 tuổi mở tài khoản.
Hầu hết các bang và vùng lãnh thổ của Úc như New South Wales, Victoria, Queensland đã thực thi lệnh cấm học sinh sử dụng điện thoại di động trong toàn bộ giờ học và giờ giải lao ở các trường công lập.
Nước Mỹ chứng kiến làn sóng lập pháp quyết liệt từ các bang, chẳng hạn đầu năm 2024, Thống đốc bang Florida Ron DeSantis ký ban hành đạo luật hạn B3 cấm hoàn toàn trẻ dưới 14 tuổi sở hữu tài khoản mạng xã hội.
Trẻ 14-15 tuổi phải có sự đồng ý bằng văn bản của phụ huynh mới được đăng ký.
Bang Utah and Texas đi đầu trong việc ban hành luật buộc các nền tảng số phải áp dụng quy trình xác minh danh tính và độ tuổi bằng căn cước công dân, hộ chiếu,
cấm thuật toán tự động gợi ý nội dung gây nghiện cho trẻ vị thành niên và áp đặt giờ giới nghiêm kỹ thuật số.
Bang California thông qua đạo luật thiết kế phù hợp với lứa tuổi buộc các hãng công nghệ phải mặc định bật mức bảo mật cao nhất,
tắt tính năng định vị và ngắt các thuật toán tối ưu hóa thời gian tương tác đối với người dùng dưới 18 tuổi.
Các bang như Indiana, Ohio và các học khu khổng lồ như Los Angeles và New York đã ban hành lệnh cấm học sinh
dùng điện thoại trong toàn bộ khuôn viên trường học nhằm khôi phục môi trường học tập không phân tâm.
Bang New York mới đây còn hạn chế học sinh dùng thiết bị điện tử chặn YouTube tại trường công.
Vậy là xã hội các nước phương Tây đã bắt đầu cảnh giác và luật hóa để hạn chế những tác hại của không gian số lên giới trẻ.
Nhưng điều gây bất ngờ là chính những nhân vật đình đám trong giới công nghệ đã thiết quân luật với bản thân
và gia đình mình trước những sản phẩm công nghệ này từ sớm hơn nhiều.
Nghịch lý giới nhà giàu công nghệ lại tránh né công nghệ
Thưa quý vị, như đã đề cập ở đầu chương trình, giới nhà giàu công nghệ cũng không thoát khỏi nghịch lý.
Tra đè sản phẩm lại cấm chính sản phẩm ấy được sử dụng cho phạm vi bản thân và gia đình.
Có không ít bằng chứng khẳng định điều ấy và hoàn toàn có thể tra cứu được trên báo chi quốc tế.
Chẳng hạn năm 2010, khi phóng viên Nick Bilton của tờ The New York Times hỏi liệu các con của Steve Jobs
có thích iPad hay không, Steve Jobs đã trả lời, tụi nhỏ chưa từng dùng nó.
Chúng tôi giới hạn lượng công nghệ các con được dùng ở nhà.
Chamath Palihapitya là cựu phó chủ tịch phụ trách tăng trường của Facebook.
Trong một buổi nói chuyện tại trường kinh doanh Stanford vào tháng 11 năm 2017,
ông phát biểu rằng các vòng phản hồi ngắn hạng dựa trên dopamine mà chúng ta đã tạo ra
đang phá hủy cách thức hoạt động của xã hội. Không có đối thoại văn minh, không có sự hợp tác,
thông tin sai lệch, sự thật bị bóp méo. Ông thừa nhận cảm giác tội lỗi khi đã tạo ra những công cụ
phá vỡ cấu trúc vận hành của xã hội và khẳng định không cho phép con gái mình tiếp cận các nền tảng mạng xã hội.
Do ông hiểu quá rõ cơ chế bẫy dopamine gây nghiện ngắn hạng.
Những thông tin này có thể tra cứu được trên các tờ báo lớn như là The Guardian, BBC News tháng 12 năm 2017.
Trong một cuộc phỏng vấn độc quyền với tờ The Mirror của Anh Quốc vào tháng 4 năm 2017,
tỷ phú công nghệ Bill Gates cũng từng phát biểu,
Chúng tôi không dùng điện thoại trên bàn ăn khi cả nhà dùng bữa. Chúng tôi cũng không cho các con dùng điện
thoại cho đến khi chúng đủ 14 tuổi, dù chúng từng phàn nàn rằng những đứa trẻ khác đã được dùng sớm hơn.
Chúng tôi thường quyết định một mốc thời gian mà sau đó không được dùng thiết bị điện tử nữa,
và đối với bọn trẻ, điều này giúp chúng đi ngủ vào một giờ hợp lý.
Năm 2006, Azhar Raskin chính là người thiết kế ra cuộn vô tận nhằm loại bỏ thao tác bấm chuyển trang.
Sau này, ông công khai bày tỏ sự hối hận và gọi đây là sai lầm lớn nhất đời mình.
Raskin ước tính cơ chế này làm lang phí khoảng 200.000 kiếp người mỗi ngày.
Để tự bảo vệ mình, ông phải cài đặt các đoạn má chặn cuộn trên trình duyệt và áp dụng kỷ luật
ngắt kết nối nghiêm ngặt đối với không gian sống của gia đình.
Từng tạo ra nút Like vào năm 2007 nhằm lan tỏa sự tích cực, nhưng sau đó Justin Rosenstein
nhận ra nút bấm này đã biến thành cơ chế kích thích thần kinh gây nghiện.
Rosenstein đã nhờ trợ lý cài tính năng khóa kiểm soát của phụ huynh, Parental Controls,
lên chính chiếc điện thoại cá nhân của mình để tự ngăn bản thân tải về các ứng dụng mạng xã hội.
Tại hội thảo Axios năm 2017, cựu chủ tịch đầu tiên của Facebook là Sean Parker,
thằng thắn vạch trần, hệ thống được thiết kế dựa trên câu hỏi.
Làm thế nào để ngốn nhiều nhất thời gian và sự chú ý có ý thức của bạn?
Nó tạo ra một vòng lặp phản hồi xác thực xã hội, khai thác đúng lỗ hổng trong tâm lý học con người.
Các nhà sáng lập như tôi, Mark Zuckerberg, Kevin Systrom, đều hiểu rõ điều này,
và chúng tôi vẫn làm, chỉ có Chúa mới biết nó đang làm gì với bộ não con cái chúng ta.
Sau đó, ông gần như rút lui hoàn toàn khỏi việc sử dụng mạng xã hội thường nhật.
Tony Fadell, cha đẻ của iPod và đồng sáng chế iPhone thế hệ đầu chia sẻ rằng,
nhiều đêm ông giật mình tỉnh dậy toát mồ hôi lạnh vì nhận ra hậu quả xã hội
mà chiếc màn hình cảm ứng bỏ túi mang lại.
Ông thiết lập quy định không màn hình tuyệt đối trong các bữa ăn và trước khi đi ngủ đối với con cái,
đồng thời kiên quyết hạn chế việc đưa thiết bị cho trẻ nhỏ.
Chris Anderson, cựu tổng viên tập tạp chí công nghệ Wine từng là
người chuyên giáo nhiệt thành nhất cho làn sóng số hóa, nhưng trong gia đình,
Anderson đặt thiết lập kiểm soát thời gian nghiêm ngặt trên mọi thiết bị.
Khi các con phản ánh rằng bạn bè đồng trang lứa không ai bị cấm đoán như vậy,
Anderson trả lời, bố mẹ làm vậy vì bố mẹ đã tận mắt chứng kiến mối nguy hại
của công nghệ ở cự ly gần nhất. Bố đã thấy nó tàn phá bản thân mình,
và bố không để điều đó xảy ra với các con. Tim Cook, tổng giám đốc điều hành CEO Apple,
từng tuyên bố vào năm 2018 tại Anh rằng ông không đồng tình với quan điểm công nghệ,
nên hiện diện mọi lúc mọi nơi. Ông công khai việc đặt ra các ranh giới khắt khe đối với cháu
trai của mình, và tuyệt đối không cho phép cậu bé tham gia mạng xã hội.
Tóm lại, chính những người phát minh công nghệ lại hiểu rõ nhất mặt trái của nó,
để rồi tìm cách hạn chế tối đa sự ảnh hưởng bất lợi của công nghệ đến bản thân và gia đình họ.
Những nghiên cứu khoa học gần đây càng khẳng định lựa chọn mới, nghe tưởng như nghịch lý này.
Theo phóng sự điều tra có tên, nghiên cứu đột phá xem xét tác động của thời gian sử dụng thiết
bị điện tử đối với trẻ em, phát sóng trên chương trình 60 Minutes của đài CBS News ngày 9 tháng
12 năm 2018, Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ NIH đã công bố những phát hiện ban đầu từ đề tài dài hạn
ABCD Study theo dõi hơn 11.000 trẻ em. Kết quả chụp MRI cho thấy nhóm trẻ từ 9-10 tuổi dùng
thiết bị màn hình như điện thoại thông minh, máy tính bảng, cho chơi điện tử trên 7 giờ mỗi
ngày xuất hiện hiện tượng vỏ não bị mỏng đi sớm, vốn là khu vực đảm nhiệm chức năng xử lý
giác quan và điều hành nhận thức. Đáng chú ý, những đứa trẻ nhìn màn hình trên 2 giờ mỗi
ngày cũng ghi nhận điểm số thấp hơn rõ rệt trong các bài kiểm tra đánh giá tư duy và ngôn ngữ.
Theo công trình của Viện Nghiên cứu CSEO Đại học Ottawa, Canada công bố trên tạp chí The Lancet
Child and Adolescent Health ngày 26 tháng 9 năm 2018, việc kết hợp giữa giới hạn màn hình và giấc ngủ
quyết định trực tiếp đến năng lực trí tuệ của trẻ. Phân tích dữ liệu từ hơn 4.500 trẻ em từ 8-11 tuổi
tại Mỹ cho thấy nhóm trẻ đáp ứng hướng dẫn vận động chuẩn như ngủ đủ 9-11 tiếng, dùng màn hình
giải trí dưới 2 giờ mỗi ngày, và vận động ít nhất 60 phút, sở hữu năng lực nhận thức tổng thể
vượt trội nhất. Trong đó, việc giới hạn thời gian màn hình dưới 2 giờ kết hợp với ngủ đủ rất là
hai yếu tố có tác động mạnh mẽ nhất đến trí nhớ công tác, khả năng tập trung và tốc độ xử lý thông tin.
Một công trình nghiên cứu khác của Bệnh viện D. Cincinnati, đăng tải trên tạp chí y khoa
JAMA Pediatric ngày 4 tháng 11 năm 2019, cho thấy việc cho trẻ mầm non tiếp xúc nhiều với màn hình
có liên quan trực tiếp đến sự suy giảm vì cấu trúc não bộ, qua kỹ thuật chụp cộng hưởng từ khuếch tán
DTI trên trẻ từ 3 đến 5 tuổi. Các nhà khoa học phát hiện nhóm trẻ dùng thiết bị vượt mức khuyến
nghị của Viện Hàn Lâm Nhi Khoa Hoa Kỳ, AAP, bị suy giảm tính toàn vẹn và mức độ myelin hóa của các
bó chất trắng. Đây là hệ thống dây dẫn thần kinh trọng yếu liên kết các vùng não phụ trách ngôn ngữ,
khả năng đọc viết ban đầu và chức năng điều hành nhận thức. Kết quả kiểm tra đi kèm cho thấy,
những đứa trẻ này đạt điểm số thấp hơn rõ rệt về kỹ năng đọc hiểu và vốn từ diễn đạt. Chính vì vậy,
giới nhà giàu công nghệ thậm chí không tiếc tiền và tìm mọi cách để tự cai nghiện kỹ thuật số
cho bản thân và gia đình trong một môi trường số hóa mà chính họ góp phần lớn để tạo ra.
Bài viết, giao tiếp giữa người với người giờ đây là một thứ xa xỉ của ký giả Nellie Bose trên The New
York Times ngày 23 tháng 3 năm 2019 điều tra chi tiết về việc giới thượng lưu thung lũng silicon loại
bỏ màn hình khỏi cuộc sống của con cái họ. Chẳng hạn, họ chọn gửi con vào trường Wandov
ở thung lũng Silicon, nơi loại bỏ hoàn toàn màn hình máy tính, máy tính bảng và điện thoại,
chỉ dạy học thông qua bảng đen, phấn trắng, bút trì và tương tác thực tế giữa người với người.
Trong khi đó, trường học cho người nghèo và trường công lập lại được số hóa tối đa bằng máy tính bảng
và phần mềm dạy tự động. Giao tiếp giữa người với người chính thức trở thành một món hàng xa xỉ.
Một bài báo khác cũng trên The New York Times ngày 26 tháng 10 năm 2018 có tiêu đề
Những người giữ trẻ ở thung lũng Silicon đóng vai trò như cảnh sát kiểm soát điện thoại của trẻ em.
Bài viết này phản ánh hiện tượng các lãnh đạo công nghệ cao buộc người giúp việc và bảo mẫu
phải ký cam kết không bao giờ để con cái họ nhìn thấy hoặc tiếp xúc với bất kỳ loại màn hình kỹ thuật số nào.
Theo bài khảo sát phân tích của tác giả Sam Levine trên The Guardian ngày 13 tháng 3 năm 2019 với tựa
đề Vì sao việc cai nghiện điện thoại có thể phải trả giá, trào lưu thương mại hóa sức khỏe số đã biến
đến việc ngắt kết nối thành một dịch vụ xa xỉ trị giá hàng nghìn đô la.
Bài viết chỉ ra rằng những người có điều kiện tài chính sẵn sàng chi trả từ hàng trăm đến hàng
nghìn đô la mỗi đêm tại các khách sạn, khu nghỉ dưỡng cao cấp ở châu Âu và Mỹ chỉ để mua lại quyền
được ngoại tuyến tuyệt đối, giao nộp thiết bị vào hộp bảo mật và tĩnh dưỡng giữa thiên nhiên.
Chẳng hạn như khách sạn Villa Stefanie ở Baden-Baden, Đức, với các phòng phủ lớp sơn chắn sóng
và tấm đồng chặn hoàn toàn tín hiệu wifi di động bằng một nút bấm hay ca gói SPA Retreat Unplug
ở Thụy Sĩ và Ý. Sự tập trung sâu vào năng lực tư duy độc lập đòi hỏi một môi trường không bị quấy dày.
Nhưng để có một không gian không quảng cáo, không thông báo đẩy, người ta phải chi tiền mua các dịch
vụ cao cấp, mua bất động sản tách biệt, hoặc chi hàng chục nghìn đô la cho các khóa tu analog
retreat. Thế là, chính những kỹ sư, nhà phát triển phần mềm kiếm nhiều triệu đô la bằng việc tạo ra
các thuật toán, gây nghiện, giữ chân hàng tỷ người dùng lại là những người trả tiền đắt đỏ nhất để giải
thoát bản thân và con cái họ khỏi cái bẫy màn hình đó. Vì sao kẻ tạo ra sản phẩm lại không dùng
sản phẩm của chính họ? Hiện tượng người sáng tạo chủ động bảo vệ bản thân và gia đình khỏi chính
sản phẩm của họ đã phơi bầy hai tầng vấn đề cốt lõi, sự am tường về cơ chế bẫy tâm lý và tiêu
chuẩn kép trong việc đối xử với người dân và người thân. Sở dĩ các nhà sáng tạo sản phẩm dù là trong
lĩnh vực công nghệ hay tiêu dùng có thể đứng ngoài sự cám dỗ mà hàng tỷ người khác mắc kẹt là vì
họ biết quá rõ những điều mà đại chúng không biết. Trong ngành đồ ăn vặt, các chuyên gia cân đo từng
milligram đường, muối và chất béo để món ăn đạt đến một điểm gọi là the bliss point, điểm
khoái lạc. Ăn vừa đủ ngon để thèm tiếp nhưng lại không kích hoạt cảm giác no của cơ thể, khiến chúng ta
cứ bốc hết gói steak này đến hộp kẹo khác mà không dừng lại được. Giới công nghệ cũng áp dụng đúng
bài tâm lý này, thao tác vuốt màn hình xuống để tải lại, kéo trang hay những chấm đỏ thông báo,
thực chất hoạt động y hệt trước cần gạt của máy bắn sèn đánh bả. Bạn không biết lần vuốt này có tin gì
mới hay không, chính sự hồi hộp bất ngờ đó giữ chân bạn dán mắt vào màn hình. Người dùng bình thường
chỉ thấy vui và tiện nhưng kẻ tạo ra nó hiểu rõ họ đang bè khóa phản xạ tự nhiên của não bộ để biến
những người dùng thành con nghiệp. Mọi ứng dụng phổ thông đều được lập trình để bạn không phải tốn
dù chỉ một giây đắn đo. Hết video này sẽ là video sau tự bật, ngón tay chỉ việc lướt mãi mà không
thấy đáy trang, muốn mua hàng thì chỉ cần chạm nhẹ một nút, đó gọi là quy luật hạ thấp mà sát.
Các kỹ sư hiểu rằng một khi đã cầm máy lên, ý chí của con người không bao giờ thắng nổi sự tiện lợi
đến mức trơn tru không một ngợn nghi ngại này. Vì thế, cách duy nhất để họ tự cứu lấy bản thân
và con cái không phải là tập tự giác mà là chủ động tạo ra rào cản vật lý thật cứng rắn đuổi
sạch điện thoại ra khỏi phòng ngủ, quay lại dùng điện thoại cụt gạch hoặc bỏ tiền đưa con vào
các ngôi trường nói không với mọi loại màn hình. Khi hành vi bảo vệ bản thân đối lập trực tiếp với
mô hình kinh doanh đại chúng, các nhà sản xuất thường tự kích hoạt những cơ chế phòng vệ tâm lý
và đạo đức rất tình vị. Trong công việc, họ vận hành như một kỹ sư tối ưu hóa chỉ số để tăng
thời gian tương tác, tăng số lần nhấp chuột, tăng lượng calo, tiêu thụ, v.v. Họ nhìn sản phẩm dưới
góc độ thuật toán trừ tượng hoặc dòng tiền. Nhưng khi trở về nhà với tư cách cha mẹ,
chiếc mặt nạ kỹ thuật bị gỡ bỏ, giờ chỉ còn lại nối sợ hãi nguyên thủy trước những tác động
sinh học trực tiếp lên bổn áo con trẻ. Để giải tỏa cảm giác tội lỗi, một lập luận phổ biến
thường được đưa ra, chúng tôi chỉ cung cấp công cụ, sử dụng thế nào là trách nhiệm của người dùng.
Đây là sự tráo đổi khái niệm đạo đức. Khi một tập đoàn huy động hàng nghìn chuyên gia thần
kinh học và siêu máy tính, các chuyên gia tâm lý, để khai thác điểm yếu tâm lý của một đứa trẻ
10 tuổi, khái niệm tự do ý chí của cá nhân đã hoàn toàn bị vô hiệu hóa. Mô hình này lợi nhuận
tư nhân hóa dòng tiền nhưng lại xã hội hóa hậu quả. Bệnh béo phì, suy giảm chú ý, mỏng vòn áo sớm,
hay trầm cảm học đường được đẩy về phía gia đình người dùng và hệ thống y tế công cộng chi trả.
Còn số tiền mà giới tinh hoa thu được từ nền kinh tế chú ý được dùng một phần để mua đặc quyền
cách ly, không gian tĩnh lặng, trường tư không màn hình và thực phẩm hữu cơ.
Bỏ đầu thế kỷ 20, nhà văn Vũ Trọng Phụng trong tiểu thuyết Số đỏ từng xây dựng nhân vật
tip và nò, viết tắt của, tôi yêu phụ nữ như ông ta tự nhận. Người này chuyên tạo mẫu những bộ cánh
tân thời nhưng hở hàng, đồng thời cổ vũ giới chị em Âu Hóa ở đô thị, phải ăn bận như vậy mới giống
những kẻ thức thời, văn mình. Nhưng đến khi chính người vợ ông ta tìm cách khoác lên mình những bộ cánh
như vậy, thì tip phở nở gây gắt cấm đoán và giít lên. Ôi, phong hóa suy đổi. Tiệc thầy, vì sao lịch sử
cứ luôn lặp đi lặp lại như vậy? Mở một cửa sổ khác để nhìn thấy mặt kia của thế giới và lựa chọn của mỗi cá nhân.
Thưa quý vị, nếu như vào thế kỷ 20, người giàu là người được tiếp cận công nghệ đầu tiên,
chẳng hạn như những chiếc TV màu, máy tính, điện thoại di động, từng loài biểu tượng của địa vị
thượng lưu mà người nghèo không với thế được, thì vào đầu thế kỷ 21 này, khi màn hình, thiết bị thông minh
và nội dung số trở nên rẻ rúng và đại trả, người nghèo bị bỏ rơi trong một thế giới ngập ngụa
bộ dopamine ngắn hạn của mạng xã hội, game miễn phí, video ngắn, v.v. Trong khi đó, sự tĩnh lặng,
hòa bình vào thiên nhiên và sự tương tác giữa con người với con người trở thành đặc quyền của tầng lớp
tinh hoa có năng lực trì trả. Ấy vậy mà nhiều người nghèo trên thế giới có khi vẫn cho rằng đây là
thời đại mà công nghệ sàn phẳng mọi bất bình đẳng và cung cấp cơ hội phát triển lành mạnh
cho mọi người như nhau. Giới nhà giàu công nghệ đã đi trước từ lâu và giờ đây, lựa chọn cá nhân
của giới nhà giàu đã chuyển thành chính sách cưỡng chế cấp nhà nước của các nước phương Tây, nơi khai
sinh ra công nghệ. Các nước Pháp, Hà Lan, Ý, Anh, Úc và hàng loạt bang của Mỹ đồng loạt ban hành
lệnh cấm tuyệt đối smartphone và thiết bị số trong toàn bộ trường học từ bậc tiểu học đến
trung học phổ thông. Xã hội phương Tây đã chính thức thừa nhận rằng tự giác cá nhân đã thất bại
hoàn toàn trước thuật toán, buộc nhà nước phải can thiệp bằng chế tài pháp lý. Trước đây, người ta sợ
màn hình làm tèo não. Giờ đây, một tầng phân hóa mới xuất hiện đó là giáo dục bằng AI giá rẻ cho
tầng lớp bình dân, chẳng hạn học qua app, trợ lý ảo chấm bài tự động, đối đầu với giáo dục
tương tác người. Người siêu đắt đỏ như là gia sư thực thụ, tranh biện trực tiếp, gen rũa tư duy
phản biện trong các trường tư thuộc danh giá. Nhưng một trào lưu mới trên thế giới đang đi ngược lại
xu hướng máy hóa này. Nổi bật là cơn sốt dumb phone, điện thoại cơ bản trong giới trẻ, và sự
bùng nổ của ngành du lịch ngắt kết nối. Thế hệ Gen Z, nhóm lớn lên cùng màn hình cảm ứng,
đang chủ động tự vệ sinh học khi đẩy doanh số các dòng điện thoại nắp gập, phím bấm cổ điển
của Nokia tăng gấp đôi, và biến những chiếc máy tối giản với màn hình mực điện tử như iPhone thành
món đồ phong cách sống có giá hàng trăm đô la chỉ để chặn đứng vòng xoáy mạng xã hội.
Cùng lúc đó, sự bất lực trước thuật toán đã mở đường cho ngành du lịch cai nghiện số digital detox
trị giá hàng tỷ đô la, nơi du khách sẵn sàng chi trả từ vài trăm bảng cho những căn ca bin biệt lập
như Unplugged tại Anh đến hàng nghìn đô la mỗi đêm tại các khu nghỉ dưỡng cao cấp ở Mỹ.
Mục đích duy nhất của việc này là để tự nguyện nộp lại điện thoại vào hộp khóa,
chấp nhận bị tước đoạt kết nối để đổi lấy vài ngày tĩnh lặng và tương tác người, người ngoài đời thực.
Có lẽ khi mà thế giới đang máy hóa đến chóng mặt, những trào lưu mới này lại đem đến hy vọng
về một sự cân bằng, đặc biệt là sau những phát ngôn, hành động mang tính cành tình của giới sáng tạo công nghệ.
Thông điệp cuối cùng chính là, mặc dù chúng ta khó mà đứng tách mình ra khỏi sự phát triển của công nghệ,
nhưng cũng tuyệt đối không làm nô lệ cho công nghệ. Dù có làm gì đi nữa, công nghệ cũng không bao giờ được
phép vượt lên trên vai trò công cụ, hoãn đổi vị trí với con người. Khi ngoại giới phát triển nóng,
mỗi cá nhân cần phải giữ được cái đầu lạnh, bởi vì bất cứ một sự phát triển cực đoan thái quá nào
đều tiêm mẩn những hiểm họa khôn lường, giữ được sự cân bằng ấy là lựa chọn thành bại của mỗi người,
mỗi cộng đồng, đặc biệt là trong giai đoạn phức tạp này của lịch sử.
Quý vị khán tinh giả thân mến, trong vấn đề học 4 này,
xin hãy cho chúng tôi biết ý kiến của quý vị qua phần bình luận. Còn bây giờ thì xin chào và hẹn gặp lại.
