Vì Sao Càng Thuộc Nguyên Tắc Càng Dễ Quyết Định Sai

Vì sao người càng thuộc nguyên tắc lại càng dễ quyết định sai? Thưa quý vị và các bạn, có một sự thật ngược đời mà cả đời này bạn được dạy điều trái lại. Đó là người ta bảo bạn học cho thật nhiều nguyên tắc đi, nắm cho vững quy tắc đi, thuộc cho kỹ cách làm đúng, rồi bạn sẽ giải quyết định tốt hơn. Nghe rất hợp lý có phải không ạ? Thế nhưng trong cuộc sống và khi soi vào lịch sử, lại cho ta cái nhìn điều ngược lại. Đó là người càng thuộc nguyên tắc lại càng dễ quyết định sai. Cổ nhân có câu, trí không có bản cờ cố định. Và cổ nhân cũng đúc kết điều khiến ai tự hào về kiến thức của mình cũng phải khượng lại rằng, kẻ ngu đôi khi vẫn lé lên một nước đúng, còn người thông minh lại thương hỏng việc vì chính sự tính toán ngàn lần của mình. Và trong bài chia sẻ ngày hôm nay, Tần Phúc Khánh Official sẽ cùng các bạn đi tìm vì sao một cái đầu đầy nguyên tắc lại có thể là một cái đầu đầy nguy hiểm. Và vì sao những người sắc bén nhất luôn giữ nguyên tắc của mình ở một khoảng cách rất khác với bạn. Trước hết, hãy gọi đúng tên cái nỗi đau mà có lẽ bạn đã từng nếm trải nhưng chưa bao giờ thật sự lý giải được. Đó là bạn đã nỗ lực học cách làm đúng. Bạn đọc sách, học từ những người đi trước, ghi nhớ những nguyên tắc sống, những khuẩn mẫu, những bài tập tốt nhất mà ai cũng bảo là đúng. Bạn áp dụng chúng một cách nghiêm túc với niềm tin rằng nếu làm đúng thì kết quả cũng sẽ đúng. Vậy mà đã bao lần bạn làm đúng theo nguyên tắc nhưng kết quả lại sai. Bạn nói thẳng vì tin rằng thành thật luôn là điều tốt rồi vô tình làm tổn thương một người đang cần được thấu hiểu hơn là được nghe sự thật. Bạn cứng rắn vì nghĩ rằng đã có nguyên tắc thì không được nhân nhượng rồi đánh mất một cơ hội đáng giá chỉ vì thiếu một chút linh hoạt. Bạn làm đúng tất cả, những gì mình được dạy nhưng thực tế vẫn không diễn ra như mong đợi. Cảm giác ấy thật là khó chịu phải không ạ? Nó giống như chính những điều mà bạn tin tưởng lại quay sang phản bội bạn. Đau hơn nữa là khi bạn nhìn thấy một người dường như chẳng nói nhiều về nguyên tắc cũng không viện dẫn những triết lý cao siêu. Họ chỉ bình tĩnh quan sát, đọc được tình huống và liên tục đưa ra những quyết định đúng đắn. Trong khi đó, bạn với cả một kho quy tắc trong đầu lại cứ lúng túng trước những hoàn cảnh không hề có trong sách. Điều gì đang xảy ra ở đây? Ta thường cho rằng nguyên tắc là câu trả lời. Nhưng thực ra, nguyên tắc chưa bao giờ được sinh ra để thay thế cho sự phán đoán. Nguyên tắc là sự kết tinh của kinh nghiệm. Chúng cố động lại những điều từng đúng trong rất nhiều hoàn cảnh, giúp ta không phải bắt đầu suy nghĩ lại từ con số 0 mỗi khi đối diện với một vấn đề mới nào đó. Nhờ nguyên tắc, con người tiết kiệm được thời gian, tránh lặp lại những sai lầm cũ và xây dựng được sự nhất quán trong hành động. Thế nhưng thực tế luôn nhiều sắc thái hơn bất kỳ nguyên tắc nào. Mỗi tình huống đều mang những con người khác nhau, những động cơ khác nhau, những giang buộc khác nhau. Không một nguyên tắc nào có thể chứa hết sự phức tạp của đời sống. Vì vậy, nguyên tắc chỉ là điểm khởi đầu của tư duy, chứ không phải là điểm kết thúc. Thế nhưng, rất nhiều khi, điều ta tìm kiếm ở nguyên tắc lại không phải là trí tuệ, mà là một cảm giác an toàn. Phán đoán trong một tình huống cụ thể luôn là việc khó. Nó buộc ta phải chấp nhận rằng không có đạp án tuyệt đối. Nó đòi hỏi ta tự cân nhắc, tự chịu trách nhiệm, và chấp nhận khả năng mình có thể sai. Trong khi đó, một nguyên tắc rõ ràng đem lại cảm giác nhẹ nhõm hơn nhiều. Chỉ cần làm đúng theo nguyên tắc, ta có cảm giác như mình đã hoàn thành trách nhiệm. Và ta ít còn tự hỏi liệu nguyên tắc ấy có thật sự phù hợp với hoàn cảnh trước mắt hay không. Nếu kết quả không như mong muốn, ta dễ tự an ủi rằng ít nhất mình cũng đã làm đúng. Đó là khoảnh khắc nguyên tắc âm thầm đổi vai. Từ một công cụ hỗ trợ phán đoán, nó trở thành nơi chú ản khỏi trách nhiệm phải tiếp tục phán đoán. Vấn đề không nằm ở nguyên tắc. Vấn đề nằm ở cách chúng ta sử dụng nguyên tắc để tránh đối diện với sự bất định của thực tế như thế nào. Và ở một tầng nghĩa sâu hơn thế, thuộc nhiều nguyên tắc khiến ta cảm thấy mình như người tử tế, kỷ luật và lúng đắn. Điều đó vốn không có gì sai. Nhưng rất dễ đến một lúc nào đó, ta không còn bảo vệ nguyên tắc vì nó giúp giải quyết vấn đề, mà vì nó giúp bảo vệ hình hành của chính mình. Ta bắt đầu yêu cái cảm giác mình là người có nguyên tắc. Ta sợ thay đổi quyết định không phải vì lý lẽ chưa đủ mạnh, mà vì thay đổi khiến ta thấy như mình đang phản bội con người mình. Từ đó mục tiêu âm thầm dịch chuyển. Thay vì hỏi, điều gì là quyết định tốt nhất trong hoàn cảnh này? Ta lại hỏi, làm thế nào để mình vẫn là người sống đúng với nguyên tắc? Đó là một khác biệt rất nhỏ trong câu chữ, nhưng rất lớn trong hệ quả. Bởi một người luôn cố bảo vệ hình ảnh, mình là người có nguyên tắc có thể vô tình đặt bản ngã lên trên thực tế. Họ quyết định để giữ sự nhất quán với chính mình, chứ không còn để giải quyết vấn đề chống mạnh. Đó không phải là sức mạnh của nguyên tắc. Đó là sự cứng nhắc được khoác lên mình cái tên của nguyên tắc. Người thực sự khôn ngoan không phải là người có nhiều nguyên tắc nhất. Họ cũng không phải là người phủ nhận nguyên tắc. Nhưng họ là người biết rằng nguyên tắc giống như một tấm bản đồ vô cùng hữu ích để định hướng nhưng không bao giờ thay thế được việc quan sát con đường đang nằm ngay dưới chân mình. Và như bạn sắp thấy đây ngay cả một học trò xuất sắc của không tử cũng từng mắc đúng cái bẫy ấy. Không phải vì ông thiếu nguyên tắc mà vì có lúc ông đã để nguyên tắc che khuất, điều mà hoàn cảnh thực sự đòi hỏi. Và chúng ta đến với khi một nguyên tắc cao đẹp gây hại như thế nào. Điển tích kể lại nước lỗ thời ấy có một đạo luật đó là nếu một người dân nước lỗ bị bắt làm nô lệ ở nước khác bất cứ ai bỏ tiền cho họ về đều được nhận lại khoản tiền chuộc ấy từ công quỹ. Một chính sách nhân đạo để khuyến khích người ta cứu đồng bào. Tử Cống, một trong những học trò giỏi nhất của không tử, chuộc được một người dân lỗ về nhưng ông từ chối nhận lại tiền chuộc từ công quỹ. Theo một nguyên tắc cao đẹp đó là làm việc thiện thì không nên vì tiện ai nhìn vào cũng phải tấm tắc thật thanh cao, thật quân tử. Vậy mà không tử nghe xong lại trách rằng Tử Cống ơi, con sai rồi. Không tử nói, việc có bậc trí không chỉ là giữ cho hành vi của riêng mình cao đẹp, mà là làm sao để chuyển hóa được cả phong tục dẫn dắt được môn dân. Ông phân tích rằng, nước lỗ người giàu thì ít, người nghèo thì nhiều nhận lại tiền chuộc không hề làm tổn hại đạo đức của con. Nhưng khi con không nhận, con đã vô tình dựng lên một chuẩn mực mới. Hễ chuộc người mà con nhận tiền thì thành ra không cao thưởng. Từ nay người nghèo muốn chuộc đồng bào sẽ ngẩn ngại vì nhận tiền thì sợ bị chê mà không nhận thì họ không kham nổi. Kết cục sẽ chẳng còn mấy ai dám đi chuộc người nữa. Một nguyên tắc đẹp đẽ như vậy nhưng lại vừa giết chết cả một việc thiện lớn. Rồi có câu chuyện ngược lại như thế này Tử lộ cũng là một học trò khác của khổng tử cứu được một người sắp chết đuối người được cứu tạ ơn bằng một con bò và tử lộ nhận Theo nguyên tắc thanh cao thì đáng chê nhưng khổng tử nghe xong lại mừng rỡ. Từ nay dân lỗ ác sẽ có nhiều người dám lao xuống cứu người chết đuối. Người bình luận đời sau đúc kết một câu sắc lạnh rằng giữa con mắt thế tục, việc tử cống từ chối tiền có vẻ cao thượng hơn việc tử lộ nhận bò. Nhưng khổng tử lại chọn tử lộ và chê tử cống để dạy rằng làm việc thiện đừng chỉ nhìn cái hành vi trước mắt mà phải nhìn cái hệ lụy nó gây ra về sau. Đừng chỉ nhìn cái lợi nhất thời mà phải nhìn ảnh hưởng lâu dài. Đừng chỉ nhìn được mất của riêng mình mà phải nhìn lợi hại của cả thiên hạ. Tử cống thuộc nguyên tắc, khổng tử nhìn tình thế đó là toàn bộ khác biệt. Tiếp đến chúng ta đến với một điểm tính khác nói về khi chính nguyên tắc trở thành một điểm chết. Chuyện thứ 2 đưa ta ra chiến trường nơi bám nguyên tắc phải trả giá bằng mạng người. Trong bình pháp có một nguyên tắc cổ điển được mọi tương lĩnh tin dùng để dò sức lịch đó là đếm số bếp lò nấu ăn trong doanh trại thì biết được quân số nhiều bếp thì đông quân, ít bếp thì ít quân. Một quy tắc rất logic, rất đáng tin. Tôn Tẫn hiểu rõ kẻ thù của mình danh tướng bằng quyên là một người tin chắc vào nguyên tắc ấy. Thế là khi rút lui, Tôn Tẫn cố tình cho giảm bếp mỗi ngày. Hôm nay 10 vạn bếp, mai còn 5 vạn, mốt còn 3 vạn. Bằng quyên đuổi theo đến bếp và đọc đúng theo sách. Bếp giảm từng ngày, quân tề đang tan giã, lính bỏ trốn hàng loạt. Mừng dỡ và khinh địch, ông bỏ lại bộ binh, dẫn quân khinh kỵ truy đuổi gấp và lau thẳng vào ổ phục kích của Tôn Tẫn rằng sẵn. Bằng quyên bỏ mạng, bị giết chết bởi chính cái nguyên tắc mà ông tin nhất. Nhưng đây mới là chỗ mà cổ nhân muốn bạn thấy. Một viên tướng khác, ngu hủ thời Đông Hán gặp tình huống cần dọa lùi kẻ địch, lại làm điều ngược hẳn. Ông cho tăng bếp mỗi ngày, để địch đến bếp, đọc theo đúng sách và tưởng quân của ông đang được tiếp viện hoạt mà sợ hãi rút lui. Ở đây chúng ta thấy, một người giảm bếp để dụ địch, một người tăng bếp để dọa địch. Hai hành động trái ngược hoàn toàn, mà lại cùng thắng. Việc làm trái nhau mà công thành như nhau, vận dụng thì vô cùng. Và kẻ thua, trong cả hai trường hợp luôn là cùng một loại người. Đó là kẻ tin chắc vào nguyên tắc. Vì một khi đối thủ biết bạn sẽ tuân theo nguyên tắc nào, nguyên tắc ấy không còn là sức mạnh của bạn nữa. Nó trở thành sợi dây để người ta giật. Và bây giờ chúng ta sẽ nói vì sao, càng thuộc nguyên tắc, lại càng dễ quyết định sai. Điều đó ở những lý do sau. Thứ nhất, một nguyên tắc là câu trả lời trung bình cho một loại tình huống. Nó không bao giờ là câu trả lời đúng cho một tình huống cụ thể. Vì tình huống thật luôn có ngoại lệ riêng của nó. Bạn càng tin tuyệt đối vào cách trung bình thì những ngoại lệ càng dễ hạ gục bạn. Tự cống áp dụng một nguyên tắc đúng trên trung bình vào một hoàn cảnh cụ thể mà nó lại gây hại. Thứ hai, nguyên tắc được kết tinh từ quá khứ còn quyết định thì diễn ra ở hiện tại. Mà hiện tại thì luôn mới một chút. Cổ nhân Vy Von như thế này. Ba năm đóng một cỗ xe mà lật úp chỉ trong một khoảnh khắc. Cái khuôn bạn dày công xây dựng cho thế giới hôm qua có thể lật úp bạn trong thế giới ngày hôm nay. Thứ ba, là không có cách áp dụng nào cố định cả. Cùng một đòn bẫy, bếp lò, tiên bạc, lời nói thật có thể đúng theo hai chiều ngược nhau tùy tình thế và tùy người. Việc trái mà công cùng cho nên cái khó không nằm ở chỗ thuộc nguyên tắc mà ở chỗ biết khi nào nó đúng và khi nào điều ngược lại mới đúng. Đó là thứ không sách nào dạy được. Và thứ tư, ở đây mới khiến người ta lạnh người. Đó là một khi hành vi của bạn bị nguyên tắc trói buộc nó sẽ trở nên đoán được. Và đoán được có nghĩa là khai thác được. Bàn quyên, vong mạng không phải vì thiếu nguyên tắc mà vì có quá nhiều và tin chúng quá chắc. Sự nhất quán, mù quán của bạn là món quà ban tặng cho mọi đối thủ. Vậy thì câu hỏi ở đây là chúng ta có nên vứt bỏ mọi nguyên tắc hay không? Đương nhiên là không rồi. Bạn vẫn cần tấm bản đồ. Điều cần thay đổi là vị trí của nguyên tắc trong đầu bạn. Hạ nó từ ông chủ xuống thành người hầu. Giữ nó trong tay thật lỏng. Sẵn sàng vi phạm bất kỳ nguyên tắc nào ngay khoảnh khắc tình thế cụ thể đòi hỏi. Không từ không phủ nhận nguyên tắc. Làm thiện không vì tiền. Ông chỉ đặt nó dưới mục tiêu lớn hơn là cứu được nhiều người hơn. Giữ cách thường hàng nhưng đặt tới cái quyển biến. Và từ đây chúng ta có thể thực hành cho mình. Đó là hãy chọn ra một nguyên tắc mà bạn vẫn áp dụng gần như tự động. Một câu mình luôn làm thế này mình không bao giờ làm thế kia. Rồi đợi đến đúng khoảnh khắc nó sắp tự động kích hoạt và dừng lại một nhịp. Hỏi một câu duy nhất. Tình huống cụ thể này thật sự đang đòi cái nguyên tắc của mình hay đang đòi điều ngược lại. Rồi ra quyết định từ tình thế trước mắt chứ không phải từ cái khuôn trong đầu. Chỉ một lần thôi bạn sẽ cảm nhận được nó khó chịu như thế nào. Vì lần này không có nguyên tắc nào che chắn cho bạn. Chỉ có phán đoán trần trụi của chính bạn. Và đó chính xác là nơi trí khôn thật sự bắt đầu. Vì cho đến tận cùng đây là điều cổ nhân để lại. Trí không có bản cờ cố định. Người thuộc lòng mọi thế cờ cũ khi ngồi vào ván cờ thật lại thường là người thua trước tiên. Bởi người đó đang mày đánh ván cờ trong đầu mình mà quên mất ván cờ đang bày ngay trên bản. Nguyên tắc là tấm bản đồ vẽ từ những con đường người khác đã đi. Nhưng đời bạn là con đường chưa ai từng đi. Kẻ cắm mặt vào bản đồ sẽ bước đi rất tự tin, thẳng xuống đúng cái vực mà tấm bản đồ chưa kịp vẽ. Nếu bạn từng có một lần làm đúng nguyên tắc mà ra kết quả sai và nó dạy bạn điều gì đó còn theo bạn đến ngày nay hãy để lại cho cộng đồng chúng ta trong phần bình luận của video này nhé. Còn bây giờ hãy nhìn lại một nguyên tắc mà bạn vẫn tin tuyệt đối và thử hỏi nó một câu mà bấy lâu nay bạn chưa từng hỏi liệu lần này mình có còn đúng hay không? Chúng tôi xin kết thúc bài chia sẻ của mình tại đây. Xin chân thành cảm ơn quý vị và các bạn đã dành ra thời gian quý báo của mình để lắng nghe bài chia sẻ này. Một lần nữa xin kính chúc quý vị và các bạn cùng gia đình luôn luôn được hạnh phúc, thành công và bình an trong cuộc sống. Xin chân trọng, kính chào và hẹn gặp lại.