GIA HUẤN CA - NGUYỄN TRÃI - P2/2

Kẻ Học Trò
781 người theo dõi
21 Lượt xem video·2 thg 8, 2026
Dạy con gái phải có đức hạnh
Vợ khuyên chồng
Dạy học trò ở cho phải đạo
Khuyên học trò phải chăm học
https://www.thivien.net/Nguy%E1%BB%85n-Tr%C3%A3i/Gia-hu%E1%BA%A5n-ca/group-Rh6zapU4AwLAuhG1Xl_FMw
Phận làm gái ở cùng cha mẹ.
Lòng phải chăm học khéo học khôn.
Một mai xuất giá hồi môn.
Phận bổ liễu giá trong như ngọc.
Khéo là khéo bánh trong bánh lọc.
Lại ngoan nghề dệt vóc may mền.
Khôn là khôn lễ phải đường tin.
Lại chọn đạo nâng khăn sửa túi.
Khôn chẳng tưởng mưu lừa trước dối.
Khéo chẳng khoe vẻ lịch chiều trai.
Xưa nay hậu dễ mấy người.
Miệng khôn tai khéo cho ai được nhờ.
Phận làm gái nảy lời giáo huấn.
Lắng tai nghe cổ truyền mới nên.
Hãy xem xưa những bậc dâu hiền.
Kiêm tứ đức dung công ngôn hạnh.
Công là đủ mùi xôi thức bánh.
Nhiệm nhặt thay đường chỉ mũi kim.
Dung là nét mặt ngọc trang nghiêm.
Không tha thiết không chiều lả tả.
Ngôn là dạy trình thưa vâng dạ.
Hạnh là đường ngay thảo kính tin.
Xưa nay mấy kẻ dâu hiền.
Dung công ngôn hạnh là tiên phàm trần.
Phận con gái ở nhà thi lễ.
Lắng mà nghe kể chuyện tam cương.
Dẫu ái ân cùng chiếu cùng dường.
Đạo chồng sánh quân thân chi đạo.
Làm tôi con chỉ trung chỉ hiếu.
Làm dâu thì chỉ kính mới nên.
Chớ khoe khoang mình bạc mình tiền.
Đừng đòng đảnh cậy khôn cậy khéo.
Bề thiếp phụ thuận tầm là điệu.
Cũng như bên thờ chúa thờ cha.
Nguồn nghìn đừng thói kiêu hoa.
Mắng ta không giận yêu ta không nhờn.
Quyền mệnh phu là mình làm chủ.
Trong đại hôn áo mũ thân nghenh.
Kính người vợ phép ở lễ kinh.
Trước phận phải chăm bề tần tào.
Trong khuê khổn giữ xin khăn áo.
Trên từ đường chăm việc chơn chu.
Từ cơm canh cá thịt mọi đồ.
Dẫu nhiều ít sửa cho trong sạch.
Bằng nhờn ấy thần minh lai cách.
Câu hữu trai nên tiếng để đời.
Hoa thơm ai nỡ bỏ rơi.
Người khôn ai nỡ nặng lời đến ai.
Bề nội trợ việc trong xem xét.
Siêng năng thì chăm việc đều nên.
Chớ khoe khoang lắm thóc nhiều tiền.
Ngồi ăn mãi non mòn núi lở.
Việc nhà có kẻ ăn người ở.
Từ trong ngoài như bảo trước sau.
Đồ làm ăn ngày để đâu đâu.
Bàn tối phải thu về cho đủ.
Chống canh một chớ đà vội ngủ.
Siêng năng thì chăm chú việc ta.
Lũ nô tì trai gái năm ba.
Cơm chưa chín không nên khua sáo.
Đứa say thóc đứa thì giã gạo.
Đứa bếp thì chủ việc cơm.
Ăn đoạn rồi cho chúng nghỉ ngơi.
Đèn ta sẽ soi trong bếp lại.
Đừng tin trẻ tôi đòi thơ dạy.
Lời dạy răn giữ lửa chẳng chơi.
Cho hay đại phú bời trời.
Nhưng mà ở thế thì người hết chê.
Cầm then khóa giữ bề thu phát.
Chắt chiêu mà dè giặt mới nên.
Coi sóc từ hạt gạo đồng tiền.
Đừng cậy có ăn càn tiêu dở.
Bữa thường phải xem cho con ở.
Cũng đừng thừa chớ thiếu làm chi.
Kẻ lân bang đến một đôi khi.
Đổi thét đãi xem cho tử tế.
Trong nhà phải bảo nhau có ý.
Đừng chửi mèo mắng chó mà chi.
Trong anh em thiên tài nhất thì.
Sang vì vợ nhưng giàu vì bạn.
Chiều rộng hẹp tùy cơ ứng biến.
Đạo chỉ ra đãi khách khác màu.
Trần trần một mực nên đâu.
Phô loài bổ các biết đâu lẽ gì.
Phận làm gái về làm dâu cả.
Việc ta chăm giữ trốn từ đường.
Lấy ngọn tần lá tạo lễ thương.
Kìa hiếu dưỡng thành chu gia pháp.
Tôn tộc đến những khi kỵ lạp.
Xem bằng nhường quý khách ra tân.
Có chữ rằng đạo trọng thân thân.
Dễ mấy thùa đông như ngày rỗ.
Lúc lễ tất lèn vào dọn cỗ.
Hãy pha trà tiếp đãi cho xong.
Bữa thường dù dưa muối mặc lòng.
Khi có họ xem cho tử tế.
Nước đã đoạn rượu liền nhân thể.
Dục tiểu hầu bưng cỗ tiếp ra.
Nhà dưới ta mời họ đàn bà.
Coi sóc hỏi họ hàng con cháu.
Không bỏ xót là tình yêu dấu.
Ai chẳng khen hiền đức phụ nhân.
Chọn đời đẹp mặt phu nhân.
Vì chưng chủ phụ thân thân biết điều.
Bề phụ dưỡng đôi bên cha mẹ.
Muôn một khi đá đổ bổ hôi.
Nghĩ xa lo đứng lo ngồi.
Chẳng còn từng đến tham công tiếc việc.
Đường điều hộ tiền không dám tiếc.
Mặc phu quân giữ việc thuốc thang.
Sòng ta nâng giấc dữ dàng.
Điều ăn uống phải hỏi han tùy thích.
Lòng người ước chim gà cá thịt.
Của nên ăn dù đắt cũng mua.
Tùy người ưa thức chua ngọt.
Nhưng gia vị phải mong cho đủ mùi.
Xem quần áo nên thay kẹo bẩn.
Lòng yêu thân phải cần từng khi.
Tấm lòng trời đất chứng chi.
Dâu hiền có hiếu tiếng ghi để đời.
Này con gái thuộc về khôn đạo.
Khôn đức nhu nết gái dịu dàng.
Một đôi khi chân bước ra đường.
Bề tôn trường thì lòng kính nhượng.
Dù chẳng phải là ta hơi hướng.
Nghĩa hương lân phải cất tiếng chào.
Bằng thấy người đầu bạc tuổi cao.
Có mang đội trình đòi nâng đỡ.
Thì miệng lưỡi chê bai ai nỡ.
Ở trên đời gái ở nết na.
Con hiền đẹp mắt mẹ cha.
Chồng hòa yêu chuộng.
Họ hòa kính chung.
Dạy những kẻ đàn bà con gái.
Gặp phải chồng cờ bạc rượu trè.
Nay ông tơ bà nguyệt chót xe.
Duyên phần ấy chót làm sao được.
Ở là phải tìm mưu giải trước.
Ngọt lời khuyên lâu cũng phải nghe.
Lúc ham mê cơm rượu say nhè.
Hãy cơm cháo chọt bề phụ đạo.
Chớ vợ nghiến chồng thêm chân cháo.
Như chuyện chi lửa cháy dầu thêm.
Chẳng bằng khi chân ấm chiếu êm.
Hãy năn nỉ đường khôn lẽ phải.
Bề ân ái vợ chồng là ngãi.
Giấu dầu ăn khó chịu cho cam.
Hay gì yến mắt nhạt nam.
Khăng khăng một tiết cho cam sở nguyền.
Đạo vợ chồng là duyên kim cải.
Vốn trời xinh bề ải nguồn ân.
Kìa ai nổi trận phong vân.
Cũng vì gái nhiều phần nhầm lỗi.
Vẫn là gái ít đường giao gối.
Thấy chồng yêu dễ lấy làm nhờn.
Miệng sai ngoa nói những giọng càn.
Bụng kêu ngạo một ngày một xính.
Đạo cha mẹ đã không biết kính.
Bề anh em lại chẳng hay nhường.
Chùa chát thay những tính cương cường.
Ai là đá ru mà chịu vậy.
Đường ra Pháp không ăn lời dạy.
Việc giáo hình đến phải ra tay.
Hổ thân tiếng khắp Đông Tây.
Nông nội ấy hết đương khôn khéo.
Khuyên những các đào tơ liễu yếu.
Lấy làm gương chớ bắt trước chi.
Một niềm kính thuận vô vi.
Trước là khỏi nhục sau thì nên danh.
Thường những kẻ đàn bà mất dạy.
Lại gặp chồng sợ vợ như ma.
Trách chi mà chẳng thói kiêu ngoa.
Những lừa cảnh vô sòng làm lệ.
Bề họ mạc không hay kính nể.
Nghĩ bon chen tiền bạc là khôn.
Đường ra tài khôn biết vén vun.
Nghĩ tha thướt áo quần là khéo.
Gà eo óc phòng loan uôn éo.
Bầng mắt ra đã tỏ vầng ô.
Việc trong ngoài khí dụng các đồ.
Mặc con cái gặp sao hay vậy.
Để nội ngoại những vô loài ấy.
Phúc Đức kia còn nói làm chi.
Khen cho bà Nguyệt khéo xe.
Anh này sánh với chị kia đương vừa.
Vợ chồng ta tơ hồng vấn viết.
Nhân duyên này bà Nguyệt khéo xe.
Trình anh thân thiết vụn về.
Yêu thì nên tốt chớ nề ngu si.
Quản bao lỗi nọ lầm kia.
Chiều thanh vẻ quý dám bì được đâu.
Thiếp vâng lời dạy trước sau.
Nguyện xem then khóa giữ hầu áo khăn.
Trước là thờ phụ tiền nhân.
Sớm thăm tôi viếng ân cần đỡ anh.
Bốn phương chẳng hãy kinh doanh.
Rủi mái kinh sử tập tành cung tên.
Công dành mong đợi ơn trên.
Còn trong trần lụy hãy xin giấu màu.
Gửi trình dễ dám khuyên đâu.
Xác phòng thương thận, rượu hầu thương tâm.
Thiếp xin chàng chớ đâm đâm.
Những nơi cờ bạc chớ ham làm gì.
Thế gian lắm kẻ điên mê.
Áo quần lam đũ người thì như ma.
Thiếp xin chàng lánh cho xa.
Một niềm trung hiếu để mà lập thân.
Bấy lâu những đợi long vân.
Đào thơ liễu yếu gửi thân anh hùng.
Xưa nay gái đội ơn chồng.
Hiển vinh bỏ lúc cơm sung cháo dền.
Ơn trời công đã được đền.
Chàng nên quan cả, thiếp nên hầu bà.
Bài thứ 17
Dạy học trò ở cho phải đạo
Nào là những kẻ học trò.
Nghe lời thầy dạy phải lo sửa mình.
Nhĩa cha sinh cùng công mẹ dưỡng.
Thời đêm ngày tư tưởng chớ quê.
Hai công đức ấy nặng thay.
Xem bằng bể rộng coi tày trời cao.
Trình vâng từ tốn ngọt ngào.
Đi về thưa thốt ra vào thăm lênh.
Bánh quà cá thịt cơm canh.
Sớm chưa thay đổi để dành hẳn hoi.
Bữa thường dân ngọt dân bùi.
Nâng niu chào hỏi chẳng sai đâu là.
Nhĩ công khó nhọc nuôi ta.
Đến ngày cả lớn mong cho vuông tròn.
Kể từ lúc hãy còn thai dựng.
Đến những khi nuôi nấng giữ gìn.
Nặng nề 9 tháng cưu mang.
Công sinh bằng vượt bể sang nước người.
Đoạn thôi lúc ấy vừa rồi.
Ấp ôm bù mớm chẳng rời trên tay.
Mong cho biết ngửa biết ngây.
Biết chuyện biết hóng chẳng quây bao giờ.
Ngày trứng nước thủa ngây thơ.
Bao giờ xài ghẻ bấy giờ lại lo.
Lo cho biết lẫy biết bò.
Mong cho biết đứng mong cho biết ngồi.
Đoạn rồi lại lo khi xảy đầu.
Công dại ngây thơ ấu u ơ.
Ba năm nhũ bộ còn thơ.
Kể công cha mẹ biết cơ ngần nào.
Chữ rằng sinh ngã củ lao.
Bể sâu khôn ví trời cao khôn bì.
Nhưng mà gặp buổi bình thì.
Tiền trăm bạc trục việc gì mà lo.
Hay là gặp cửa nhà giàu.
Của chim của nổi dễ hầu lo chi.
Sông ta vốn đã hàn vi.
Lại sinh ra gặp phải thì can qua.
Đòi thì kèm đói thiết tha.
Bán buôn tần tảo cho qua lúc này.
Việc nhà việc cửa chuyên tay.
Khi đêm quên ngủ khi ngày quên ăn.
Ngược xuôi gánh vác nhọc nhằn.
Chân le chân vịt nào phần khoan thai.
Hình dung ăn mặc lôi thôi.
Gian nan đòi đoạn ngặt nghèo.
Mà cho con học có chiều bao rong.
Thế gian mấy kẻ có lòng.
Có công trời hẳn dành công để chờ.
Bây giờ loạn lạc bơ vơ.
Cơ trời bị thái nắng mưa là thường.
Khuyên con học lấy văn chương.
Có bên nghĩa lý có đường hiển vinh.
Loạn rồi lại có khi bình.
Khi bình ta hãy cá kình dương vây.
Xay xưa kinh sử chớ khuây.
Xắt mài át hẳn có ngày nên kim.
Mãi thần kia mới là gan.
Chèo non kiếm quỷ đốt than rãi dầu.
Bể thánh sâu cố ra công lội.
Rừng nho gai thẳng lối sông pha.
Ba năm trợt đổi khôi khoa.
Xuân rồng rủi ngựa đường hoa song cờ.
Trần Bình nhà bà cửa thưa.
Đói no chẳng quản muối dưa chẳng nề.
Đọc sách là trí nam nhi.
Giúp lưu chốt đã lục kỳ nên công.
Lọng dương ngựa cửi xe song.
Bể sâu cá nhảy vẫy vùng bỏ khi.
Ấy là thổ trước nam nhi.
Bây giờ đèn sách sớm khuya thế này.
Chữ rằng loạn độc thư cao.
Khi nên cũng thế khác nào người xưa.
Nắng lâu cũng có khi mưa.
Trồng dưa thì lại được dưa nệ gì.
Mai ngày treo biển tên đề.
Khôi khoa lại được gặp kỳ thánh minh.
Lọc trời tức nước hiển vinh.
Báo đền đôi đức dưỡng sinh bấy trầy.
Bỏ khi nghèo khổ chua cay.
Bỏ khi đèn sách bỏ ngày gian chân.
Bệ rồng gan tấc chín lần.
Trong chiều mượn thước ngoài dân quyền hành.
Một chiều là một thanh danh.
Bởi chưng có chí học hành thì nên.
Bao nhiêu là gái thuyền quyên.
Lưng ong má phấn cũng chen chân vào.
Đã má đỏ lại má đào.
Thơm tho mùi xạ ngạt ngào mùi hương.
Đủ mùi những thức cao lương.
Sơn hào hải vị bữa thường đổi trao.
Lợn quay xôi gốc chè tàu.
Ai ai là chẳng đến hầu làm tôi.
Quạt lông gối xép thành thơi.
Một lời dạy đến trăm người dạ vân.
Tiếng đàn tiếng địch tưng bừng.
Câu thơ câu phú lại dâng chén quỳnh.
Trong ngoài quan khách linh đình.
Chèo trong nội thất truyền xanh công đường.
Phấn trần tranh cánh giá hương.
Khi buông màn vóc khi giường chiếu hoa.
Người hầu người hạ nhờn nhơ.
Thắm chen vẻ tía vàng pha màu hồng.
Nhà ngang dãy dọc trùng trùng.
Hầu non con mới tiểu đông thẳng tranh.
Chai khue lịch gái khue thanh.
Ra vào hải hán trung quanh dập diều.
Giàu sang khác vẻ trăm chiều.
Vì ơn cha mẹ lắm điều vì ta.
Nghĩa thứ ba là trong thời tớ.
Dạy mấy lời phải nhớ đinh ninh.
Nghĩa dưỡng sinh hiếu chung là thế.
Đường công danh có chí thì nên.
Bài thứ mười tám
Khuyên học trò phải chăm học.
Trước cửa khổng cung tường chín chắn.
Bước lên đường vào cửa ung dung.
Chăm quan tôn miếu lạ lùng.
Học hành cho biết thủy trung tỏ tường.
Bẩm phi thường khác với mọi vật.
Át làm người thời chẳng hư sinh.
Phú cho tay mắt thông minh.
Tính tình gồm đủ kiếp sinh vẹn tuyền.
Bực thánh hiền ấy không giam ví.
Xong làm người có chí thì nên.
Khai tâm từ thủa thiếu niên.
Hiếu kinh tiểu học trước liền cho thông.
Đọc cho đến trung dung đại học.
Tứ thư rồi lại đọc ngũ kinh.
Thi thư dịch lễ đều tinh.
Xuân thu nghĩa cả cho minh nghiệp nhà.
Xem cho đến bách gia chư tử.
Bảy mươi pho sử đều thông.
Sớm khuya ở trốn văn phòng.
Bút nhiên giấy mực bạn cùng chân tay.
Bài kinh nghĩa cùng bài văn sách.
Tình phú thơ mọi vẻ văn chương.
Một đèn một sách một giường.
Có công mài sách có ngày nên kim.
Học trò giữ chính tâm làm trước.
Với tu tề bình trị đều yên.
Cương thường giữ hiếu làm nên.
Từ đoan ngũ giáo cho tuyền công sinh.
Bề đạo đức gia đình phải ràng.
Phủ thiên quân quang đẳng tinh vi.
Lý cho cách vật trí chi.
Trong thì dưỡng đức ngoài thì tu thân.
Nghiệp tứ dân nhất rằng chữ sĩ.
Nghề nông thương công sở khôn sơ.
Đạo thầy thứ nhất là nhò.
Toán y lý số dám so sánh bài.
Khắc triều đình trong ngoài lớn nhò.
Những là người áo mũ đai cân.
Đời nào cũng trụng nghề văn.
Mù mô dẹp loạn kinh luôn mở nền.
Phò kinh sử lẩu chuyên nghề học.
Trốn thư đường từng đọc hôm mai.
Quan sang chẳng có riêng ai.
Đạo trời nào phụ những người đọc thư.
Kìa trước hết văn nho sĩ tử.
Dẫu khó khăn kinh sử càng chuyên.
Làm nên trọng chức cao quyền.
Trong ngoài ai chẳng ngợi khen bậc hiền.
Nhặt lấy cỏ bồ biên mà đọc.
Người ôn thư trí học mới cao.
Chàng hoàng không sách biết sao.
Mượn kinh mà học viết vào mảnh tre.
Rùi đâm vế kẹo khi buồn ngủ.
Người tô tần trí thú đọc kinh.
Tóc treo giường ấy tô xinh.
Để cho dễ thức học hành canh khuya.
Thủa giàu hết đèn hoe bóng tuyết.
Chàng tôn khang chịu rét đêm đông.
Nọ người chắc giận giàu không.
Túi bao đom đóm bạn cùng thư trai.
Vài gánh củi học thời luôn miệng.
Chu mãi thần nên tiếng xanh nho.
Lý sinh chẳng quản công phu.
Ấy những người trước từng khó nhọc.
Sau làm nên tức lộc quang sang.
Làm trai chi khí hiên ngang.
Chớ rằng nguy khổ trễ tràng làm chi.
Oanh bé nhỏ tuổi thì lên tám.
Việc đọc thơ sớm đủ tinh thông.
Lão tuyền tuổi cả gia công.
Hai mươi bảy tuổi dốc lòng nghề nho.
Đường lưu án tuổi vừa lên bảy.
Đỗ thần đồng tiếng dậy gần xa.
Ông lương đã đến tuổi già.
Tám mươi hai tuổi đỗ khoa đại đình.
Đường vân trình dù sau dù trước.
Chữ công danh ai khác chi ai.
Thế người có chí thì tài.
Gió rung mặc gió khôn rời khôn lay.
