Lê Quý Đôn - Thiên Chương - P3/3

Kẻ Học Trò
781 người theo dõi
22 Lượt xem video·17 thg 4, 2026
Thiên Tứ nối giữ trước của cha, tập hợp văn sĩ, yêu chuộng tử trương, ông ta là người tải ba lỗi lạc, nên được nhân sĩ một phương kính trọng.
Tôi tìm được bản khắc ván, Hà Tiên Thập Vịnh.
Bình Sơn Điệp Thúy, tức là Bình Sơn trồng chất sắc xanh
Tiêu Tự Hiểu Trung, tức là Trung Bụi Sớm ở Chùa Tiêu
Giang Thành Dạ Cổ, tức là Trống Canh Đêm ở Giang Thành
Thạch Động Thôn Vân, tức là Động Đá Ngậm Mây
Châu Nham Hạc Lộ, là con cò bay xuống Châu Nham
Đồng Hồ Ấn Nguyệt, là bóng trăng in ở Đông Hồ
Nam Phố Trừng Ba, tức là Sống Trong ở Nam Phố
Lộc Chỉ Thôn Cư, tức là Làng Xóm ở Lộc Chỉ
Lưu Khê Ngư Bạc, tức là Thuyền Trài Đậu ở Lưu Khê
10 bài trên này, do Thiên Tứ Đề Vịnh
mà văn nhân ở Trung Quốc và Thuận Hóa Quảng Nam cùng họa lại
như thế không thể nói là ngoài nơi bãi biển không có văn chương được
Thiên Tứ Đề bài thứ 9, tức bài Lộc Chỉ Thôn Cư
Trúc ốc phong qua mộng thủy tinh
Nha đề thiềm ngoại khước nan thinh
Tàn hà đảo ánh diên song tử
Mật thụ đê thủy tiếp phố thanh
Giã tính thiên đồng viên lộc tĩnh
Thành tâm mỗi tiễn đạo lương hinh
Hạnh nhân nhược vấn trụ hà sứ
Ngưu bối nhất thanh suý địch hình
Tạm dịch, gió thổi nhà tranh tỉnh giấc hòe
Trước hiên tiếng quả ngại ngùng nghe
Giáng tàn bóng lộn sen ngoài cửa
Cây rậm cảnh la tận dưới khe
Quê cạch tính như hưu với vượn
Thanh tao lòng thích ghé cùng kê
Dẫu ai muốn hỏi nơi yên ở
Tiếng sáo lưng châu lặng bốn bè
Bài thứ 10, tức bài Lưu Khê Ngư Bạc
Viễn viễn thương lương hàm tịch chiếu
Lưu Khê yên lý xuất ngư đăng
Hoành ba iểm ánh bạc châu đính
Lạc nhật sâm si phù cháo tăng
Nhất lĩnh thoa y sương khí bách
Kỷ thanh trúc trào thủy quang ngưng
Phiều linh tự tiếu uông dương ngoài
Dục phụ ngư lòng khước vị năng
Tạm dịch, xa xa sông nước cảnh ban đêm
Trài vạn lưu khê nổi ánh đèn
Chánh sóng chập trờn thuyền đỗ bến
Tối ngày lác đác dưới trăng miền
Áo tơi một tấm hơi sương lành
Trèo trúc và mai bóng nước chen
Tự thẹn lênh đanh ngoài sóng gió
Cá rồng muốn gặp, giận tài hèn
Xem mấy bài thơ trên
Cũng có thể biết được trí khí Mạc Thiên Tứ
Năm ất mùi nhân hiệu cảnh hương
Tức năm 1775
Quản quân đánh lấy được thuận hóa
Nguyễn Văn Nhạc chiếm cứu Quảng Nam
Nguyễn Phúc Thuần chạy vào gia đình
Lúc ấy Thiên Tứ đã ngoài 70 tuổi
Vẫn cố giữ hà tiên
Để viện trợ cho họ Nguyễn
Giả sức chống cử Văn Nhạc
Cũng là người trung nghĩa
Hiện nay không biết ở đâu
Hà tiên thập vịnh do Mạc Thiên Tứ sướng
Những người họa lại
Về phần Trung Quốc có 25 người
Là Chu Pháp, Ngô Trì Hán, Lý Nhân Trường
Đơn Bỉnh Ngự, Vương Sường, Phương Minh
Lộ Phùng Cát, Từ Hiệp Phỉ, Lâm Duy Tắc
Tử Huyến, Lâm Kỳ Nhiên, Trần Duy Đức
Tử Đăng Cơ, Thang Ngọc Sùng
Trần Tự Phát, Hoàng Kỳ Trân
Chu Cảnh Dương, Trần Thụy Phượng
Trần Tự Lan, Trần Dược Uyên
Trần Minh Hạ, Trần Diễn Tứ
Tôn Thiên Trân, Tôn Thiên Thụy
Và Tôn Quý Mậu
Về phần nước ta có 6 người
Là Trịnh Liên Sơn, Phan Thiên Quảng
Nguyễn Nghi, Trần Trinh, Đặng Minh Bản
Và Mạc Triều Đán
Những bài họa gồm 120 bài
Thiên Tứ làm bài tựa rằng
Trấn hà tiên nước An Nam
Đời cổ là nơi hoang mãng
Từ khi tiên quân mở mang đến nay hơn 30 năm
Dân mới được ở yên và trồng trọt thêm ra
Mùa hè năm Ất Máu tức năm 1735
Ta nối theo công việc của tiên quân
Trong khi chính trị nhản rỗi
Hàng ngày cùng văn nhân Bản Kinh Sử
Vịnh Văn Thơ, mùa xuân năm Bính Thìn
Trần tử chuẩn người Quảng Đông vượt biển sang đây
Ta tiếp đãi vào hàng Thượng Tân
Mỗi khi hoa sớm trăng chiều
Không bỏ lỡ dịp ngâm vịnh
Nhân đấy đem thơ hà tiên thập cảnh cùng họ vần
Trần tử nổi tiếng phong nhã
Dựng lá cờ đầu ở Cao Đàn
Đến khi quay thuyền về sông Châu
Chia nhau để vịnh ở Bạch Xá
Được các vị văn nhân có lòng yêu đến
Khi để vịnh xong
Đóng thành một tập gửi sang cho ta
Do đấy ta giao cho thợ khắc vào ván gỗ
Như thế có thể biết được
Núi sông hà tiên
Được phong hóa của tiên quân lưu hành
Đã thêm phần tráng lệ
Lại được các tai danh sĩ đè vỉnh
Càng thêm sáng sủa tốt tươi
Tập thơ này
Không những tô điểm bộ mặt dân cư nơi bãi biển
Mà cũng có thể thay vào sử ký của hà tiên
Tiên quân nói đến ở đây
Tức là Mạc Cẩu vậy
Ngày Thượng Cán tháng 6 năm Ninh Tị
Mạc Thiên Tứ, Sĩ Lân Thị
Viết bài tựa này ở Hiên Thụ Đức
Những thờ họa lại nay chép mấy bài sau đây
Vương Sưởng họa bài
Ngào Bối Phủ Dung, Tọa Thúy Yên
Tịch Dương Nhân Lập, Tứ Du Nhiên
Thủy Di Đông Hải, Tam Sơn Thạch
Tự Chỉ Nam Minh, Nhất Trường Thiên
Tiệt đoạn Thủy Ngân, Triều Hữu Tín
Hám Tàn Phong Lực, Lãng Vô Quyền
Thư Sinh Độc Báo, Thê Hàng Chí
Không Đối Văn Lan, Trầm Nghiễn Điền
Tạm dịch là
Non lưng rùa thấm, tươi mây khóa
Bổi bóng xà, đứng đó xa chông
Ai rời núi đá biển đông
Làm tay vững chắc, giữ vùng biển nam
Ngăn dòng nước khi lên khi xuống
Cạn gió to, sóng ủa quai hùng
Thư Sinh, giáp trí vẫy vùng
Làn văn ruộng sách, luống công rùi mài
Đơn Bình Ngự, họa bài
Bình Sơn Điệp Thúy
Phủ Dung cao tước, xuất vân tiêu
Hoàn liệt như bình, nhập vọng giao
Nhất hoạch sân quang, hoành thúy đại
Kỷ trùng vũ khí, chướng hồng trào
Phòng lai thạch hố, thanh đường nhiễm
Hà ánh đài ngân, lục vị tiêu
Quý ngã thập niên, song lý chiết
Lãng ru tự tiếu, lão trần hiêu
Tạm dịch là
Xanh tươi chót vót, quá tầng mây
Trung tựa màn trăng, lớp lớp bày
Một dãy núi cao, màu biếc thầm
Mấy phen mưa lớn, nước chan đầy
Gió vẻ hang đá, xanh như nhuộm
Giáng ánh sườn rêu, ngấn vẫn dày
Cười tớ 10 năm, đôi dép nát
Phong trần dày giàn, khắp đông Tây
Nguyễn Nghi họa bài, thạch động thôn vân
Lăng tiêu nhất khí, quất sa nga
Hồ hấp hư năng, dưỡng thái hòa
Sán lãn kim chi, tàng thạch giàn
Nhân uân ngọc diệp, bố nham a
Nhàn lai nhập mộng, dương đài huyền
Lãn khứ tổng lòng, bích hán qua
Mạn đạo vô tâm, tần xuất tụ
Cửu thiên lâm vũ, đãi như hà
Tạm dịch là
Sắc thái nguy nga, vút tận trời
Khí trời thay đổi, dạ thành thơi
Cảnh vàng ống ánh, lan khe đá
Lá ngọc xanh tươi, phủ cạnh đồi
Rỗi ở dương đài, thành mộng ảo
Biến qua bích hán, bạn rồng chơi
Ra tử hang núi, không cần nói
Mưa ngọt mong sao, được thuận trời
Lý nhân trường, họa bài, lọc chỉ thôn cư
Lần lần hành vũ, thạch chủng quinh
Thuần cổ nhân y, cổ thúy bình
Lũng bối lộ phiền, tang diệp nộn
Thù đầu phong tế, đạo hoa hinh
Kỳ niên tập hán, sưng tam lão
Đồng thục tôn châu, tụng ngũ kinh
Đắc thất túy lai, tiêu mộng phá
Thỉ khuyên, kê kiệt, tịch sơ minh
Tạm dịch là
Săn sát nhà tranh, đá bọc sâu
Thói quen ở núi, đã từ lâu
Sương đầy mặt suộng, sâu non lá
Gió thoảng đầu nương, lúa gát màu
Tam lão kính già, theo tục hán
Ngũ kinh dạy trẻ, học đời châu
Say rồi tan mộng, còn hay mất
Gà lợn vào chuồng, tối bắt đầu
Văn sĩ thuận hóa như Nguyễn Cư Trình
Nguyễn Đăng Thịnh, Nguyễn Quang Tiển, Nguyễn Thế Lân
Thờ văn phần nhiều đáng được để ý
Tôi đã chép sơ lược ở quấn Phổ Biên Lục
Cư Trình giữ chức tham mưu ở gia đình
Là bạn văn thơ với Mạc Thiên Tứ
Ông ta họa bài, kim giữ lan đào rằng
Đế nộ dương hầu, xác phạm biên
Di tương tiên đào, trấn tiền xuyên
Ba điểm bất thức, trường thành diện
Thủy mãnh phương chi, chỉ trụ quyền
Tình vẹ bán tiêu, hàm thạch hận
Ly long toàn ổn, báo châu miên
Chi quân diệt thị, kinh thiên vật
Kim cổ thao thao, độc nghiễm nhiên
Tạm dịch là
Giận thần sóng cà, vẫn lăng loàn
Trấn trị trời sai, dựng núi tiên
Sống lặng cầm chi, thành giúp sức
Nước to mới biết, đá nhiều quyền
Chìm xe cát lấp, nguôi cơn giận
Rồng ngọm châu nằm, được ngủ yên
Giả sức chống trời, anh cũng giỏi
Giờ này nước sói, vẫn gan liền
Cứ trình lại họa bài, lưu khê ngư bạc rằng
Ngư ra oanh đổi, nguyệt tằng tằng
Lậu xuất tùng lưu, kỷ điểm đăng
Phụ lão không văn, triều hiệu hán
Thề nhì thiên quán, khách danh lăng
Xanh phủ răng hải, song chi trạo
Thu thập kiền khôn, nhất bả tăng
Văn đạo bạch giao, kiêm hiệu trường
Thủy dư hành nghĩ, thí dư năng
Tạm dịch là
Nhà trải kết đổi, bóng trăng chen
Lè lói ngàn lau, mấy ngọn đèn
Triều hán đời xưa, giả biết chuyện
Ông lăng khách cũ, trẻ thường quen
Vậy vùng sông biển, đôi trèo cứng
Thu nhặt kiền khôn, chiếc lưới quèn
Nghe nói thường luồng, nay lại giữ
Ngủ xong sẽ thở, sức hay hèn
Mạc Thiên Tứ có làm thể thơ hổi văn
Đầu đề là Thụ Đức Hiên Tứ Cảnh
Tức là cảnh 4 mùa quanh Hiên Thụ Đức
Bài họa của các văn sĩ có bản khắc ván in là
Dư Tích Thuần, Uông Hễ Lai, Thái Đạo Pháp
Lê Giản Tư, Lý Sĩ Liên, Trần Thành Bích
Phương Thu Bạch, Thi Chủ, Trương Giai
Trần Đình Tảo, Nghê Nguyên Khâm
Trần Trí Khải, Nhan Trung Hoàng
Trung Vĩnh Hòe, Lê Dự, Lương Loan
Lưu Trương, Phương Lộ, Trần Diệu Liên
Trang Huy Diệu, Trần Xuân, Lương Thửa Tuyên
Đỗ Văn Hổ, Lê Trường Húc, Đàm Tương
Hoàng Đỗ, Mã Văn Chấn, Ngô Điển
Hoàng Nguyên Hội, Ngũ Đình Hiền
Phương Dự và Phùng Diễn gồm 32 người
88 bài do Thu Bạch đề tựa
Này sao lục mấy bài sau đây?
Tạm dịch
Bà Tình Xuyết, Cúc Hương U, Phì Khai Hiểu Lãi, Kinh Hàn Bách, Thụ Tống Thanh Tiêu, Bạc Thự Thu, Ý Đảo Dạ Trâm, Minh Chử Cấp, Quỳ Lai Phú Xuất, Nguyệt Đương Lâu.
Tạm dịch
Cánh hồng bay vượt, đám mây sâu, Thước bắc cầu ngân đón ngữ ngưu, Sương lạnh lá phong sào sạc rụng, Nắng soi hương Cúc ngạt ngào lâu, Sống bừng mở cửa, hơi sông lạnh, Gió nhẹ rung cây, nắng dịu màu.
Giã áo tiếng chày, đêm rộn dịp, Gia vẻ trăng đá xế ngang lầu.
Phường Thu Bạch, Họa bài Xuân Cảnh
Tạm dịch là
Mưa xuân vừa tạnh, dạo xem cây, Đẩy đất rêu in, gió dấu dày.
Êch gọi đàn đêm, vang xấm động, Én vẻ tổ cũ, quần người bay.
Lờ thờ tờ liễu, chim oanh dẹt, Sạc sỡ màu hoa, đệm gấm bày.
Đất nước mở mang, nơi bãi biển, Đục trong dầu khát, chén cùng say.
Trần Thành Bích, Họa bài Thu Cảnh
Thủy châu lộ suết, cúc lưu u, Nhãn phóng cao không, bích hán thâu.
Phi hạm vát hà, minh tán y, Thấu liêm tương nguyệt, khúc huyền câu.
Trì trì độ thủy, giao qua nhạn, Nhưỡm nhiễm phiêu phong, loạn điểm âu.
Chi chiều túy ngâm, trường ký ngạo, Thủy đồng phú hứng, kế phong lưu.
Tạm dịch là
Dậu cúc trồi sương, nhủ hạt châu, Lên cao buông mắt ngắm trời thâu.
Cửa vờn bóng dáng như phơi lụa, Dèm lọt hình trăng mới uốn câu.
Thấp thoáng nước trong, xa bóng nhạn, Phất phơ gió mát, thổi lông âu.
Chén tràn trống nành, ngâm nga váng, Ai kẻ phong lưu tiếp nối sau.
Trần Chí Khải, Họa bài Thu Cảnh
Đồng phiêu nhất diệp, lạc tất thu, Tế lộ như châu, thảo thượng phù.
Phong hoán điều thanh, thanh yếu nhụ, Phụ phiên vân ảnh, lãnh sâm lâu.
Đồng ly sách trường, yêu lan cúc, Bắc hải khuynh tôn, bạn đầu ngưu.
Trung dạ vịnh thi, đam Việt khách, Không thiên kiến nguyệt, phiếm xa du.
Tạm dịch
Lá rụng cảnh ngô, báo mới thâu, Giọt sương ngọn cỏ, sáng như châu.
Chìm kêu gió dét, vang quanh khóm, Mây nổi mù tre, lạnh xuất lầu.
Gậy trống vườn đông, tìm đóa cúc, Chén nghiêng biển Bắc, ngắm sao ngâu.
Nửa đêm ngâm vịnh, say người Việt, Thuyền vượt chơi trăng, dạng một bầu.
Lưu trường, Họa bài Hạ Cảnh
Ngân quang ỉ các, đầu thành đương, Thụ động vi phong, ái nhật trường.
Bằng tích dục tiêu, hồng ngẫu thuế, Vũ kinh sơ tính, tục ly hương.
Trùng trùng nguyệt ấn, quỳ tải phiến, Điệp điệp ba lưu, kỹ tiễn thường.
Lăng thái vạn đanh, hổi trạo viễn, Hưng ca thủy điệu, tống hoành đường.
Tạm dịch
Thảnh con dựa gác, lúc đương trưa, Gió mát ngày dài, cảnh đáng ưa.
Nón nớt ngó sen, khi hết tuyết, Thơm thò vườn nụ, lúc tan mưa.
Bồ quỳ tết quạt, trăng vành vành, Lá súng mây xiêm, sóng nhặt thưa.
Xa tít chiều về, thuyền hái ấu, Điệu ca sông nước, gió xa đưa.
Trần diệu liên, họa bài hạ cảnh.
Yêm yêm nhật trí, thử thiên trường, Hạm ý nhàn thì, nạp vãn lương.
Liêm quyển bán sông, hồng lệ hỏa, Thủy phiên doanh chiều, lục hà hương.
Thiềm hư lược yến, khinh phong đạp, Thụ mật minh thuyền, sậu vũ cuồng.
Viêm khí giải lai, phanh minh thục, Thiêm tuyển khán truyền, cửu hồi trường.
Tạm dịch.
Ngày dài đẳng đắng, khí ong ong, Chiều tựa lan can, muốn giải nồng.
Quả vải trước dèm, phơi sắc đỏ, Hoa sen dưới nước, thoảng hương sông.
Gió im én lượn, hiên thanh vắng, Mưa nặng ve kêu, bụi rộng đông.
Giải khát ấm trà, vừa chín tới, Suối quanh xem bắng, ruột quanh vòng.
Trang huy rượu, họa bài xuân cảnh.
Oanh lưu hảo khách, đối hoa tân, Bích thảo ngưng giao, tứ vọng tần.
Oanh đài cầm phiêu, phong lộng hạnh, Nhiễm y ban đố, vũ giao quân.
Tình không vãn ái, thanh sơn tẻ, Khúc giản thanh liên, lục thủy xuân.
Ngình hiễn ngọc trần, phi phật phật, Thành tây túy biến, đạp ca nhân.
Tạm dịch.
Giọng anh giữ khách thường hoa chơi, Bốn mặt xa trông, cỏ ráp trời.
Giải gấm phất phơ, cơn gió diễu, Áo màu thướt mướt lúc mưa rơi.
Nắng chiều thích ngắm non xanh tảnh, Suối lượn buồn trong nước biếc trôi.
Xe chạy bụi bay, theo léo đéo, Thành tây say hát, biết bao người.
Đỗ văn hổ, họa bài đông cảnh.
Thàn diên tá tuyết, bạch thiêm dung, Ngoạn cảnh tùy thì, tử mãn trung.
Làn nhiễu xấu mai, di ảnh khúc, Thán ôi nhàn các, hướng song phong.
Hàn vân trục nhàn, liên thiên ám, Viễn hiểu song phong, bạc dạ nùng.
Khán biến dã nhà, đè thụ lánh, Tàn hà nhất độ, nhất thâm đông.
Tạm dịch.
Tiệc hoa nhở tuyết, vẻ thêm tươi, Ngắm cảnh tùy thì, chén chẳng vơi.
Suối lượn mai gầy, thành bóng ngòeo, Than vùi gác rồng, vững then cài.
Lưng trời mù mịt, mây theo nhạt, Bán tối sương xa, sớm phủ đồi.
Đàn quả trên cây, kêu lạnh léo, Giáng hồng càng lạt, tuyết càng rơi.
Nước tiềm là tiếp giáp hai chấn, Gia Định và Hà Tiên.
Lúc họ nguyễn chấn thủ thuận hóa, Tiềm là thường có trao đổi văn thư.
Nằm cảnh hưng thứ 16, tả thửa tướng nước ấy là Chiên Phi Nhã Thị,
có gửi thư cho hiểu quốc công Nguyễn Phúc Khoát rằng,
An Nam cùng Tiềm La một đường hàng hải, liền nhau cùng một góc trời.
Hai nước tuy cách nhau, nhưng như chung một đất liền.
Việc đưa đón qua lại với nhau đã trải hàng mấy đời rồi.
Lại nói, ông Mạnh Tử nói, việc giao thiệp với nước láng giềng có đạo lý không?
Nếu An Nam biết bỏ điều lợi, giữ điều nhân, để tiếp đãi lẫn nhau,
mà trong nước lại không thịnh trị, thì chưa bao giờ có lý như thế.
Cho nên mình tự trách mình một cách nghiêm khắc,
mà trách người ta một cách nhẹ nhàng, thì sẽ tránh xa được thủ oán.
Lại nói, người có nhân lấy mình là nước lớn phụng sự nước nhỏ,
người có trí lấy mình là nước nhỏ phụng sự nước lớn.
Rất mong An Nam là nước nhân nghĩa, nên dùng nhân nghĩa đối với nhau,
bỏ hết bụng nghĩ thôn tính.
Hai nước hòa hào cùng vui hưởng thái bình.
Lại nói, hai nước hòa hào dùng lễ nghĩa đi lại với nhau,
không nên vì cớ nhỏ mà tham lam thuế khóa tài vật,
làm hỏng mất thể thống nhân chính của nước lớn.
Tôi xem bức thư ấy, mà biết được rằng,
dão hóa Thánh Hiền thấm nhuần đến nơi hải tầng như thế.
Bức thư đề, Long Phi Ất Hợi Niên, tức năm 1755, không để Niên hiểu.
Lúc tôi phụng mạnh sang xứ Trung Quốc,
dọc đường trông thấy câu đối, cũng có nhiều câu hay.
Câu đối ở cửa ngoài công phủ Phủ Nam Ninh.
Nghĩa là, hoặc rằng coi nước như nhà,
hoặc rằng lo việc nước quên việc nhà,
theo điều nghĩa mà việc lợi chẳng mưu toan,
trùng quy không bổ ích gì cho nhà nước.
Một rằng ngày vui trời thuận,
hai rằng ngày rõ ràng trời sáng suốt,
ăn bỏng lộc mà hoạn nạn cùng lo lắng,
ngõ hầu không hổ thẹn đối với ngày trời.
Câu đối ở cửa ngoài công đường huyện Tuyên Hóa.
Cần chủng địa, tạo hoàn lương,
phụ lão nhàn thì thường khóa từ.
Đa độc thư, tỉnh cáo trạng,
hương dân vô sự, mạc lai thành.
Nghĩa là, cần cày ruộng, sớm nộp lương,
phụ lão khi nhàn thường dạy trẻ.
Chăm học tập, bớt kiện tụng,
nhân dân không việc, chứ vào thành.
Câu đối ở nhà Huệ Nam,
Thư viện Phụ Thành, Phủ Quế Lâm.
Đăng tư đường giá, tư cung, tư kính,
tư huệ, tư nghĩa, thử ý tỉnh Nam Sơn câu vĩnh.
Du kỳ vũ giả, ngôn từ, ngôn hiếu,
ngôn hữu, ngôn đẽ,
ngồ dân dư đại địa Đông Xuân.
Nghĩa là, lên nhà này,
nghĩ cung, nghĩ kính,
nghĩ ơn, nghĩ nghĩa,
ý chí ấy thọ sánh Nam Sơn.
Vào cửa này, nói từ, nói hiếu,
nói thuận, nói hòa,
nhân dân ta vui trung đại địa.
Thẻ thiên địa chi hiếu sinh,
thường thể dân bảo vật giữ.
Nghĩa là, thẻ theo lòng trời đất hiếu sinh,
kính già, yêu trẻ,
thường xót kẻ hóa bụa, cô đơn,
thường nghĩ dân là đồng bào,
vật là đồng thể,
mở rộng ơn chiều đình, giáo dục,
tôn đức, trọng hiền,
cất nhắc người nhân tài, trí sĩ,
mừng rằng tục được đổi mới,
thói trở nên hay.
Bá đức Nam thiên,
cửa man hương chứng thổ,
thời nhược vũ,
dương Hàn Úc.
Tuyên phong Tây Việt,
tức tú lĩnh điêu đẻ,
cộng chi lẽ, nhạc thi thư.
Nghĩa là,
tuyên dương thức hóa đến phương Nam,
suốt nơi làm chứng làng man,
nóng rét nắng mưa được thuận,
phổ biến nhân phong vào đất Việt,
đến người áo theo sông Chán,
thi thư lễ nhạc đều thông.
Cầu đối ở nhà Vĩnh Dự,
dĩ bách tính chi tâm vi tâm,
tái tửu đông giao,
chúc tuế tuế vũ dương thời nhược,
hậu thiên hạ chi lạc nhi lạc,
đỉnh xa Nam Mẫu,
nguyện thôn thôn dân vật điểm hy.
Nghĩa là,
bụng mình hợp bụng nhân dân,
trở diệu đông giao,
chúc hàng năm nắng mưa hỏa thuận,
vui mình sau vui thiên hạ,
rừng xe Nam Mẫu,
mong các làng nhân vật yên lành.
Cầu đối ở Chùa Thê Hà,
dạng đại giác,
dĩ khai trần tế,
tá tây la y bát,
quân khả giữ nhân vi thiện,
lượng bất luận,
phật đổ trừng,
đạo an la thập.
Chỉ danh giáo dĩ duy thế phong,
thủ đông lỗ tâm pháp,
dài dĩ tu thân vi bàn,
hạ tất,
thuyết hán minh đế,
lương vũ,
tẻ lương.
Dạng kinh sách mở toan đêm tối,
mượn y bát tây tạc,
cùng người làm điều lành,
không cần bàn phật đổ trừng,
đạo an la thập.
Vẫn danh giáo duy trì phong hóa,
giữ tâm pháp đông lỗ,
sửa mình là cân bản,
nói làm chi hán minh đế,
lương vũ, tẻ tương.
Cầu đối ở nhà Phía Hiễu Chùa,
hạ tu thuyết pháp đàm thiền,
chỉ tăng tăng điện các lâu đài,
đồ tòng bạch địa kinh doanh,
giá tiện thị đại trí tuệ,
tứ thập thất niên,
chân bản lĩnh.
Bất tất thành phật tác tổ,
tức tại tại khê nham hoa mộc,
tận xuất linh tâm điểm suyết,
diễn đan lường,
quảng viên thông bách thiên vạn trùng,
thực công phu.
Nghĩa là, cần chi thuyết pháp bản kinh,
chỉ nói hàng tầng điện các lâu đài,
đều từ đất trắng dựng lên,
đấy chính là bản lĩnh 47 năm trí tuệ.
Nọ phải thành phật làm tổ,
cứ xem các sứ khe rừng hoa cỏ,
thầy do lòng son tô điểm,
đã có lường công phu
trăm ngàn vạn phép viên thông.
Cầu đối nhà tinh tuệ sao chùa,
pháp vũ sái không đỉnh,
hoảng hốt trung thanh
dai thuyết kẻ.
Tồng phòng nhiễu tĩnh thất,
phần mình đăng ảnh tự chiêu hoa.
Nghĩa là, pháp vũ tưới sân quang,
thánh thoát tiếng chuông đều niệm kẻ.
Tồng phòng quanh nhà tĩnh,
rõ ràng bóng sáp tự sinh hoa.
Kháo trước giá cá sơn,
thỉnh vấn tự kỷ,
cước căn ná lý phóng.
Khám kiến diện tiền thủy,
bất chi tha đích nguyên tòng hạ sứ lai.
Nghĩa là, đứng dựa núi ở đây,
thử hỏi gót chân mình
hướng nào tiến bước.
Trông thấy nước trước mặt,
không rõ nguồn gốc nó từ đâu chạy vào.
Nhài biên ấp thạch sưng chi kỷ,
đại lý tầm thi kiến cố nhân.
Nghĩa là,
sưởn non vái đá khen chi kỷ,
trong mốc tìm thơ
thấy cố nhân.
Cầu đối ở công đường bộ viên tuần phủ
tỉnh Quảng Tây.
Thường trù quốc sự như gia sự,
mỗi thẻ dân tâm tự kỷ tâm.
Nghĩa là,
thường lo việc nước như việc nhà,
vẫn thấu bụng dân giống bụng mình.
Nguyên khí chuyển hồng quân,
sổ thiên lý chứng vụ man yên,
tận hóa hòa phong cam vũ.
Hoàng ân chu bạc hải,
thập nhị quận Ngo Sơn Quế Thủy,
quân đảo Thuấn Nhật Nhiêu Thiên.
Nghĩa là,
khi lớn chuyển bầu trời,
vài ngần rầm khói tòa sương mù,
đều hóa gió hòa mưa ngọt.
Ơn vua khắp bãi biển,
12 quận núi Ngo nước Quế,
cùng vui tháng thuấn trời Nhiêu.
Cầu đối ở nhà quan sảnh ti bố chính.
Tạm thuế phiến thị,
diệt khả tương tâm thân kiểm điểm.
Tương phùng đồng sự,
bất phương như học vấn thiết tha.
Nghĩa là,
trong lúc tạm nghỉ ngơi,
có thể đem tâm thân kiểm điểm.
Gặp bạn cùng làm việc,
không ngại như học hỏi dùi mài.
Cầu đối ở công đường.
Quan hệ độ chi,
tức ti túc dai quan quốc hóa.
Quý báo xứng vô năng,
khởi nhẫn tác tự ra chi kế.
Địa biến loan kiệu,
tuy miêu man diệt hẹ dân sinh.
Từ tuần tuyên hả nghĩa,
hữu khởi đổ xuất nạp chi ti.
Nghĩa là,
quan giữ chức độ chi,
dẫu hạt thóc sợi tơ đều là công thuế.
Thẻn đã không tài báo đáp,
lẽ nào tự chiếm để riêng tay.
Đất ở nơi rừng núi,
tuy người miêu người mán vẫn là sinh dân.
Nghĩ sao hết nghĩa tuần tuyên,
đầu phải chỉ chuyên bè xuất nạp.
Thảnh năng động vật,
vưu đương cầm, lẫn sân thiên.
Cảm vi án độc lao hình,
cự dĩ xứng tuần tuyên chi kỳ.
Liêm dĩ tế minh,
cộng kỳ chỉ lệ quan thủ.
Khởi cận độ chi dụ quốc,
tội vô tàm phong kỷ chi sư.
Nghĩa là,
lòng thành thông sự vật,
càng nên cần trọng tiền lương.
Dám đâu nẻ văn án nhọc lòng,
vội nói xứng với tuần tuyên ký thác.
Đức liêm thêm sáng suốt,
mong cố rua mài phẩm hạnh.
Đâu phải chỉ lo toan nước méo,
đã không thèn là tiêu biểu phong nghi.
Cầu đối ở chùa Tương Sơn,
thuộc Toàn Châu.
Cửu nghi ngũ lĩnh,
kết tựu cá chung kỳ,
sắc hiện tiền, không tức hiện tiền.
Quy y bằng nhữ phát tâm lai,
khước tín kim sa do bố địa.
Bát quế tam tương,
trang thành thiên ngoại cảnh.
Phật vô lượng thọ,
diệt vô lượng viên mãn hữu nhân phi tích hứ.
Duy dư ngọc tháp độc lăng tiêu.
Nghĩa là,
cửu nghi ngũ lĩnh,
kết cấu thần kỳ,
sắc hiện tiền, không tức hiện tiền.
Thực lòng ai quyết quy y,
tin chắc xa vòng đầy dưới đất.
Bát quế tam tương,
điểm tô cảnh đẹp.
Phật vô lượng thọ cũng vô lượng,
cầm gậy sư đà vãng cảnh,
chỉ chơ tháp ngọc vút lưng trời.
Cầu đối ở quan sành lương đạo
tỉnh Hồ Nam.
Hữu túc mẽ chi trinh,
thường lẫm băng uyên kỷ cộng tế.
Tòng đại phố chi hậu,
cảm tồn ý kiến trí tương sai.
Nghĩa là,
thuế thóc gạo nhận thu,
thường như tới giá mỏng vực sâu,
mỏng sao chót lọt.
Theo quan trên chỉ bảo,
đâu dám giữ bụng riêng ý khác,
đến nỗi nghi ngờ.
Cầu đối ở ti bố chính tỉnh Hồ Bắc.
Đức nhuận tam giang,
thích kích, nhưỡng ca chung,
dai thành nguyệt đán.
Phong hành thập quận chi đàn cầm thanh lý,
đoàn tạ di cung.
Nghĩa là, đức chạch thấm tam giang,
nghe cầu gõ nhịp hát chơi,
đều lời bình luận.
Phong hóa khắp mười quận,
biết lúc gậy đàn làm việc,
do bụng kính nhường.
Cầu đối trên lầu hoàng hạc,
thành vũ sương.
Hà thì hoàng hạc trùng lai,
thả cộng đảo kim bôi,
kiều trầu trừ thiên niên phương thảo.
Duy kiến bạch vân y cựu,
cánh thủy suy ngọc địch,
lạc giang thành sổ điểm mai hoa.
Nghĩa là, bao giờ hoàng hạc trở về,
cùng nhau nghiêng chén vàng,
tưới cỏ thơm ngàn năm trâu trừ.
Chỉ thấy bạch vân như cũ,
nào ai thổi xáo ngọc,
dụng hoa mai mấy đoá giang thành.
Thân tại cửu tiêu,
khan nguyệt ấn trường giang,
thiên học minh châu dũng xuất.
Nhãn không vạn lý, vọng vân phủ cô nhạc,
bán thiên ngọc xích bình lai.
Nghĩa là,
thân ở chín tầng, trông trăng dọi sông dài,
đường này hạt châu ngàn hộc.
Mắt nhìn muôn rộng,
thấy mây trùm núi tròi,
biến thành thước ngọc lưng trời.
Nhất thướng cao lâu,
miến đương niên, giang hán phong lưu,
đa thiểu thiên thu nhân vật.
Xong chỉ sứ tiết,
hỷ thử nhật kinh hành,
hình thắng tung hoành vạn lý kim thang.
Nghĩa là,
một khi tới lầu cao,
nghĩ người phong lưu giang hán bấy giờ,
loáng thoáng ngàn năm nhân vật.
Hai lần cầm cờ tiết,
mừng thấy hình thế kinh hành,
lúc ấy, dọc ngang muôn rộng thành hào.
ấp sảng khí ưu tặng tiêu,
hạc ảnh phiên phiên,
trường tại bạch vân thiên tế.
Bá dương xuân ưu đại địa,
mai hoa phiến phiến,
thời lai ngọc địch thanh chung.
Nghĩa là,
sắc sáng tỏa tầng cao,
bóng hạc xa xa,
mây trắng chân trời thường chiếu lại.
Hơi xuân tràn khắp đất,
hoa mai lớp lớp,
điệu thanh sáo ngọc vọng đưa về.
Phi tử thát, phổ điêu manh,
họa phỏng vương duy,
trước sắc tả châu lan phấn điệp.
Tống địch dương,
nghênh tố nguyệt, thi chuyển thôi hào,
đắc cú tại phương thảo tình xuyên.
Nghĩa là,
dựng cột chạm, mở cửa theo,
theo nét vẽ vương duy,
rực rỡ nhì, vẻ gác son chướng gấm.
Tiễn bóng chiều, đón trăng sáng,
ngâm bài thơ thôi hào,
khoái trá thay, cầu sông tạnh cỏ thơm.
Địa khống kinh ngô,
tây tái lưỡng nhai hùng tỏa thược.
Thiên phủ giang hán,
trùng lưu vạn lý tráng sơn hà.
Nghĩa là,
đất khống chế cả kinh, ngô,
hai núi cõi tây then khóa vững.
Trời lênh đênh trên giang hán,
muôn tầm dòng giữa núi sông hùng.
Cầu đối ở nhà
có hai bãi phú xích bích
tại Hoàng Châu.
Mạc lãng nghi xích bích phi chân,
ngẫu ký khiếu ca,
tức thị văn chương diệu cảnh.
Hưu chỉ thuyết tô công thiện Mỹ,
nàng tham tiêu tức,
y nhiên nhầm tuất phong quang.
Nghĩa là,
chớ ngờ rằng xích bích khó tin,
ngợn cảnh ngâm Nga,
đấy chính chỗ văn chương tuyệt diệu.
Đừng nói chỉ tô công giật dài,
biết thông tin tức,
vẫn như nằm nhầm tuất phong quang.
Thiên xích hồng nham,
ảo quá liễu tam quốc anh hùng hào kiệt.
Lưỡng thiên cựu phú,
thưởng bất tận,
nhất giang minh nguyệt thanh phong.
Nghĩa là, ngàn thước non hồng,
ba nước hào kiệt anh hùng,
đấu tranh từng trải.
Hai bài phú cũ,
một dài trăng trong gió mát,
thưởng thức không cùng.
Lưỡng thiên hảo phú,
đại đô hứng đáo tật thư,
đọc văn chương như kiến thử địa.
Nhất đầu thanh giao,
bất thị cuồng ca thống ẩm,
du sơn thủy tu học kỳ nhân.
Nghĩa là,
hai thể phú hay,
đều nhân hứng thú viết luôn,
đọc văn chương như thấy đất ấy.
Một bầu diệu lọc,
không phải nghêu ngao say khướt,
trời non nước, nên học người này.
Câu đối ở sảnh đường ngoài cửa bộ viện,
tổng đốc tỉnh Giang Nam.
Địa phận khoãng cống Giang Tô,
giác tư hội Lương Nan,
nguyện chiều dịch thâm đàm,
thương lược giao quan lợi tệ.
Quan tập đạo,
châu phủ huyện,
vấn thử lai hạ sự,
thỉnh tư mưu điều đối,
san trừ thông xáo hàn ôn.
Nghĩa là,
đất chia khoãng cống Giang Tô,
biết rằng cơ hội khó khăn,
xin tìm xét múi manh,
thảo luận việc giao thông lợi hại.
Quan hợp đạo châu phủ huyện,
thử hỏi hiện nay công việc,
cần trình bày mưu kế,
bỏ bớt lời thăm hỏi hão huyện.
Câu đối ở quan sảnh bên trong.
Giang biểu hẹ yên nguy,
đăng đường nhi nghĩa thiết đồng châu,
dĩ khánh nhân Dung Thủy Hòa.
Thiên biên chỉ hãn hoán,
hạ tháp nhi quang sinh nhất thất,
hoàn không khách tụ tinh thần.
Nghĩa là,
ngoại trưởng Giang quan hệ yên nguy,
lên công đường mà nghĩa kết cùng thuyền,
mừng đã dung hòa nước lửa.
Trốn biên chấn ban hành hiệu lệnh,
gặp quý khách mà sáng ngời cả viện,
còn mong tụ họp tinh thần.
Câu đối ở Chùa Báo Ân.
Thiên bán sáp phù đồ,
cung điện Kim Ngân tam giới thưởng,
không trùng hiện kiếp sát,
lâu đài đan bích lục triều tiền.
Nghĩa là,
lưng trường trời dựng phù đồ,
trên tam giới trăng hoảng cung điện,
giữa quãng không hiện kiếp sát,
từ lục triều tô điểm lâu đài.
Câu đối ở nhà Minh Luân
Phủ Học Hoài An.
Học dĩ trí đạo, trí nghiêu,
thuấn vũ thang, văn vũ
tru công, khổng tử trí đạo.
Đường viết Minh Luân,
Minh Quân, thần, phụ tử,
phu phụ, huynh đệ
Câu đối ở cờ trinh đô Bắc Kinh
Vạn quốc hàm ninh,
ngũ phượng tường vân suy ngọc luật
Nhất nhân hữu khánh,
lục ngao cổng cực điện Kim Âu
Nghĩa là,
muôn nước đều yên,
năm chim phượng lượn trên mây,
thổi vang sóng ngọc,
một người có phúc,
sáu con rùa trầu ngôi báo,
giữ vững Âu vàng
Câu đối ngự chế ở điện Đại Thành,
nhà quốc tử Giám
Nghĩa là, khí hóa đủ bốn mùa,
hợp đức với thiên địa quỷ thần nhật nguyệt,
giáo hóa chuyển muôn thùa,
làm thầy sau nghiêu thuấn văn vũ,
vũ thang
Câu đối ở công đường bộ lễ
Thiền trường lệ nhật,
vụ lẫm tư mô huấn,
hiệp thần nhân thượng hạ,
vạn niên lễ nhạc sán nam cung
Nghĩa là,
đế trị cùng xuân,
tơ tàu này được đặc biệt suy tôn,
tỏ văn vật thanh danh,
tám cõi sa thư thông suốt
Thiền văn soi sáng,
huấn cáo ấy cần tuân theo kính cần,
hợp thần nhân trên dưới,
muôn năm lễ nhạc rỡ ràng
Câu đối ở miếu thờ trọng phu tử
tại gành trọng gia
Doãn hĩ thánh nhân chi đồ,
văn thiện tắc hành,
văn quá tắc hỉ
Đại tai phu tử chi dũng,
kiến nguy tất trừng, kiến nghĩa tất vi
Nghĩa là,
xứng đáng là học trò thánh nhân,
vui làm điều lành, vui đổi điều lỗi
Hùng tráng nhì, sức mạnh phu tử,
quyết làm việc nghĩa, quyết cứu lúc nguy
Trọng phu tử tức là trọng do,
tên tự là tử lộ,
lại có một tên tự nữa là quý lộ,
là học trò của đức khổng tử
Câu đối ở tầng cửa thứ hai
Phụ mẽ thị hiếu,
kết anh thị trung,
nhị thiên niên, trở đậu thường tân
Doãn tác bách vương chi sư biểu,
tịnh nhan tăng, nhi ứng thế tước
vất diệt nghi hồ
Trị phú kỳ tài,
thăng đường kỳ đức,
thập thất quốc, truy tùy vô quẹn
Trường vị trí thánh chi can thành
Tiền du, hạ nhi liệt hiển khoa
Đội gạo nuôi cha mẹ là hiếu
Buộc giải mũ tử tiết là trung
Kính tế hai ngàn năm
Đúng là tiêu biểu cho bách vương
Tước phong như nhan tử
Tăng sâm, thật là xứng đáng
Làm chọn việc thuế khóa là tài
Học đến bậc cao minh là tức
Theo đi mười bảy nước
Giữ vững can thành cửa trí thánh
Khoa thứ trên tử du tử hạ
Tất có gốc nguồn
Nằm đình tỷ, niên hiệu Vĩnh Hữu
Tức năm 1737
Quan Thượng Thư là tốn trai lê công
Phộng mạnh đi sứ
Khi qua hổ quảng ngồi thuyền
Có làm câu đối bàn thờ rằng
Bảo đình trình tường
Hương yên triện tự bình yên tự
Ngân đài báo hỷ
Trúc diệm trang thành phú quý hoa
Nghĩa là bảo đình
Hiện điềm lành chữ bình yên
Tỏa trong hương khói
Ngân đài báo tin tốt
Hoa phú quý nở trước ngọn đèn
Tôi lại được thấy câu đối
Ở nhà thầy đoán quẻ rằng
Nhã ngôn, thi thư chấp lễ
Ích hiểu, trực lượng đa văn
Tức là ngày thường đọc
Sách mau thi, sách thượng thư
Sách chu lễ
Bạn có ích, người thẳng thắn
Người thành tín, người biết nhiều
Câu đối của nhà buôn bán rằng
Nộ trung ngôn phát tốc hối chỉ
Khả tư khả nhẫn
Thế gian tài đắc nan thắt dị
Duy kiệm duy cần
Nghĩa là
Nói lúc giận
Phát ngôn vội vã
Hối lại đã chày
Nên phải suy phải nhìn
Của trên đời
Kiếm được khó khăn
Mất đi rất dễ
Chỉ có kiệm
Có cần mà thôi
