Trong guồng quay phát triển không ngừng của TP.HCM, quyết định thành lập Sở Quy hoạch - Kiến trúc độc lập khỏi Sở Xây dựng đánh dấu một bước ngoặt quan trọng.
Đây không chỉ là một thay đổi hành chính, mà là tín hiệu cho thấy thành phố đang đối diện với những giới hạn của mô hình quản lý cũ.
Những bản vẽ nghìn tỷ, những tòa nhà chọc trời, và những đồ án "tầm nhìn thế kỷ" liệu có đủ để che lấp những vết nứt trong cơ thể đô thị?
Hãy cùng BCNN giải phẫu câu chuyện quy hoạch của TP.HCM!
Chúng ta sẽ lật lại lịch sử, phân tích những nghịch lý, và đặt câu hỏi: Liệu một cơ quan mới có đủ sức kiến tạo linh hồn cho siêu đô thị đang khao khát vươn tầm thế giới?
0:00 Intro 02:10 Siêu đô thị TP.HCM cần bàn tay kiến trúc, quy hoạch tài hoa 04:45 Bài toán Quy hoạch tại Xã Tân Vĩnh Lộc 07:12 Siêu Đô thị và Những Vết nứt 08:41 Thủ Thiêm: Vết sẹo trên Tấm áo Mới 10:40 Đi tìm "Bàn tay Tài hoa": Kiến tạo Linh hồn cho Siêu đô thị
Trong quần quay phát triển không ngừng của thành phố Hồ Chí Minh, một quyết định mang tính cơ cấu vừa được đưa ra.
Thành phố sẽ tắt và thành lập sở quy hoạch kiến trúc, một cơ quan chuyên trách độc lập khỏi sở xây dựng.
Trên bề mặt, đây có vẻ là một động thái thuân tí hành chính, một sự sắp xếp lại các phòng bang.
Nhưng đối với những ai theo dõi sắc sao hành trình đô thị của đầu tàu kinh tế cả nước,
đây là một tín hiệu không thể rõ ràng hơn.
Đó là một sự thừa nhận, dù không nói ra, rằng mô hình quản lý quy hoạch hiện tại đã đến giới hạn.
Rằng những bảng vẽ hoành tráng, những đồ án nghìn tỷ và những toa nhà trọc chơi vương lên mỗi ngày
vẫn không thể che lắt được những bất cập, những mâu thuẫn và những vết nứt ngày càng lớn trong cơ thể của siêu đô thị này.
Việc thành lập một sở chuyên trách chính là một nỗ lực đi tìm một bàn tay mới, một bộ não mới,
với hy vọng có thể điều khiển con tàu phát triển đô thị đang vừa lao đi với tốc độ chóng mặt, vừa có nguy cơ trọc bánh.
Tại sao, sau hàng thập kỷ phát triển, sau bao nhiêu đồ án nguy hoạch được ca ngợi là tầm nhưng thế kỷ,
thành phố lại cảm thấy cần phải thay đổi tầng gốc rễ cơ cấu quản lý của mình?
Câu trả lời không nằm ở những dự án tương lai, mà nằm sau trong chính DNA đô thị,
trong những lớp trăm tích lịch sử đã định hình nên một Sài Gòn, thành phố Hồ Chí Minh đầy rảy những nghịch lý như ngày hôm nay.
Hôm nay, BGNN sẽ cùng quý vị giải phẫu câu chuyện quy hoạch của thành phố này.
Chúng ta sẽ lập lại những trang sử, phân tích những duy sản và đối diện với những sự thật gai gốc để trả lời câu hỏi cốt lõi.
Liệu việc lập ra một cơ quan mới có đủ để kiến tạo nên linh hồn trong một siêu đô thị
đang khát khao định vị mình trên bản đồ toàn cầu?
Siêu đô thị thành phố Hồ Chí Minh cần bàn tay kiến trúc, quy hoạch, tài hoa.
Bối cảnh mới của thành phố Hồ Chí Minh đã vượt xa ranh giới hành chính truyền thống.
Tầm nhìn hiện tại không chỉ là phát triển một thành phố, mà là kiến tạo một siêu đô thị vùng với dân số dự kiến gần 14 triệu người,
bao trùm cả các tiểu vùng công nghiệp của Bình Dương và hệ thống cảng biển của Bà Rì-Vũng Tàu.
Đây là một không gian kinh tế khổng lồ, một cơ thể sóng động mà thành phố Hồ Chí Minh là trái tim.
Bên cạnh việc mở rộng diện tích kết nối với sân bay quốc tế Long Thành là một trọng tâm khác.
Tuy nhiên, chính viết mạch kết nối sân bay này với thành phố Hồ Chí Minh lại đang bọc lộ một trong những yếu kém lớn nhất của công tác quy hoạch, sự thiếu đồng bộ trầm trọng.
Tuyến cao tốc thành phố Hồ Chí Minh-Long Thành, con đường độc đạo hiện tại, đã trong tình trạng quá tải nghiêm trọng từ nhiều năm nay,
thường xuyên ung tắt kéo dài hàng chục cây số, trở thành nội ám ảnh của người dân và doanh nghiệp.
Dự án mở rộng tuyến cao tốc này đã được phê duyệt và khởi công, nhưng tiến độ lại đang chạy sâu thực tế một bước rất xa.
Theo kế hoạch, sân bay Long Thành sẽ bắt đầu khai thác thương mại vào đầu năm 2026.
Trong khi đó, dự án mở rộng cao tốc phải đến cuối năm 2026 mới cơ bản hoàn thành,
và một số hạng mục quan trọng như cầu Long Thành phải đến tháng 3 năm 2027 mới xong xuôi.
Đây là một nghịch lý không thể chấp nhận. Cửa ngõ hàng không hiện đại nhất cả nước sẽ đi vào hoạt động mà không có một con đường độc năng lực để tiếp cận.
Tình trạng cổ trai trên cao tốc sẽ không những không được giải quyết mà còn trở nên tồi tệ hơn gấp bội,
khi hàng chục triệu hành khách và hàng triệu tấn hàng hóa bắt đầu đổ về Long Thành.
Sự thiếu đông bộ này chính là minh chứng rõ ràng nhất, cho thấy thành phố Chi Minh và cả
vùng kinh tế phía Nam đang cần một bàn tay kiến trúc, quy hoạch, tài hoa hơn bao giờ hết.
Tài hoa ở đây không chỉ là khả năng vẽ nên những công trình đẹp, mà là năng lực điều phối chiến lược,
có tâm nhìn xa và đảm bảo các dự án hạ tầng phải được triển khai một cách đông bộ,
khớp nối với nhau như những bánh răng trong một cổ máy hoàn hảo.
Nếu không, chúng ta sẽ tiếp tục xây dựng những công trình thế kỷ, nhưng lại tạo ra những điểm
ngẹn của thế kỷ, kim hẳn chính sự phát triển mà chúng ta đang nỗ lực theo đuổi.
Bài toán quy hoạch Tài xã Tân Vĩnh Lộc
Những thách thức vĩ ngô của siêu đô thị vùng được phản ánh một cách rõ nét ở các cơ sở,
nơi những quyết định sắp nhập thành chính đang tạo ra những bài toán quy hoạch vô cùng phức tạp.
Trường hợp của xã Tân Vĩnh Lộc, một xã mới được thành lập
ở cửa ngõ phía Tây TP.HCM, là một ví dụ điển hình.
Xã này được hợp nhấp từ toàn bộ xã Vĩnh Lộc B, phần lớn xã Phạm Văn II và một phần phương Tân Tạo,
tạo ra một địa giới hành chính mới rộng gần 34 km2 với dân số hơn 163.000 người.
Vấn đề năng giải là, xã mới này đang kế thừa di sản của 16 đô án quy hoạch khác nhau
đã được phê duyệt từ trước, bao gồm cả quy hoạch chung, quy hoạch phân khu và quy hoạch chi tiết.
Hệ quả là một thực trạng phát triển đô thị đầy mâu thuẫn.
Phía đông của xã đang đô thị hóa nhanh chóng,
trong khi phía Tây vẫn là một mảng xanh nông nghiệp gần như nguyên vẹn.
Thách thức đặt ra cho các nhà quy hoạch là làm thế nào để dung hòa hai hướng phát triển đối lập này
tại cấu trúc khu đô thị hiện hữu nhưng đồng thời bảo tồn và phát huy giá trị sinh thái của khu vực còn lại.
Theo các chuyên gia như ông Trần Ngọc Chính, Nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, đây không còn là bài toán của một xã.
Với vị trí chiến lược là cánh cửa kết nối trung tâm TP.HCM với các vô công nghiệp của Long An,
và đặc biệt là có tuyến vành đai ba đi qua,
Tân Vĩnh Lọc sẽ trở thành một đầu mối giao thông quan trọng của cả vùng.
Điều này đòi hỏi một tư duy quy hoạch đột phá, vượt ra khỏi ranh giới hành chính để kiến tạo
một cấu trúc đô thị mới, nâng cấp toàn diện, hạ tân xã hội và kỹ thuật.
Sự cấp thiết của việc này được ông Trương Trung Kiên, Phó Giám đốc Sở Xây dựng nhấn mạnh là bắt buộc.
Nếu chậm trễ trong việc lập các đồ án quy hoạch phân khu mới phù hợp với thực tế
sẽ gây ra hệ lý lớn cho việc hiệu quả đầu tư công và định hướng phát triển dài hàng.
Trường hợp của Tâm Vĩnh Lọc chính là một phế thử cho năng lực quy hoạch
của thành phố trong mối cảnh mới. Làm thế nào để biến một khu vực phức hợp
mà anh muốn sâu sắc nhập thành một đô thị vệ tinh phát triển hài hòa,
bên vững và trở thành hình mẫu cho các địa phương khác, siêu đô thị và những vết nước.
Bước vào thế kỷ 21, thành phố Hồ Chí Minh mang trong mình một tham vọng khổng lồ.
Trở thành một đô thị toàn cầu, một trung tâm kinh tế tài chính ngăn tầm khu vực và thế giới.
Tâm nhìn này được cụ thể hóa trong các đô án quy hoạch chung,
gần đây nhất là đô án điều chỉnh đến năm 2040, tâm nhìn 2060.
Về mặt lý thuyết, đây là những bản quy hoạch hiện đại cập nhập các xu hướng tiên tiến nhất,
mô hình đa trung tâm, phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng,
TOD, đô thị nén, thành phố thông minh.
Chục phát triển chính được dồn về phía đông với sự ra đời của thành phố Thủ Đức,
một thành phố trong thành phố được kỳ vọng sẽ trở thành đầu tâu kinh tế tri thức và đội mới sáng tạo.
Xuân sống cho tâm nhìn này là các đại dự án hạ tầng,
các tuyến métro, các đường vành đai 2, 3, 4 đang dầm thành hình.
Cùng với đó là sự trỗi dậy của các tập đoàn bất đồng sản tư nhân,
những người đang kiến tạo nền bộ mặt của các khu đô thị mới như Vinhom, Phú Mỹ Hưng, The Global City.
Nhìn bên ngoài, một siêu đô thị đang trỗi dậy mạnh mẽ.
Nhưng nếu nhìn sâu hơn vào cấu trúc bên trong,
chúng ta sẽ thấy những vết nứt, những mâu thuận hệ thống đang đe dọa chính sự bền vững của giấc mơ này.
Thủ Thiêm
Vết sẹo trên tấm áo mới
Nếu có một dự án nào lục tả đầy đủ nhất những vết nứt của mô hình phát triển,
đó chính là khu đô thị mới Thủ Thiêm.
Được định vị là phố đông của Sài Gòn, một trung tâm tài chính, thương mại tầm cỡ quốc tế.
Thủ Thiêm là hiện thân của giấc mơ đô thị toàn cầu.
Nhưng đằng sâu những toa cáp lấp lánh là một câu chuyện kéo dài hàng thập kỷ
về tranh chấp đốc đai, khiếu nại và sự sói mòn lòng tin của người dân.
Cụ khủng hoảng Thủ Thiêm bắt ngu từ những sai phạm trong quy hoạch và quản lý,
đặc biệt là vấn đề ranh giới quy hoạch, vụ việc 4,3 hectare ngoài ranh,
và chính sách đền bù, tái định cư không thỏa đáng.
Nó cho thấy một sự tương phản nhất nhối giữa tầm nhìn vĩ mô và số phận của những người dân
bị ảnh hưởng. Hàng ngàn hộ dân đã phải di dời và cuộc đấu tranh của họ đã trở thành một trong
những vụ việc khiếu nại phức tạp và kéo dài nhất của thành phố.
Thủ Thiêm không chỉ là một bài học về công bằng xã hội,
nó còn là một lời cảnh báo về môi trường. Việc săn lấp toàn bộ bán đảo đã phá hủy một vùng
đất ngập nước tự nhiên, vốn được xem là túi chứa nước khổng lồ, có vai trò điều tiết và chống ngập
cho cả khu vực trung tâm. Các chuyên gia đã cảnh báo rằng việc nâng cốt nền Thủ Thiêm quá
cao có thể làm trầm trọng thêm tình trạng ngập lụt cho các quận lan cận.
Thủ Thiêm, vì thế, đã trở thành một vết sẹo. Một biểu tượng cho thấy khi quy hoạch chỉ
tập trung vào các mục tiêu kinh tế và hình ảnh đô thị hoành tráng mà bỏ qua công lý thủ tục,
sự tham gia của cộng đồng và các yếu tố môi trường, cái giá phải trả là vô cùng đắt.
Nó không chỉ là tiền bạc mà là lòng tin của người dân nền tảng xã hội quan trọng nhất để xây dựng
bất kỳ thành phố nào. Đi tìm bàn tay tài hoa, kiến tạo linh hồn cho siêu đô thị.
Việc tái lập sở quy hoạch, kiến trúc là một sự thừa nhận rằng thành phố cần một bàn tay tài hoa.
Nhưng thước đo cho sự tài hoa đó là gì? Phải chăng đó là khả năng vẽ nên những đại
đô thị lộng lẫy? Hay là khả năng lắng nghe và đáp ứng những nhu cầu bình dị nhất của người dân?
Cuộc tìm kiếm này thực chất là hành trình đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi cốt lõi mà
hàng triệu người dân thành phố đang đặt ra mỗi ngày. Quy hoạch để cạnh tranh hay quy hoạch để sống?
Người dân không sống bằng các chỉ số GRDP hay thứ hạn trên bản đồ kinh tế toàn cầu. Họ sống trong
những con hẻm, di chuyển trên những tuyến đường, khiếp thở bầu không khí của thành phố. Vậy một bản
quy hoạch tài hoa có phải là bản vẽ mang lại những công trình biểu tượng để cạnh tranh với Bangkok,
Singapore? Hay là một kế hoạch đảm bảo mỗi khu dân cư đều có đủ công viên, trường học, trạm y tế,
trong tầm đi bộ? Liệu bàn tay tài hoa mà chúng ta tìm kiếm có phải là một bộ óc chỉ tập trung
vào việc thu hút vốn đầu tư và các tập đoàn đa quốc gia? Hay đó phải là một người thấu hiểu sâu sắc rằng
chất lượng sống của người lao động, từ không gian xanh đến nhà ở giá rẻ mới chính là nền tảng
cho sự phát triển bền vững? Ai sẽ biến giấc mơ trên giấy thành hiện thực? Khi một bản
quy hoạch được vẽ ra, làm thế nào để đảm bảo nó không nằm mãi trên giấy? Người dân đã chờ đợi
tuyến metro số 2 suốt 15 năm. Họ đã chứng kiến những dự án hạ tầng đinh trệ vì thiếu vốn hoặc
vướng thủ tục. Vậy bàn tay tài hoa có cần một cơ chế giám sát đủ mạnh để đảm bảo lời hứa về
một cây cầu, một con đường được thực hiện đúng tiến độ, đúng chất lượng không? Làm thế nào để tầm nhìn
của bộ não chiến lược không bị biến dạng khi qua cánh tay thực thi, để người dân không phải tiếp tục
và đi trên đường vì những dự án chậm trễ? Đầu là bản sắc và linh hồn của thành phố này.
Linh hồn của siêu đô thị này là gì? Là những tòa tháp kính lòng lẫy, những khu đô thị khép kín
theo chuẩn quốc tế? Hay là sự đa dạng của những khu phố lịch sử, sự sóng động của kinh tế
vỉa hè và sự độc đáo của kiến trúc nhà ống? Người dân cần một nhạc trưởng về thẩm mỹ để bảo tồn
những di sản như nhà thờ Đức Ba, Bưu điện Trung Tâm hay họ cần một tổng công trình sư thực dụng,
ưu tiên giải quyết các vấn đề cấp bách như ngập lục, kẹt xe và nhà ở xã hội? Hay chúng ta cần cả hai
tên và làm thế nào để cân bằng giữa việc kiến tạo một đô thị có bản sắc và một đô thị đáng sống
cho số đông? Cuối cùng, việc đi tìm bàn tay tài hoa không phải là tìm kiếm một vị cứu tinh mà là xây
dựng một hệ thống nguy hoạch biết đặt người dân vào vị trí trung tâm. Một hệ thống không chỉ hỏi
chúng ta sẽ xây gì mà phải luôn bắt đầu bằng câu hỏi người dân sẽ sống như thế nào. Chỉ khi đó,
linh hồn của siêu đô thị mới thực sự được kiến tạo. Thành phố Hồ Chí Minh đang đứng ở một ngã ba đường.
Một con đường dẫn đến một siêu đô thị hào nhoán, nhưng phong mảnh, nơi các khu đô thị hiện đại,
khép kín, tồn tại bên cạnh những khu dân cư cũ kỷ, thiếu thốt, nơi hạ tầng phát triển nhưng tắt
ngãn vẫn trầm trọng và nơi các quyết định được đưa ra từ trên xuống, bỏ lại phía sâu những tiếng nói
của các khu cộng đồng. Con đường còn lại dẫn đến một đô thị toàn cầu thật sự bền vững và bao trầm.
Một nơi mà sự phát triển kinh tế đi đôi với công bằng xã hội và sự tôn trọng môi trường. Một nơi
mà di sản được trân trọng như một tài sản và tương lai được xây dựng dựa trên sự đồng thuận và tham gia
của người dân. Việc thành lập sở quy hoạch kiến trúc là một bước đi đầu tiên, một sự thừa nhận
cần thiết. Nhưng để lựa chọn đúng con đường, thành phố còn nhiều hơn thế. Nó còn một sự thay đổi
trong tư duy, một thể chế quy hoạch minh bạc, có trách nhiệm dạy trên và có tâm nhìn. Một thể chế
biết lắng nghe phản biện từ các chuyên gia và cộng đồng, biết học hỏi từ những sai lầm trong quá khứ
như thủ thiêm và đủ dũng cảm để đặt lợi ích dài hạn của người dân lên trên những lợi ích kinh tế
trước mắt. Câu hỏi cuối cùng mà BCNN muốn để lại cho quý vị suy ngẫm, không phải là thành
phố Hồ Chí Minh có thể trở thành siêu đô thị hay không, mà là chúng ta muốn nó trở thành một siêu
đô thị như thế nào? Và ai sẽ là người thực sự được tưởng lợi từ tương lai đó?