BẮC KINH RA ĐÒN! NAM CHÂM ĐẤT HIẾM LÀM TÊ LIỆT F-35, XE ĐIỆN VÀ AI

Tri Thức Mới
2.1K người theo dõi
869 Lượt xem video·7 thg 6, 2025
BẮC KINH RA ĐÒN! NAM CHÂM ĐẤT HIẾM LÀM TÊ LIỆT F-35, XE ĐIỆN VÀ AI
Trong vắn cờ địa chính trị đầy căng thẳng, nơi các siêu cường thi nhau phu diễn sức mạnh kinh tế và quân sự,
một trận chiến âm thầm nhưng khốc liệt đang diễn ra, không phải trên các chiến trưởng khói lửa
mà trong những mỏ quặng sâu thẳm ở nội mông, dưới lớp đất khô cằn của ca trần và trong những phòng họp kín đáo.
Đó là cuộc chiến không có tiếng súng hay bom đạn, xoay quanh 17 nguyên tố hóa học nhỏ bé như quyền lực, đất hiếm.
Trung Quốc hiện đang nắm giữ vị thế bá chủ nguồn công,
biến đất hiếm thành thứ vũ khí chỉa thẳng vào gót chân Achilles của Mỹ và đồng minh.
Nhưng đằng sau ánh hảo quang của công nghệ và quyền lực, một câu chuyện ưu tối hơn đang hiện ra.
Những dòng sông nhiễm độc ở Myanmar, những cộng đồng bị lam quên và một thế giới đang trả giá đắt cho tham vọng của Bắc Kinh.
Vậy cuộc chiến ấy đã diễn ra như thế nào? Vì sao đất hiếm lại trở thành tâm điểm của ván cờ?
Làm thế nào mà những nguyên tố nhỏ bé này lại có thể khiến các quốc gia cùng xung đột,
để những vùng đất xa xôi như cao trần hóa thành chiến trường vô hình?
Hãy cùng chúng tôi tìm hiểu ngay sau đây.
ĐẤT HIẾM VIÊN NGỌC TRONG LÒNG ĐẤT
Thưa quý vị, khái niệm đất hiếm bao gồm 17 nguyên tố hoa học, trong đó có neodymium, dysprosium và terbium.
Đất hiếm không thực sự hiếm về mặt địa chất, mà có mặt ở khắp nơi, ẩn mình trong lớp vỏ trái đất,
từ sa mạc ở California tới nội địa Trung Quốc, cho đến những cánh rừng sâu cao trần ở Myanmar.
Nhưng việc đưa chúng từ lòng đất lên dưới chuyển rào xuất lại là một hành trình đầy gian nam,
vì quá trình khai thác quá phức tạp, hoạt động tinh chế lại tốn kém và đánh đổi môi trường cũng không hề nhỏ.
Trung Quốc có tầm nhìn chiến lược và sự kiên nhấn đám gồm và đã biến mình thành bá chủ đất hiếm từ những năm 1980,
trong khi các quốc gia phương Tây dần rút lui khỏi ngành này do chi phí cao và quy định môi trường khắt khe.
Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ USGS, năm 2024, Trung Quốc sản xuất khoảng 270.000 tấn oxy đất hiếm,
chiếm khoảng 70% sản lượng khai thác toàn cầu, kiểm soát 92% công suất tinh chế,
trong khi Mỹ chỉ đạt 45.000 tấn, chủ yếu từ mỏ Mountain Pass ở California.
Sức mạnh của đất hiếm không nằm ở khối lượng mà ở vai trò không thể thay thế trong công nghệ hiện đại,
Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế CSIS cho biết các nguyên tố neodymium và dysprosium
là linh hồn của 500 vĩnh cửu, trái tim của động cơ xe đạp, tùy pin gió và bộ não của hệ thống radar trên F-35.
Một chiếc F-35 cần hơn 400 kg vật liệu đất hiếm trong một chiếc xe điện tiêu thủ từ 2 đến 3 kg,
chủ yếu là neodymium và dysprosium để sản xuất 500 vĩnh cửu trong động cơ điện và pin,
một chuyên gia từ Đại học Delaware là Julie Klinger đã ví đất hiếm như gia vị công nghiệp,
chỉ cần một lượng nhỏ có thể nâng cao hiệu suất của pin và các thiết bị điện tử.
Rõ ràng ai kiểm soát đất hiếm thì người đó nắm giữ chìu khóa của nền kinh tế và quốc phòng.
Trung Quốc, ngoài nắm giữ tài nguyên thô, còn thống trị khâu tinh chế,
biến đất hiếm thô thành các sản phẩm công nghệ cao như 500 vĩnh cửu.
Theo báo cáo của CNIS, hơn 90% năm trầm đất hiếm toàn cầu được sản xuất tại Trung Quốc,
điều này đẩy Mỹ và các đồng minh vào thế bắp bành. Khi mỗi con chip, mỗi động cơ đều phụ thuộc vào
Bắc Kinh, chuỗi cung ứng công nghệ cao tưởng chừng bất khả xâm phạm, nhưng ngày càng dễ bị tổn
thương trước các biến động chính trị, con bãi đất hiếm và nước cờ chính trị.
Khi căng thẳng thương mại Mỹ-Trung tưởng chừng đã hại nhiệt sau tỏa thuận ngưỡng bắn 90 ngày tại
Geneva, Bắc Kinh bất ngờ xiết chặt việc kiểm soát xuất khẩu đất hiếm. Theo CNN, Trung Quốc ngoài
việc hạn chế xuất khẩu thì còn áp dụng hệ thống cấp phép một lô một giấy phép, theo yêu cầu mỗi
lô hàng cần một giấy phép riêng biệt và không thể tái sử dụng. Thời gian phiêu duyệt có thể lên tới
45 ngày gây chậm chế cho các doanh nghiệp phụ thuộc vào đất hiếm. Graceline Baccaran, giám đốc
chương trình an ninh khoáng sản chiến lược tại CRS, đã mô tả hệ thống này là một thiết kế đồng,
cho phép Bắc Kinh linh hoạt điều chỉnh nguồn cung theo ý muốn. Trung Quốc có thể ngay lập tức cắt
nguồn cung, đẩy các ngành quốc phòng và công nghệ cao vào tình trạng khủng hoảng. Đây không
phải lần đầu tiên Bắc Kinh vung cây gậy đất hiếm. Năm 2010, Trung Quốc từng đóng băng xuất khẩu
sang Nhật Bản trong tranh chấp quần đảo Điêu Ngư, khiến giá đất hiếm toàn cầu tăng vọt. Lần này Bắc Kinh
lại yêu cầu các nhà xuất khẩu cung cấp thông tin chi tiết về người dùng cuối cho Bộ Thương mại
khi xin giấy phép xuất khẩu. Cụ thể, các thông tin cần cung cấp bao gồm danh tính, mục đích sử dụng
và các nguyên liệu đất hiếm được ứng dụng nhằm đảm bảo các sản phẩm đất hiếm không được sử dụng
trong mục đích quân sự. Nathan Picasic, đồng sáng lập công ty tư vấn Horizon Advisory của Mỹ,
đã mô tả các hạn chế xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc là phát súng mở màn trong trò chơi
đợt đàm phán lặp lại với Hoa Kỳ. Chiến lược của Bắc Kinh không dừng lại ở việc siết chặt xuất khẩu.
Sau cuộc đàm phán song phương tại Geneva, Mỹ và Trung Quốc lần lượt giảm thuế xuống 30% và 10%.
Washington kỳ vọng Bắc Kinh sẽ nới lỏng việc kiểm soát đất hiếm như một dấu hiệu thiện trí,
nhưng Trung Quốc chỉ cho phép xuất khẩu một lượng hạn chế, chủ yếu là oxyto thay vì nam châm tinh chế,
vũ khí thực sự trong ngành công nghệ. Hành động này không phải là kết quả của cuộc đàm phán,
mà chỉ là cái bấy khiến Mỹ ảo tưởng về kết quả họa giải. Trung Quốc đang chơi trò mèo vần chuột,
sử dụng đất hiếm như một đòn bầy để giữ thế thượng phong trong các cuộc đàm phán thương mại và địa chính trị.
Sự khôn ngoan của Bắc Kinh còn thể hiện ở cách họ vươn vòi bạch tuộc đến các nguồn cung bên ngoài,
đặc biệt là Myanmar, bằng cách giảm khai thác trong nước và tăng nhập khẩu từ các khu vực bất ổn như
Kachin. Trung Quốc đã bảo toàn tài nguyên nội địa, đồng thời còn tạo ra một mạng lưới phụ thuộc
để các quốc gia khác phải trả giá cho tham vọng của mình. Vết sẹo môi trường và nhân quyền ở Myanmar
Trong khi Bắc Kinh củng cố vị thế bá chủ đất hiếm, thì vùng Kachin ở miền Bắc Myanmar lại trở
thành một chiến trường vô hình, nơi cả người dân và môi trường đều phải chịu thương tích đầy mình.
Theo báo cáo của Global Witness, lượng đất hiếm nhập khẩu từ Myanmar vào Trung Quốc tăng vọt
từ 19.500 tấn trong năm 2021 đến 41.700 tấn năm 2023, với tổng giá trị thương mại đạt 1,4 tỷ USD.
Con số 41.700 tấn vượt gấp đôi hạn nghệnh khai thác đất hiếm nặng trong nước của Trung Quốc,
biến Myanmar thành mỏ vàng đất hiếm cho Bắc Kinh. Với cấp mỏ dầu diprosium, nguyên tố thiết yếu
cho pin và 500 vĩnh cửu, vùng đất Kachin đã trở thành trung tâm khai thác mới. Nhưng cái giá phải trả
là những viết thương không thể rảnh lại trên đất đai và con người. Phương pháp khai thác chủ yếu ở Kachin là
ngâm chết tại chỗ, nghĩa là bơm hóa chất nitrate ammoni vào lòng đất để tách đất hiếm.
Theo báo cáo của Togowell, một nhà hoạt động môi trường có hóa danh là Karakay đã mô tả
quá trình khai thác ở Kachin như sau. Trên đỉnh núi, họ khoan thác các lỗ và bơm hóa chất nitrate
ammoni vào lòng đất để tách khoáng chất đất hiếm. Dung dịch này chảy xuống qua hệ thống ống,
hòa tan khoáng sản và đổ vào các hồ chứa khổng lồ. Những hồ chứa này thường bị dò dỉ,
biến sông ngòi thành dòng nước độc, đất đai ngập kìm loại nặng và arsen. Bùn đất hiếm được lầm khô
trong các lò xấy băng cùi, phả ra mùi hôi thối khó chịu, làm không khí gần các khu mỏ trở nên khó
thở, khiến nhóm nghiên cứu của khai không thể ở lại khu vực quá 30 phút.
Người lao động tại đây bán sức khỏe để đổi lấy động lượng ít ỏi,
bị sa thải khi ngá bệnh, dù bị thay thế như những cỗ máy hào mòn.
Khu vực Kachin từng nổi tiếng với những cánh rừng nguyên sinh và đa dạng sinh học,
giờ đây chỉ còn lẹn mạnh đất đỏ hoàng tàn, sông ngòi nhuốm màu độc hại.
Các hóa chất từ hồ chứa đất hiếm đã phá hủy hệ thống sinh thái,
giết chết cá và động vật, và khiến cây trồng nhiếp độc.
Chiến lược đất hiếm của Trung Quốc tại Myanmar là giảm khai thác trong nước để bảo toàn
tài nguyên nôi địa, đồng thời đẩy gánh nặng môi trường sang các nước đang phát triển.
Chiến lược này mặc dù khôn ngoan về mặt địa chính trị, nhưng lại là một nước cờ tan nhẫn,
đẩy Myanmar vào vòng xoáy của ô nhiếm và bất công.
Năm 2018, chính phủ dân sự Myanmar đã từng cấm xuất khẩu đất hiếm và yêu cầu các công ty
Trung Quốc dừng khai thác. Nhưng sau cuộc đảo chí năm 2021, quân đội Myanmar lên nắm quyền,
hoạt động khai thác đất hiếm lại tiếp tục diễn ra trong bối cảnh nội chiến.
Tổ chức Culture Independent Organization, KIO, đã kiểm soát phần lớn khu vực mỏ vào cuối
năm 2024 và hiện đang đàm phán với các công ty Trung Quốc về thuế khai thác.
Tuy nhiên nếu không có sự giám sát quốc tế, hoạt động khai thác sẽ tiếp tục tàn phá môi trường
và cộng đồng. Có thể nói, chiến lược đất hiếm của Trung Quốc tại Myanmar là một bài toán chính trị
tàn nhẫn. Bằng cách xuất khẩu tác hại môi trường và nhân quyền sang các quốc gia khác,
Bắc Kinh vừa bảo toàn tài nguyên nội địa lại vừa có thể duy trì thế độc quyền về mặt đất hiếm mà
không phải trả giá trực tiếp. Nhưng cái giá này lại đổ lên vai người dân ca trần.
Những người không có tiếng nói trong phán cờ của quốc gia, hành động này phơi bầy một mặt tối trong
tham vọng bá quyền của Trung Quốc. Đó là quyền lực được xây dựng trên sự hy sinh của những cộng đồng
thế yếu, và lợi nhuận được coi trọng hơn cả môi trường và tính mạng con người.
ĐẤT HIẾM ĐẠI CHIẾN Đối mặt với miêu đổ đất hiếm của Trung Quốc,
Hoa Kỳ không thể khoanh tay đứng nhìn. Tổng thống Trump đã tung ra một loạt biện pháp trả đũa tàm
ngừng bán phần mềm thiết kế chip EDA của các công ty như Garden Simulti và chặn một số giấy phép
xuất khẩu công nghệ hàng không vũ trụ, bao gồm động cơ máy bay cho COMAP, các nhà sản xuất máy bay
C919 của Trung Quốc. Đây là nỗ lực bóp nghẹt tham vọng công nghệ của Bắc Kinh, đặc biệt trong lĩnh
vực trí tuệ nhân tạo và hàng không. Việc cấm xuất khẩu phần mềm EDA là một đòn đánh nặng ký,
khiến Trung Quốc lào đào trong cuộc đua chip nội địa. EDA là công cụ cốt lõi để thiết kế vi mạch,
nền tảng của mọi thiết bị điện tử hiện đại. Việc Mỹ hạn chế phần mềm này đã làm trong quá trình
phát triển chip nội địa của Trung Quốc, đồng thời gửi đi tín hiệu rõ ràng, nếu Bắc Kinh vũ khí hóa
đất hiếm thì Washington cũng có thể khóa chặt công nghệ. Tương tự, việc dừng cung cấp động cơ cho C919
là một cú đánh mạnh trực diện vào giấc mơ hàng không của Trung Quốc, vốn phụ thuộc vào các nhà cung cấp
Mỹ và châu Âu. Nhưng Mỹ không dừng lại ở các biện pháp phòng ngợp. Washington hiện đang xây dựng
chiến lược dài hạn để giảm phụ thuộc vào đất hiếm từ Trung Quốc và các khu vực bất ổn như Myanmar.
Theo CSIS, Mỹ đã đầu tư hàng trăm triệu đô la Mỹ vào chuỗi cung ứng đất hiếm trong nước và hỗ trợ các
dự án khai thác ở Úc và Canada. Bộ Quốc phòng Mỹ còn đặt cược vào tương lai tài trợ nghiên cứu
vật liệu thay thế đất hiếm, mặc dù các giải pháp này chưa thể sánh với đất hiếm trong quốc phòng.
Còn đường xây dựng chuỗi cung ứng độc lập đầy trông gai có thể mất hàng chục năm,
nhất là khi Trung Quốc đang thống trị về khâu tinh chế, một lĩnh vực mà Mỹ gần như đã bỏ rơi từ lâu.
Bằng cách siết chặt công nghệ cao và đầu tư vào chuỗi cung ứng thay thế,
Washington đang cố gắng lấy lại thế chủ động. Nhưng cái giá của sự phụ thuộc trong quá khứ vẫn còn đó,
Mỹ không thể nhanh chóng thoát khỏi vòng kim cô của Trung Quốc khi chuỗi cung ứng đất hiếm vẫn nằm trong
tay đối thủ. Cuộc chiến này là cuộc đua về thời gian, và Mỹ đang phải tăng tốc để bắt kịp.
Cuộc chiến đất hiếm không chỉ khuấy động Mỹ và Trung Quốc, mà còn lan ra khắp toàn cầu,
làm dung chuyển cả những quốc gia đứng ngoài lề. Tài, châu Âu, Volkswagen và các gác khổng lồ ô tô
phụ thuộc vào 500 đất hiếm từ Trung Quốc để sản xuất xe điện. Theo Adams Intelligent,
Đức đã trở thành khách hàng lớn nhất của Trung Quốc vào năm 2024, nhập tới 11.000 tấn 500 đất hiếm,
cho thấy châu Âu vẫn bị kẹt trong mạng lưới phụ thuộc.
Việc Bắc Kinh ưu tiên cấp giấy phép xuất khẩu cho Volkswagen là một nước cờ tình vi,
một mũi tên chúng hài địch, vừa lôi kéo Đức, chủ cột EU và cũng đồng minh của Mỹ,
lại vừa gây chia rẽ Liên minh phương Tây. Nhật Bản và Hàn Quốc, những người khổng lồ trong
hành công nghiệp điện tử, cũng đang loay hoay tìm lối thoát. Năm 2024, Nhật Bản tăng đầu tư vào các mỏ
ở Úc, trong khi Hàn Quốc đẩy mạnh tái chế đất hiếm từ các rác điện tử.
Nhưng cả hai quốc gia đều thừa nhận rằng thoát khỏi cái bóng của Trung Quốc là một thách thức
lớn, bởi nước này gần như bá chủ chuỗi cung ứng đất hiếm trên toàn cầu.
Trong khi đó, các ngành quốc phòng và công nghệ cao của Mỹ đối mặt với rủi ro tức thời.
Đất hiếm là yếu tố quan trọng cho hệ thống quốc phòng. Mỗi chiếc máy bay F-35 của Lockheed
Martin cần tới 400 kg đất hiếm. Tàu khu trục Alex Booker cần hơn 2.300 kg.
Các nhà thầu Mỹ, bao gồm Raytheon, Lockheed Martin, phụ thuộc gần như hoàn toàn vào chữ
cung ứng đất hiếm của Trung Quốc, khiến họ dễ bị tổn thương nếu nguồn cung bị gián đoạn.
Nếu Trung Quốc cắt hoàn toàn nguồn cung, thì các ngành sản xuất vũ khí quốc phòng sẽ gần như tê liệt.
Điều này giải thích tại sao Washington không ngần ngại leo thang từ hạn chế visa du học
cho sinh viên Trung Quốc đến đưa các công ty quốc phòng vào danh sách đen thương mại.
Nhưng cơn ác mộng đất hiếm thì vẫn còn ám ảnh. Cuộc chiến đất hiếm phơi bày một thực tế khắc nghiệt.
Trong thế giới toàn cầu hóa, không quốc gia nào thực sự độc lập. Châu Âu muốn giữ vai trò trung lập,
nhưng vẫn bị cuốn vào cuộc chiến giữa Mỹ và Trung Quốc. Nhật Bản và Hàn Quốc dù nỗ lực
đa dạng hóa nguồn cung vẫn phải đối mặt với thực tế rằng Trung Quốc là mắc xích không thể thay thế
trong ngán hạng. Cuộc chiến này không chỉ là về tài nguyên, mà là về ai sẽ định hình lại luật chơi
trong thế kỷ 21. Vậy ai sẽ chiến thắng? Trung Quốc, với nguồn cung áp đảo và mạng lưới khai thác
ở các nước như Myanmar, đang nắm lợi thế trong ngán hạng. Hệ thống cấp phép xuất khẩu linh hoạt và khả năng
thao túng chuối cung ứng cho phép Bắc Kinh duy trì thế thượng phòng. Trung Quốc không dễ dàng từ bỏ
con bài đất hiếm bởi nó được thiết kế để nhắm thẳng vào yếu huyệt của Mỹ, đặc biệt là quốc phòng.
Bắc Kinh biết rằng trong một thế giới phụ thuộc vào công nghệ, quyền kiểm soát đất hiếm là một chiếc
chiều khóa vàng. Nhưng Mỹ không hề ngây thơ. Các biện pháp trừng phạt công nghệ và đầu tư vào
chuối cung ứng nội địa cho thấy Washington sẵn sàng đấu tay đôi, việc đầu tư vào Mountain Pass,
Úc và Canada là đặt cược lớn vào tương lai, dù con đường dài vẫn còn ở phía trước.
Mỹ đang gieo hạt cho một chuối cung ứng độc lộc, hy vọng liên minh và công nghệ sẽ giúp Hoa Kỳ
lật ngược thế cờ. Nhưng ván cờ này không có kẻ thắng tuyệt đối, mỗi nước đi đều để lại viết thương,
từ dòng sông đỏ ở Cotton đến dây chuyển sản xuất ngừng chẽ ở Detroit, cho tới những cộng đồng
bị lãng quên trong cuộc đua quyền lực. Câu hỏi không phải là ai sẽ thắng, mà là thế giới sẽ trả giá
bao nhiêu để tiếp tục cuộc chơi. Khi hoàng hôn buông xuống trên những mỏ đất hiếm ở nội mông,
khi ánh nắng chiếu những ngọn núi đỏ hoang tàn ở Cajun, một thực tế rõ ràng hiện ra,
đất hiếm không còn là trận chiến kinh tế mà là một ván cờ chính trị đầy kịch tính.
Trung Quốc với sự táo bạo và khôn ngoan đã biến những nguyên tố nhỏ bé thành vũ khí quyền lực,
còn Hoa Kỳ với quyết tâm và nguồn lực đang tìm cách phá vỡ các thế độc quyền ấy.
Nhưng ở phía bên kia của ván cờ, những vùng đất như Cajun vẫn đang gào thép,
đòi hỏi một cách tiếp cận có trách nhiệm hơn. Kết quả của cuộc chiến này ảnh hưởng đến mọi quốc gia,
và ảnh hưởng đến cả từng chiếc điện thoại, từng chiếc xe điện, và sự an toàn của những chiếc
máy bay chiến đấu trên bầu trời. Đất hiếm nhỏ bé nhưng quyền lực đang viết lên một chương mới
trong cuộc đua giữa các quốc gia, và kết quả ra sao thì vẫn còn ở phía trước.
Đến đây chương trình của chúng tôi xin phép được tạm dừng. Quý vị hãy để lại bình luận
của mình để liên tục đồng hành cùng chúng tôi. Xin chào và hẹn gặp lại.
