Tây Hạ (1038-1227) là một triều đại do người Đảng Hạng kiến lập trong lịch sử Trung Quốc. Dân tộc chủ thể của Tây Hạ là người Đảng Hạng, ngoài ra còn có người Hán, người Hồi Cốt, người Thổ Phồn. Do triều đại này nằm ở Tây Bắc của khu vực Trung Quốc nên được sử sách chữ Hán gọi là "Tây Hạ". Người Đảng Hạng vốn cư trú trên cao nguyên Tùng Phan ở Tứ Xuyên, đến thời Đường thì dời đến Thiểm Bắc. Do người Đảng Hạng có công bình loạn giúp triều đình, được hoàng đế Đường phong là Hà châu Tiết độ sứ, trước sau thần phục Đường, các triều Ngũ Đại và Tống. Sau khi chính quyền Hạ châu bị Bắc Tống thôn tính, Lý Kế Thiên không muốn đầu hàng nên một lần nữa dựng nước, nhận được sắc phong của Hoàng đế triều Liêu. Lý Kế Thiên chọn sách lược liên kết với Liêu chống Tống, liên tiếp chiếm lĩnh được khu vực Lan châu và Hà Tây tẩu lang. Năm 1038, Lý Nguyên Hạo xưng đế dựng nước, tức Hạ Cảnh Tông, Tây Hạ chính thức dựng nước. Trong chiến tranh với Tống và với Liêu, Tây Hạ về cơ bản giành được thắng lợi, hình thành cục diện chân vạc ba nước. Sau khi Hạ Cảnh Tông qua đời, đại quyền nằm trong tay thái hậu và mẫu đảng, sử gọi là thời kỳ mẫu đảng chuyên chính. Do đối đầu giữa hoàng đảng và mẫu đảng, Tây Hạ phát sinh nội loạn, Bắc Tống thừa cơ nhiều lần đem quân đánh Tây Hạ. Tây Hạ phòng ngự thành công, đồng thời đánh tan quân Tống, song bị mất Hoành Sơn khiến cho tuyến phòng ngự của Tây Hạ xuất hiện lỗ hổng. Sau khi triều Kim của người Nữ Chân nổi lên rồi tiêu diệt Liêu và Bắc Tống, Tây Hạ chuyển sang thần phục Kim, thu được không ít đất đai, hai bên kiến lập "Kim-Hạ đồng minh" và nhìn chung có quan hệ hòa bình. Trong thời gian Hạ Nhân Tông Lý Nhân Hiếu trị vì, Tây Hạ xảy ra sự kiện thiên tai và "Nhâm Đắc Kính phân quốc", song sau khi trải qua cải cách, đến những năm Thiên Thịnh thì lại xuất hiện thịnh thế. Tuy nhiên, Đại Mông Cổ Quốc ở Mạc Bắc nổi lên, sáu lần đem quân xâm lược Tây Hạ, phá vỡ đồng minh giữa Tây Hạ và Kim, khiến Tây Hạ và Kim tàn sát lẫn nhau. Trong nội bộ Tây Hạ cũng nhiều lần diễn ra việc giết vua, nội loạn, kinh tế do hậu quả của chiến tranh mà tiến đến bờ sụp đổ. Cuối cùng, Tây Hạ bị Mông Cổ tiêu diệt vào năm 1227.#toiyeubinhduong#riviubinhduong#toiyeushenyun
Tây Hạ là một triều đại do người đảng hạng kiến lập trong lịch sử Trung Quốc.
Vào đầu thời Bắc Tống, khu vực sinh sống của họ được gọi là Hạ Châu,
thủ lĩnh của tộc đảng hạng được phong làm tiết độ xứ trên danh nghĩa thần phục Triều Tống.
Tuy nhiên, vì nhà Tống luôn có ý muốn loại bỏ chính quyền Hạ Châu,
nên người đảng hạng quay sang chọn chính sách liên kết với Liêu để chống Tống.
Năm 990, thủ lĩnh Lý Kế Thiên được Liêu Thánh Tông phong làm hạ quốc vương,
sau này được truy tôn là hạ Thái Tổ.
Năm 996, Triều Tống cử 5 lộ đại quân đi đánh Hạ, nhưng bị Lý Kế Thiên phá tan.
Sau khi củng cố Hạ Châu, Lý Kế Thiên cố gắng mở rộng lãnh địa về phía Tây,
chinh phục được nhiều vùng đất.
Đến lúc này, Triều Đình Tống bất lực không thể ngăn chặn,
đành phải thừa nhận Lý Kế Thiên nắm giữ đất Hạ Châu.
Năm 1004, Lý Kế Thiên qua đời do bị tập kích,
con là Lý Đức Minh kế vị, sau được truy tôn là hạ Thái Tông.
Sau khi lên kế vị, Lý Đức Minh có ý muốn hòa đàm với Triều Đình Tống để củng cố quốc lực.
Ngoài ra, Tống Triều sau khi ký kết hòa ước thiền nguyên tri minh với Liêu cũng muốn ổn định khu vực Tây Bắc.
Năm 1006, Tống và Hạ ký kết cảnh Đức hòa nghị.
Tống phong cho Lý Đức Minh làm Tây Bình Vương, hàng năm phải ban cho nhiều tiền bạc, lụa vải.
Để duy trì nền độc lập, Lý Đức Minh hòa bình với Tống ở phía Đông,
thân phục Triều Liêu ở phía Bắc,
đồng thời cho con là Lý Nguyên Hạo kết hôn với Hưng Bình công chúa của Liêu.
Về mặt đối nội, Lý Đức Minh định đô ở Hưng Khánh,
lựa chọn sách lược bảo cảnh an dân, chú trọng sản xuất.
Đồng thời, ông cũng đề nghị bắt Tống lập trợ ở biên giới nhằm làm nơi mậu dịch giữa hai bên.
Ngoài ra, ông còn tích cực chinh phục vùng Hà Tây, mở rộng lãnh thổ về phía Tây.
Đến lúc này, quốc lực của chính quyền Lý Đức Minh đã rất cường thịnh,
tạo nên cơ sở vững chắc để con ông là Lý Nguyên Hạo xưng đế lập quốc sau này.
Năm 1032, Lý Đức Minh qua đời, Lý Nguyên Hạo kế vị.
Sau khi lên kế vị, Nguyên Hạo hoàn thành việc chiếm lĩnh Hà Tây,
đồng thời tích cực chuẩn bị chính thức độc lập khỏi châu Tống.
Đầu tiên, ông bỏ họ Lý, vốn được vua nhà đường ban cho thủ lĩnh tộc Đảng hạng,
đổi sang họ ngôi danh, tự xem mình là hậu duệ hoàng thất Bắc Nguy.
Sau đó, Lý Nguyên Hạo đặt nghiên hiệu cho xây dựng cung điện,
khôi phục tục cũ của người Đảng hạng, định đô tại Hưng Khánh Phủ,
thiết lập hai bàn văn võ, lập quân danh, dùng binh chế,
sáng tạo văn tự riêng, cải định lễ nhạc.
Năm 1038, Lý Nguyên Hạo chính thức xưng làm hoàng đế,
tức hạ cảnh Tông, định đô tại Hưng Khánh Phủ, quốc hiệu là Đại Hạ.
Truy tôn ông nội Lý Kê Thiên là hạ Thái Tổ, cha Lý Đức Minh là hạ Thái Tông.
Đến lúc này, Tây Hạ chính thức lập quốc.
Hạ cảnh Tông thoát ly quan hệ thần thuộc với Liêu và Tống.
Để làm bá chủ ở phía Tây, ông tiến hành mở rộng lãnh thổ ra bốn phía
trước sau khai chiến với Tống và Liêu là giai đoạn đỉnh cao về quân sự của Tây Hạ.
Năm 1039, hạ cảnh Tông lựa chọn chiến lược liên Liêu kháng Tống,
không ngừng cho quân xâm nhập biên cảnh Tống,
đồng thời yêu cầu triều Tống thừa nhận Tây Hạ độc lập.
Đương thời, bắt Tống lập không ít thành lũy tại dãy núi Hoành Sơn,
tuy nhiên khả năng phòng hữu của trọng chấn Diên Châu ở phía đông lại mỏng yếu,
tướng chấn thủ là Phạm Ung không có năng lực.
Năm 1040, hạ cảnh Tống phát động trận tam xuyên khẩu,
suất 10 vạn đại quân bao vây Diên Châu,
tập kích viện quân của tướng Tống Lưu Bình, Thạch Nguyên Tôn.
Cuối cùng, quân Hạ do gặp tuyết lớn nên giải vây và trệt thoái.
Đối diện với việc Tây Hạ xâm nhập trên quy mô lớn,
triều đình Tống phái hai đại thần là Hàn Kỳ và Phạm Trọng Yên tới Thiểm Tây
song không giỏi giã chiến, việc tiếp tế cũng không dễ dàng.
Hàn Kỳ chủ chiến, còn Phạm Trọng Yên thì chủ thủ, nên tranh chấp không ngưng.
Năm 1041, hạ cảnh Tống phát động đại quân bao vây khu vực Vị Xuyên,
Hoài Viễn ở biên giới phía Tây của Tống.
Hàn Kỳ không lắng nghe kiến nghị của Phạm Trọng Yên,
phái đại tướng Nhâm Phúc suất đại quân cứu viện Hoài Viễn.
Hạ cảnh Tống dụ quân Tống đến chỗ mai phục dưới tập kích,
giết chết Nhâm Phúc.
Sau trận đó, Triều Đình Tống chuyển sách lượt sang phòng ngự,
đồng thời lập ra bốn lộ phòng tuyến, mỗi lộ giao cho một đại tướng chấn giữ.
Chiến tranh giữa Tống và Hạ còn tiếp tục kéo dài đến năm 1044 mới thôi.
Hai bên ký kết khánh lịch hòa nghị, Triều Tống thừa nhận địa vị cát cứ của Tây Hạ.
Phòng hạ cảnh Tống là hạ quốc chủ,
hàng năm phải cung cấp tiền bạc, vải vóc và trà uống,
thực chất chính là hình thức cống nạp.
Tây Hạ chấp nhận xưng thần với Tống,
chịu làm trư hầu của Tống trên danh nghĩa,
song bên trong thì vẫn xưng đế như cũ,
trên thực tế vẫn là một quốc gia độc lập.
Sau khi đánh bại Triều Tống, Tây Hạ tự xưng là Tây Triều, gọi Liêu là Bắc Triều.
Liêu Hưng Tông ra luật tông chân bất mãn trước một Tây Hạ lớn mạnh,
có ý đồ một lần nữa buộc nước này quy phục.
Năm 1043, Liêu Hưng Tông lấy lý do người đảng hạng ở Tây Nam Bộ của Liêu làm phản,
đường nhờ Tây Hạ, vào năm sau xuất đại quân đánh Tây Hạ.
Tây Hạ cầu hòa bất thành,
nhưng rồi dựa vào thành lũy chắc chắn mà đánh tan được quân Liêu.
Hạ Cảnh Tông kiến quốc, đồng thời thi hành thể chế trung ương tập quyền.
Mặc dù điều này giúp củng cố quyền lực cho Hoàng đế,
song lại khiến mâu thuẫn với giới quý tộc thêm sâu sắc.
Cảnh Tông độc đoán chuyên chế,
ngày càng kêu ngạo phóng đảng, đồng thời ham thích nữ sắc.
Lộn xộn trong hậu cung dẫn đến việc quý tộc về mộ thị làm phản vào năm 1034.
Hạ Cảnh Tông xây đám vợ của đại thần ra lợi ngộ khất là một tạng thị mà lấy về,
sinh ra lý lượng tộ.
Thái tử Lý Ninh Minh oán hận phụ Hoàng vì phế mẫu hậu và đoạt vợ người khác,
lại bị em của một tạng thị là một tạng hoa bằng xúi dục.
Bèn ám sát Hạ Cảnh Tông vào tháng 1 năm 1048.
Cảnh Tông trị vì được 16 năm, thọ 45 tuổi.
Sau khi Hạ Cảnh Tông mất, một tạng hoa bằng giết thái tử Ninh Minh,
Hạ Nghị Tông khi lên ngồi vẫn còn nhỏ tuổi,
mẹ là một tạng thái hậu cùng với một tạng hoa bằng chuyên chính.
Đương thời, Liêu Hưng Tông thấy nội chính Tây Hạ dối loạn,
lại một lần nữa đem quân tiến đánh vào năm 1049.
Quân Tây Hạ tích cực kháng cự, quân Liêu không đánh nổi.
Cuối cùng hai bên hòa đảm, Tây Hạ xưng thần với Liêu.
Một tạng thái hậu là kẻ hoang dâm háo sắc, nhiều lần tư thông với người ngoài,
trong đó có hai đại thần là Lý Thủ Quý và Cật Đa Kỷ.
Kết quả, Lý Thủ Quý giết thái hậu và Cật Đa Kỷ,
một tạng hoa bằng giết Lý Thủ Quý.
Hoa bằng lại đem con gái gả cho Hạ Cảnh Tông để khống chế vị tiểu hoàng đế.
Năm 1059, Hạ Nghị Tông 11 tuổi và bắt đầu tham gia chính sự.
Một tạng hoa bằng định mưu sát Nghị Tông,
tuy nhiên việc không thành và cả nhà ông ta bị sử tử.
Sau khi thần chính, Hạ Nghị Tông kết hôn với Lương Thị,
người hiệp trợ ông trừ khử một tạng hoa bằng,
bổ nhiệm những người như Lương Ất Mai, Cảnh Tuân.
Về đối nội, Nghị Tông tiến hành chỉnh trị quân đội,
phân lập văn võ quan viên ở cấp địa phương
nhằm để họ kiểm soát lẫn nhau đề xướng văn hóa và kỹ thuật Hán,
phế bỏ phiên lễ, đổi sang dùng Hán nghi,
đồng thời vào năm 1063 lại đổi về họ Lý.
Về đối ngoại, Tây Hạ cùng Tống hoạch định lại biên giới,
khô phục các chợ vùng biên, bình thường hóa mậu dịch.
Tây Hạ nhiều lần có chiến sự với các bộ lạc Thổ Phồn,
chiếm lĩnh khu vực Hà Hoàng và Thanh Hải.
Vào năm 1063, trêu dụ thủ lĩnh Thổ Phồn
là vũ tạng hoa ma ở Tây Vực Thành.
Hạ Nghị Tông là một hoàng đế tài ba,
những cải cách của ông có ảnh hưởng sâu rộng đến các chợ sau đó.
Tuy nhiên, ông chúng tên bị thương
trong khi giao chiến với Bắc Tống vào năm 1066,
sang năm sau thì qua đời.
Nghị Tông trị vì được 19 năm, thọ 20 tuổi.
Do Hạ Huệ Tông còn nhỏ tuổi,
mẹ là Lương Thái Hậu nắm giữ đại quyền,
hình thành cục thế Lương Thái Hậu và mẫu đảng
do em của Thái Hậu là Lương Ất Mai đứng đầu chuyên quyền.
Mẫu đảng nỗ lực phát triển thế lực,
đề xướng phiên lễ, trọng dụng các thân tính của mình,
chèn ép phái phản đối và hoàng tộc.
Năm 1080, Hạ Huệ Tông 19 tuổi,
được hoàng tộc Hiệp trở nên bắt đầu thân chính.
Ông xem trọng hán Pháp, hạ lệnh dùng hán lễ,
bị phái bảo thủ đứng đầu là Lương Thái Hậu cực lực phản đối.
Với việc này, Huệ Tông muốn nghe theo kiến nghị
của đại thần Lý Thanh Sách,
đem khu vực Hà Nam của Tây Hạ trả lại cho Tống,
nhằm lợi dụng Triều Tống làm suy yếu thế lực ngoại thích.
Tuy nhiên, cơ mật bị lộ,
Lương Thái Hậu giết Lý Thanh Sách, quản thúc Hạ Huệ Tông.
Hành động của Lương Thái Hậu khiến hoàng thất
và nhiều bộ tộc bất bình nổi lên làm phản.
Họ liên hợp với người thổ phồn là Vũ Tạng Hoa Ma,
thỉnh cầu Triều Tống phái binh đánh Lương Thái Hậu.
Lúc bấy giờ, quốc lực Triều Tống được cải thiện
sau những cải cách của Vương An Thạch.
Năm 1081, Tống Thần Tông Thừa Cơ Tây Hạ có nội loạn,
cho Lý Hiến làm Tổng Chỉ huy,
phát động 5 lộ phạt Hạ, mục tiêu là Hưng Khánh Phủ.
Lương Thái Hậu chọn sách lực dựa vào thành trì vững chắc
để phòng thủ, tập kích đường vận lương của Tống.
Quân Tống cuối cùng chỉ đoạt được Lan Châu.
Lương Thái Hậu lợi dụng Vĩnh Lạc Thành mới xây,
xuất 30 vạn đại quân bao về đánh chiếm,
khiến cho quân Tống thảm bại.
Mặc dù Tây Hạ nhiều lần đánh tan quân Tống,
song việc giao thương với Tống bị gián đoạn
khiến cho kinh tế Tây Hạ suy thoái.
Chiến sự thường xuyên cũng khiến cho quốc lực Tây Hạ tổn hại nhiều,
trong khi nhân dân thì bất mãn.
Cuối cùng, Lương Thái Hậu và Lương Ất Mai
phải để cho Hạ Huệ Tông phục vị để làm giữ mô thuẫn,
song Hạ Huệ Tông vẫn không có thực quyền.
Sau khi Lương Ất Mai qua đời,
chính quyền Tây Hạ do con của ông ta là Lương Khất Bô kiểm soát.
Năm 1086, Hạ Huệ Tông qua đời trong gất hận
chỉ vì được 19 năm, thọ 25 tuổi.
Con là Lý Cản Thuận mới 3 tuổi lên kế vị,
tức Hạ Sùng Tông.
Lúc bấy giờ, chính quyền Tây Hạ lại nằm
trong tay tiểu Lương Thái Hậu và Lương Khất Bô.
Thời kỳ này, nhà Tống thay đổi chiến lược đối với Tây Hạ,
xây dựng nhiều thành trì kiên cố ở biên giới,
đồng thời tiến công vào sâu trong lãnh thổ Hạ.
Năm 1098, tiểu Lương Thái Hậu cùng Hạ Sùng Tông
tiến công thành bình Hạ của Tống.
Xong thất bại, 2 đại tướng Hạ bị bắt.
Quân Tống sau đó không chế được khu vực dãy Hoành Sơn,
khiến tình cảnh của Tây Hạ ngày càng khó khăn.
Năm 1099, dưới các động của Liêu Đạo Tông,
Tống và Hạ lại tiến hành hòa đàm,
Tây Hạ thỉnh tội với Tống, chiến tranh kết thúc.
Tây Hạ ở trong tình trạng mẫu đảng chuyên quyền,
Lương Khất Bô liên tiếp phát động chiến tranh
với Tống và Liêu, khiến đất nước chịu tổn thất nghiêm trọng.
Lương Khất Bô thường khoe khoang công lao của mình
trước các đại thần tại triều đình,
nói rằng Tây Hạ liên tục xuất trinh
chủ yếu là buộc triều Tống khuất phục.
Chỉ có theo cách đó thì quốc gia mới có được hòa bình.
Sau này, có lần Lương Khất Bô bị tiểu Lương Thái Hậu
ngăn cấm xuất trinh nên ôm hận trong lòng.
Lương Khất Bô có ý đồ làm phản,
tuy nhiên cơ sự bị lộ.
Tiểu Lương Thái Hậu lệnh cho một số
Sau khi Tiểu Lương Thái Hậu tự thân truyền quyền,
bà tăng cường chiến sự với Tống,
nhiều lần sinh viện quân của Liêu,
xong bị từ chối.
Triều đình Liêu đối với Tiểu Lương Thái Hậu thì cực kỳ ác cảm,
nhận định rằng chiến tranh Liêu Hạ là do bà mà ra.
Tiểu Lương Thái Hậu nhiều lần bị cự tuyệt
cũng có ác ngôn với Liêu.
Năm 1099, gần đến lúc Hạ sùng Tông thân chính,
song Lương Thị vẫn truyền quyền,
Liêu đạo Tông Bèn khiển xứ đến Tây Hạ,
dùng độc dược giết Tiểu Lương Thái Hậu.
Đến thời điểm này,
cục diện mẫu đảng chuyên chính kéo dài ba đời vua mới kết thúc.
Hoàng đế Tây Hạ có thể nắm thực quyền.
Sau khi thân chính vào năm 1099,
Hạ sùng Tông lựa chọn sách lực dựa vào Liêu,
kiến tạo hòa bình với Tống,
giảm thiểu chiến tranh.
Về đối nội, sùng Tông cho phổ biến văn hóa Hán,
chú trọng kinh tế, khiến cho kinh tế xã hội Tây Hạ
được phục hồi và phát triển.
Thời kỳ Tống huy Tông,
triều đình Tống thực hiện chính sách thiệu thịnh khai biên
năm 1114 xuất lĩnh 6 lộ quân Phạt Hạ.
Mặc dù Tây Hạ nhiều lần đánh bại các tướng Tống,
song quân Tống vẫn chiếm được không ít thành lũy.
Cuối cùng,
Tây Hạ phải thỉnh cầu Liêu thiên tộ để giúp đỡ
và xin cưới một công chúa của Liêu làm chính thất.
Đến năm 1119,
quân Tống mới rút,
Hạ sùng Tông lại một lần nữa
biểu thị thần phục Tống.
Đến lúc này, quốc thế Tây Hạ không còn như xưa,
song Bắc Tống cũng đã đến bên bờ sụp đổ.
Liêu và Bắc Tống lần lượt bị Kim tiêu diệt,
kinh tế Tây Hạ bị Kim khống chế.
Năm 1123,
Liêu thiên tộ đế có ý muốn chạy từ mạc
bắt xuống Tây Hạ.
Tướng Kim là Hòa Nhan Tông vọng khuyến rụ
Hạ sùng Tông tìm bắt Liêu đế,
đồng thời uy hiếp Tây Hạ.
Hạ sùng Tông đáp ứng theo,
chuyển sang liên Kim diệt Liêu.
Từ đó, Tây Hạ quy phục Kim.
Sau khi Liêu bị diệt vào năm 1125,
Kim hẹn với Tây Hạ cùng giáp công Bắc Tống,
với điều kiện sẽ cùng chia đất đai.
Tuy nhiên, sau khi Bắc Tống bị tiêu diệt,
Kim không giữ lời khiến cho quan hệ
giữa hai nước ở trong trạng thái bất tín nhiệm.
Nhưng vào lúc này,
Tây Hạ và Nam Tống cách biệt,
chỉ có thể dựa dẫm vào kinh tế của Kim.
Tây Hạ do vậy buộc phải duy trì
quan hệ hòa bình lòng lèo với Kim.
Cùng lắm thì chỉ có chiến sự quy mô nhỏ.
Kim đồng ý thiết lập các trợ dọc biên giới
Hạ Sùng Tông mất vào năm 1132,
chỉ vì được 53 năm, thọ 56 tuổi.
Con là lí nhân hiếu kế vị,
tức Hạ Nhân Tông.
Thời kỳ Hạ Nhân Tông, lĩnh vực văn hóa
và tư tưởng của Tây Hạ phát triển đến đỉnh cao,
nhìn chung ở trong trạng thái hòa bình với Kim.
Tuy nhiên, Nhân Tông là người trọng văn khinh võ,
trú trọng vào những thứ không thực,
khiến quân lực Tây Hạ dần trở nên suy lạc.
Hàng tướng Tống Nhâm Đắc Kính
là người có tài trí,
liên tiếp bình định được phản loạn trong nước,
được Nhân Tông trọng dụng.
Nhưng cũng do vậy mà Nhâm Đắc Kính này
giã tâm bành trướng, co ý muốn xoán vị.
Ông ta kiểm soát chính quyền,
mở rộng thế lực của bản thân.
Năm 1160, Nhâm Đắc Kính được phong làm sở vương,
trên thực tế thể hiện giống như hoàng đế,
lấy Linh Châu làm đô thành.
Tuy nhiên, do không được Triều Kim ủng hộ,
Nhâm Đắc Kính không thể xưng đế.
Hạ Nhân Tông dựa vào sự ủng hộ của nhà Kim,
thành công trong việc đánh diệt
vay cánh của Nhâm Đắc Kính.
Tình trạng quyền thân khống chế chính quyền kéo dài
suốt hai thập niên đến đây bị loại bỏ.
Sau trận động đất và nạn đó lớn vào năm 1143,
Hạ Nhân Tông tiến hành cải cách
để khiến kinh tế ổn định.
Ông sửa đổi chế độ địa tô và phú thuế,
phát triển giáo dục, thực hành khoa cử,
nhò giáo được đề cao,
dùng khoa cử để chọn kẻ sĩ làm quan.
Những biện pháp này có tác dụng nhất định
trong việc ước chế thế gia đại tộc,
cải cách lễ nhạc và pháp luật.
Tình hình Tây Hạ xuất hiện cục diện thịnh thế.
Năm 1193, Hạ Nhân Tông qua đời,
chỉ vì được 54 năm,
thọ 69 tuổi.
Con là Lý Thuần Hữu Kế Vị,
tức Hạ Hoàn Tông.
Về cơ bản, Hạ Hoàn Tông noi
theo quốc sách của Hạ Nhân Tông,
về đối nội thì an quốc dưỡng dân,
thi hành hán pháp nho học,
về đối ngoại thì hòa hảo với Kim.
Tuy nhiên, vào lúc này,
do Tây Hạ quá an nhàn nên quân lực suy giảm mạnh.
Không lâu sau, Đại Mông cổ quốc
nổi lên ở phía Bắc,
phá vỡ cục diện chân và kim tống Hạ.
Em của Hạ Nhân Tông là Việt Vương Lý Nhân Hữu
có công lao trong việc đánh bại nhâm đắc kính.
Sau khi ông ta qua đời,
con là Lý An Toàn Dân Biểu Thỉnh Cầu Tuyên Dương
công lao của cha, đồng thời thừa tập vương vị.
Tuy nhiên, Hạ Hoàn Tông
không những không đồng ý,
còn dáng Lý An Toàn làm chấn Di Quận Vương.
Lý An Toàn bất mãn, trong lòng này
sinh ý đổ thoán đoạt.
Năm 1206, Lý An Toàn cùng mẹ của Hạ Hoàn Tông
là La Thái Hội Liên Hiệp
với Hạ Hoàn Tông.
Lý An Toàn tự lập làm hoàng đế,
tức Hạ Tương Tông.
Hoàn Tông mất không lâu sau đó,
chỉ vì được 13 năm, thọ 29 tuổi.
Kể tới năm 1203,
Tây Hạ bắt đầu phải chịu sự uy hiếp
của tộc Mông Cổ đang dần lớn mạnh.
Năm 1206,
Thành Cát Tư Hãn kiến lập Đại Mông cổ quốc.
Thành Cát Tư Hãn muốn tiêu diệt
Triều Kim đối địch.
Do vậy, tìm cách phá vỡ Liên minh Kim Hạ,
Tây Hạ trở thành một mục tiêu của Mông Cổ.
Năm 1207,
Khi Hạ Tương Tông đoạt vị chưa lâu,
Thành Cát Tư Hãn xuất đại quân đánh phá
Oát La Hải Thành, một công sự kiên cố
ở phía bắc của Tây Hạ.
Các lộ quân Tây Hạ tận lực kháng chiến,
cuối cùng đẩy lui được quân Mông Cổ.
Năm 1209, quân Mông Cổ
xâm nhập Tây Hạ từ Hà Tây.
Hạ Tương Tông phái con là Lý Thừa Chinh
xuất quân kháng cự, song thất bại.
Quân Mông sau đó liên tiếp đánh tan
các phòng tuyến của Tây Hạ,
cuối cùng bao vây kinh đô hưng khánh.
Hạ Tương Tông phái sứ giả sang cầu cứ Hoàng
để hoản nhăn vĩnh tế của Kim,
nhưng bị cự tuyệt. Cuối cùng,
Hạ Tương Tông phải thần phục Mông Cổ,
dâng con gái cầu hòa, cống nộp
một lượng lớn tài vật, đồng thời cam kết
phụ Mông Phạt Kim.
Sau khi Hạ Tương Tông chuyển sang phụ Mông Phạt Kim,
Tây Hạ tiến hành chiến tranh hơn 10 năm
với Kim, hai bên tổn thất rất lớn.
Ở trong nước, bách tính Tây Hạ rất nghèo túng,
sản xuất kinh tế bị phá hoại,
quân đội suy nhược, chính trị hủ bại.
Bản thân Hạ Tương Tông say đắm
trong tửu sắc, cả ngày không lo việc chiều chính.
Năm 1211,
Tề Vương Lý Tuấn Húc phát động chính biến cung đình,
phế chuất Hạ Tương Tông rồi tự lập
làm hoàng đế, tức Hạ Thần Tông.
Tương Tông qua đời không lâu sau đó,
chỉ vì được 5 năm, thọ 41 tuổi.
Bất chấp phản đối
của các đại thần trong nước,
Hạ Thần Tông vẫn tiếp tục kiên trì phụ mông kháng Kim.
Kim tuyên Tông cũng nhiều lần
phản kích Tây Hạ.
Đến năm 1215, Mông Cổ chiếm được
khu vực Hả Bắc của Kim,
chiều Kim phải rời đua về Biện Kinh.
Tới lúc này, kinh tế xã hội của Tây Hạ bị suy sụp,
các cuộc dân biến diễn ra không ngừng.
Năm 1217,
Lê Lý do Tây Hạ không đồng ý giúp đỡ
Mông Cổ Tây Trinh thành các tư hãn xuất
quân tiến công Tây Hạ lần thứ tư.
Hạ Thần Tông cho thái tử Lý Đức Vượng
Còn bản thân chạy đến Tây Kinh Linh Châu.
Cuối cùng, Lý Đức Vượng phải xứ đến chỗ
người Mông Cổ hòa đàm. Chiến tranh kết thúc.
Năm 1223, Hạ Thần Tông
nhờ ngôi cho thái tử Lý Đức Vượng
còn mình lên làm Thượng Hoàng.
Đến năm 1226 thì mất.
Thần Tông trị vì được 12 năm,
làm thái Thượng Hoàng được 3 năm, thọ 63 tuổi.
Thái tử Lý Đức Vượng
lên nối ngôi, tức Hạ Hiến Tông.
Đến lúc này, triều đình Hạ đã nhận thấy
rõ Mông Cổ muốn tiêu diệt Tây Hạ.
Do vậy, Hiến Tông quyết định chuyển sang
sách lực Liên Kim Kháng Mông.
Nhân lúc thành các tư hãn Tây Trình,
Tây Hạ phải xứ thuyết phục các bộ lạc
ở mạc Bắc Liên Hiệp Kháng Mông, mục đích là để
củng cố biên cương phía Bắc của Tây Hạ.
Đương thời, tướng Mông Cổ Tổng cai quản
Hán Địa là bột lỗ phát hiện dãy đổ
của Tây Hạ. Vào năm 1224,
xuất quân từ phía Đông đánh vào Tây Hạ.
Đánh chiếm Ngân Châu, tướng Hạ là Tháp Hải bị bắt.
Năm sau, thành các tư hãn hồi quốc
sau khi Tây Trình thắng lợi, đồng thời
xuất quân tiến công xa châu.
Cuối cùng, Hạ Hiến Tông phải đồng ý đầu hàng
theo điều kiện của Mông Cổ, quân Mông rút lui.
Năm 1226, thành các tư hãn
lại lấy lý do Hiến Tông không làm đúng
theo thỏa thuận, phần binh giáp công Tây Hạ
từ Đông và Tây. Toàn bộ khu vực
Hạ Tây của Tây Hạ rơi vào Tây Mông Cổ.
Hạ Hiến Tông lo lắng mà qua đời,
chỉ vì được 3 năm, thọ 45 tuổi.
Cháu là Nam Bình Vương Lý Hiển
Tháng 8 cùng năm, thành các tư hãn
xuất quân vượt Hoàng Ha, bao vây Hưng Khánh Phủ,
đồng thời phân binh đánh chiếm
các lãnh địa phía Nam của Tây Hạ.
Trong khi quân Mông Cổ đang bao vây Hưng Khánh,
thành các tư hãn qua đời, dặn lại
quần thần bắt giết vua Tây Hạ rồi mới được phát tăng.
Đến lúc này, Tây Hạ
chỉ còn lại mũi Kinh Thành.
Hạ Mạt Đế sau nửa năm bị bao vây thì đầu hàng,
bị quân Mông Cổ giết chỉ vì được 1 năm.
Quân Mông sau khi chiếm được Hưng Khánh
thì tiến hành đổ sát dân chúng,
đốt cháy cung thất và lăng viên.
Tây Hạ diệt vong sau 189 năm tồn tại,
truyền được 10 đời vua.