Độc đáo nghề làm Hương thổ |Tràng Định|Đất và người Xứ Lạng

Thưa quý vị và các bạn, mỗi dịp Tết đến xuân về, nén nhang thơm, rừng đất trời tổ tiên đã trở thành nét đẹp văn hóa của người Việt. Bởi vậy mà những ngày cận Tết, các làng nghề làm hương lại rộn ràng vào chính vụ. Nhà nhà tất bật sản xuất phục vụ nhu cầu tăng cao trong mùa Tết. Hương thơm ngào ngạt quyện khắp các ngã đường. Trong chương trình hôm nay, xin mời quý vị cùng Hồng Nương đến thăm làng hương ở Đại Đồng, Theo quan điểm dân gian, hương là một sản phẩm kết nối những người còn sống đến với tổ tiên, những người ở cõi âm đến với nhau. Bởi thế, theo các bậc cao niên trong nghề làm hương thổ chia sẻ, những người học nghề trước hết phải có một cái tâm sạch và thành kính. Nghề làm hương thổ ở thôn Đông Bắc, xã Đại Đồng, huyện Tràng Đĩnh, tỉnh Nạng Sơn, hình thành và phát triển đã hàng trăm năm nay. Trải qua bao thăng trầm, những người con ở mảnh đất này vẫn luôn tâm huyết gắn bó với nghề từ bé. Tôi từ năm 1988, tôi về đây làm dâu. Tôi thấy ông bà, bố mẹ tôi làm hương, dạy cho nghề cho tôi. Tôi làm để thu nhập cho gia đình. Bây giờ tôi truyền lại cho con, cho cháu để mới tiếp cái làng của mình làm hương. Hương thổ ở đây được nhiều người tiêu dùng ưa chuộng bởi mùi hương tự nhiên, thoang thoảng, dịu nhẹ. Cái hương thổ này nó có cái đặc trưng là toàn bộ nguyên liệu là của cây rừng. Nên là khi bà con, nhân dân đưa ra thị trường, nó rất là phù hợp với những gia đình. Có những cái truyền thống, ngày rằm ngày một, hoặc là làm cái lễ như là then, rồi các cái lễ khác. Những ngày tháng trạp, khi cánh đào e ấp báo hiệu mùa xuân đang về, chúng tôi có dịp theo chân các bà, các chị ở thôn Đông Bắc lên rừng tìm nguyên liệu làm hương mới thấu hiểu nỗi vất vả nhọc nhằn của nghề làm hương thổ truyền thống. Hiện nay tại thôn Đông Bắc có hai chục hộ gia đình vẫn lưu giữ được nghề làm hương theo phương pháp truyền thống của Tổ tiên để lại. Các công đoạn làm hương luôn phải đảm bảo yêu cầu kỹ thuật, không được phép cầu thả, kém chất lượng. Nguyên liệu chủ yếu để làm hương thổ là cây mai, cây sao so mục, một loại lá cây rừng theo tiếng gọi địa phương gọi là cây mô hắt để làm chất kết dính các nguyên liệu lại với nhau. Cái nghề làm hương này khó lắm, hoàn toàn là làm bằng cây rừng. Cây rừng chỉ có cây mai là mình trùng được, còn cây khác mọi cây là hoàn toàn là đi vào rừng hái. Rừng hái thì đi ở đây là không có, là đi xa nữa. Cái nguyên vật liệu của cái hương này là từ cái cây sao so mục này, rồi là cái lá mô hắt này. Thế không có cái chất tục hải nào pha trộn cả. Thế là cái nghề làm hương của truyền thống này thì là hoàn toàn là, toàn là với nguyên liệu tự nhiên. Để có được những dàn hương phơi đầy khắp bàn thì cần phải trải qua rất nhiều công đoạn. Những thân que hương làm từ cây mai được những người có kinh nghiệm trong làng đích thân đi chọn. Cây mai tốt thường trồng ở sâu trong rừng và chỉ có duy nhất mai ở vùng núi xứ lạc, đốt cháy lâu, tản trắng. Mai được bỏ phần cật và ruột, đem chẻ nhỏ dài chừng 40cm, phơi nắng cho tật khô làm cán hương. Cây sao so mục đem về chặt nhỏ, phơi khô rồi xay nhuyễn. Lá cây mô hắt cũng đem phơi khô rồi xay thành bột. Trước đây chưa có máy mác hỗ trợ, người làm hương phải chặt nhỏ rồi dã nhuyễn, công việc hết sức vất vả. Nhưng giờ đây nhờ sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, nghề làm hương đã đỡ phần nào trong khâu làm bột hương. Sau khi hai nguyên liệu đã xay nhuyễn, người làm hương bắt đầu chuẩn bị các công đoạn tiếp theo, đó là trộn hai loại bột với tỷ lệ nhất định, rồi xe hương tạo thành cây hương hoàn chỉnh. Công đoạn tạo thành cây hương tuy đơn giản, nhưng đòi hỏi người xe phải khéo léo, sao cho que hương được lăn đủ bột, đều và đẹp. Que hương được nhúng xuống nước, làm ướt, rồi khéo léo đập, lăn qua lăn lại để tạo hình tròn cho hương. Công đoạn này phải hết sức thận trọng, nếu lăn không đều tay, que hương sẽ dính vào nhau. Người thợ cứ thế xoay đều tay, rồi nhúng đi nhúng lại, cho đến khi que hương thành phẩm dần hiện ra to bằng chích đũa là đã xong một mẻ hương thổ. Một ngày, một người làm hương từ sáng sớm đến tối mịt có thể làm ra khoảng 3.000 que hương. Bó nhỏ khoảng chục que hương bán với giá 1.000 đồng. Những tháng cuối năm, mỗi hộ làm hương có thu nhập khoảng 5 đến 6 triệu đồng một tháng. Còn lại trung bình trong năm, ngoài công việc đồng áng, người làm hương có thu nhập hơn 2 triệu đồng một tháng từ nghề làm hương thổ. Hàng năm thu nhập nghề làm hương này, cơ bản là thu nhập được nhiều tương đối. Phơi như thế nào để cho nó đẹp hả bà? Cháu cứ xem bà cái tay bà làm. Thế mình phơi trong bao lâu ạ? Nếu mà trời nắng thì 1 ngày thôi. Thì không nắng thì 2 ngày, 3 ngày chẳng hạn gặp trời mưa. Thế thời tiết như hôm nay thì phơi khoảng bao lâu hả bà? Thời tiết như hôm nay thì nếu mà có gió qua nữa thì hay lắm thì chỉ 2 ngày thôi. Với nhiều làng nghề làm hương tại Việt Nam nói chung, lạng Sơn nói riêng, que để làm hương sẽ được nhuộm đỏ trước khi cho vào máy nặn. Nhưng tại thôn Đông Bắc, sau khi hương được làm xong thì người dân mới nhuộm đỏ chân hương. Trong tất cả các công đoạn thì phơi hương chiếm thời gian lâu nhất. Nếu trời nắng thì phơi chỉ 1 đến 2 ngày là khô. Nhưng thời tiết âm u thì phải mất 3 đến 4 ngày. Từng que hương thành phẩm được tỉ mẩn chải đều trên giá, đều tăm tắp để hương không bị dính lại với nhau. Hương sau khi phơi khô, đem buộc thành từng bó nhỏ, chừng chục nến, rồi được cẩn thận xếp vào sọt, đợi phiên chợ, mang ra chợ thất khê để bán, phục vụ nhu cầu của bà con. Ở Lạng Sơn hiện nay, những ngôi làng làm nghề truyền thống phần lớn đã may một vì sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, và phần cũng bởi sự cạnh tranh thị trường quá khắc nghiệt. Hiện nay những người trẻ ở thôn không mạn màn lắm với nghề làm hương, chỉ còn những người chung cao tuổi vẫn duy trì được nghề làm hương truyền thống. Chỉ còn mấy người già này hay làm nhiều hơn. Hiện nay sản phẩm hương của thôn Đông Bắc vẫn giữ được nét xiên của mình, đó là mùi thơm dịu, nhẹ nhàng, an toàn tuyệt đối cho người sử dụng. Để có một nén hương hoàn chỉnh, đã phải trải qua nhiều công đoạn cầu kỳ và tỉ mỉ. Nhưng giá thành hương lại khá thấp, thường chỉ được tiêu thụ tại các phiên chợ trong huyện, một số ít được đưa sang tiêu thụ tại các huyện trong tỉnh. Nguyên liệu làm hương ngày càng khăn hiếm khó tìm. Hơn thế nữa, hương truyền thống còn phải cạnh tranh với nhiều bộ mã sản phẩm hương được sản xuất dưới dây chuyền công nghệ hiện tại. Dẫu cho còn nhiều khó khăn, nhưng khi bước chân vào làng, không khí nơi đây vẫn luôn tràn đầy tiếng cười, niềm vui, sự lạc quan của những người dân hiền lành chất phát. Dù cho phải cạnh tranh với nhiều loại hương, với nhiều chủng loại bộ mã, nhưng với chất lượng tốt, hương thơm tự tự nhiên, thì hương thổ thôn Đông Bắc, xã Đại Đồng luôn là thứ không thể thiếu trên bản thờ của nhiều gia đình ở Tràng Định mỗi dịp Tết đến xuân về. Tuy nhiên, để nghề làm hương thổ khẳng định được thương hiệu phát triển hơn nữa, thì cấp ủy chính quyền địa phương cũng cần có kế hoạch, định hướng, các chính sách phù hợp giúp bà con có thể lưu giữ và sống được với nghề. Vận động các chị em là làm hương là cái bản sắc dân tộc của thôn mình. Thì tôi cũng vận động các chị em là để nâng cao cái đời sống của thôn bán ngày một vươn lên. Cũng đã có cái định hướng là đưa cái cây hương này trở thành một cái hàng hóa là có nhãn hiệu, có sản xuất, có quy mô xây dựng thành cái nhãn hiệu hương thổ truyền thống của xã Đại Đông. Xứ lạc, vùng đất được thiên nhiên ưu đãi nguồn tài nguyên phong phú đa dạng với truyền thống cần cù, chịu khó. Qua quá trình lao động bằng bàn tay khéo léo và khối ốc sáng tạo, người dân nơi đây đã xây dựng và phát triển nhiều nghề, làng nghề truyền thống để lại cho con cháu nguồn vốn bất tận cho đến ngày nay. Ở mỗi làng nghề truyền thống đều chứa được một câu chuyện riêng, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc và là nơi lưu giữ hồn quê những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Chia tay những người làm hương ở thôn Đông Bắc, xã Đại Đông, huyện Tràng Định, chúng tôi thậm mong sẽ có dịp trở lại nơi này để lại được xây trong tiếng ly ngọt ngào, hòa vào men tình của đất, của những con người chân chất, mộc mạc, chân thành và xây với thoang thoảng hương bay của môn hoa nơi miển biên ải. Nếu bạn đang có kế hoạch đi du lịch trong dịp Tết này, thì đừng bỏ lỡ cơ hội khám phá mảnh đất xứ lạ dịp xuân về để tận hưởng vẻ đẹp của những mổ hoa nơi miển biên ải và tìm hiểu về nghề truyền thống, nếp sinh hoạt mộc mạc, giàn dị của người dân nơi đây cùng những nét văn hóa độc đáo đặc sắc trong các lễ hội mùa xuân. Chắc hẳn sẽ mang đến cho bạn những trải nghiệm thú vị và khó quên.