Mộc mạc ngói âm dương Bắc Sơn | Làng nghề Việt

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
27 Lượt xem video·26 thg 2, 2025
Những mái ngói rêu phong giữa núi rừng điệp trùng. Lớp ngói đã bạc màu qua bao thời gian, thăng trầm qua bao đời người, đó là thứ ngói âm dương mà đồng bào dân tộc Tày ở xứ Lạng không chỉ sử dụng mà còn gìn giữ cả nghề mà cha ông đã truyền lại.
Comments are disabled for this video.
Những mái ngói đã phủ gấp rêu phong, mặc màu thời gian trên những bản làng hồ cao.
Đó là mái ngói âm dương, một phần liệu xưa cũ từ bao đời nay,
được đồng bào sử dụng che nắng chi mưa cho những căn nhà của mình.
Và người Tây ở xứ Lạng vẫn còn giềng giữ được nghề làm ngói âm dương mộc mạc xưa cũ ấy,
như lưu giữ cả một nét đẹp đầy hoài liệu cho đời.
Nếu có dịp đến vùng cao phía Bắc,
du khách dễ dàng bắt gặp những mái ngói cổ kính rêu phong đầy thi vị,
nằm trong thung lũng sâu hay giữa núi rừng điệp trùng.
Vẻ đẹp mộc mạc ấy luôn hút hồn bao du khách lãng đáng ngào ru khắp nơi cùng chúng.
Lớp ngói bình dị ấy, ẩn mình giữa làng khói bếp mỏng manh,
giữa mây trời của đại ngàn, đã đi qua bao thời san,
đã đi qua bao đời người để lại niềm thương nhớ người xa diết.
Đó là mái ngói âm dương, còn được gọi là ngói máng.
Gọi là ngói âm dương là bởi, khi lợp người ta xếp một viên ngựa và một viên út.
Do ngói âm dương có yêu điểm nhẹ, kín, cách nhiệt tốt,
nên các môi nhà được lợp bằng ngói này sẽ mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông.
Vì vậy mà đa số người Tài hiện nay vẫn ở nhà sàn truyền thống lợp ngói âm dương.
Nhà sàn của người Tài thì thường là, người Tài thì sống quần cư,
có đông con cháu thì thường thường là người ta hay sống quanh gần nhau.
Thế còn cái hướng xây dựng nhà sàn thì thường là người ta làm theo một hướng,
thường thường là cái hướng Đô Nam, tránh cái mùa gió Bắc.
Cái thứ hai tức là cũng xuất phát từ thực tế thôi,
cũng tự cấp người ta làm lợp bằng ngói âm dương.
Trước kia là người ta lợp danh, bây giờ lợp cái này thì thường thường là,
thí dụ như là nó sô nó vẫy thì người ta lại dòi lại vẫn được.
Thế cho nên cái này thì nó đơn giản thôi, chả có gì cả.
Nhưng mà nói chung là cái ngói này thì nó có cái tốt là nó mát,
nó không nóng lắm.
Chủ yếu là lợp thì nó được lâu, không phải sửa sửa lại nhiều.
Nghề làm ngói âm dương truyền thống vẫn được duy trì từ bao đời nay
ở thôn Long Hưng, xã Long Đống, huyện Bắc Sơn, tỉnh Hạng Sơn.
Dù là một công việc nặng nhọc, đòi hỏi nhiều công sức
mới cho ra lò những sản phẩm mộc mạc.
Nhưng bà con dân tộc Tài nơi đây vẫn ngày ngày chăm chỉ
và đều đặn làm ra tỉnh viên ngói truyền thống mà cha ông đã chuyển nghề.
Dù nắng hay mưa thì người dân trong thôn vẫn miệt mài đam lũ về nghề.
Để làm ra được một viên ngói bình dị ấy,
phải trải qua nhiều công đoạn mà đòi hỏi người thợ phải cần củ và chịu khó.
Ngói âm dương được làm từ nguồn đất xét ở ngay trên chính mảnh đất Bắc Sơn.
Từng lớp đất được cắt mòng để loại bò đá sỏi còn lẫn vào trong đất.
Sau đó sẽ được cưới nước ủ khoảng 20 ngày để đảm bảo độ dẻo quánh.
Khi đất đã dẻo và mịn, người thợ sẽ đóng khuôn thành viên ngói.
Công đoạn đóng khuôn đòi hỏi sức khỏe dẻo sai
mà phần lớn sẽ dành cho nam giới sức dài phai rộng.
Sau khi cho một lớp cho bếp để chống dính,
người thợ sẽ cho cả tảng đất to vào khuôn, dùng chân để dẫm cho đất lèn chặt.
Khi cắt đất theo khuôn phải mạnh và sứt khoát.
Cắt 2 đến 3 lần để tạo độ mịn trên bề mặt của viên ngói.
Một người có thể đóng được khoảng 600 viên ngói âm dưa một ngày.
Người khỏe có thể đóng tới 700 viên.
Mỗi viên ngói thô được nhẹ nhàng xếp thành từng hàng
theo độ cong đều để tạo dáng cho sản phẩm.
Nếu mà làm cái đất, nếu mà ra thành sản phẩm như thế này là 3 công đoạn.
Nếu mà mình làm công đoạn này nữa là mình làm công đoạn thứ 3.
Ra thành viên ngói như thế là công đoạn thứ 4.
Vào đến chỗ làm, vào trong lò là đoạn thứ 5.
Là thành viên ngói chín để mình lấy lên nóc để mình lập cái mái nhà như thế này.
Nếu mà mình làm ít công đoạn thì ngói nó lại sơ sài,
cái viên ngói nó lại không đẹp, nó không mịn.
Một ngày như mình là có thể làm được hơn trăm viên, trăm rưỡi.
Một viên ngói tối như thế này.
Còn viên ngói mảng là có thể ngày được 600 hoặc đến 700 viên một ngày.
Nghề làm ngói âm dương của người Tây ở Bắc Sơn
được làm hoàn toàn thủ công, truyền đời từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Cụ Hoàng Văn Ngọc dù không còn trực tiếp làm nghề như trước
nhưng tình yêu nghề vẫn đưa bước chân ông tới những lò ngói mỗi ngày
để vừa xem con cháu và người dân trong thôn làm ngói,
vừa truyền lại những kinh nghiệm quý báu
mà ông đã tích lũy sau hơn 60 năm cắn bó với cái nghề nhọc nhằn sớm tối.
Từng viên ngói mộc mạc gian lò vẫn mang tới cho ông niềm vui mỗi ngày
như cái thuở ông bắt đầu chập trững vào nghề.
Giờ ông đã là lớp nghệ nhân quý báu của quê hương
vẫn còn đau đáu làm sao để nghề ngói âm dương truyền thống không bị mai một.
Còn đất mình lấy xèn cắt xuống thì thấy nó mỉn, nó không có sỏi
và cầm vào cái bóp bóp này xong là bắt đầu thấy nó dính keo với nhau
rồi đem về là mình nhào, nhào thật kỹ
Nó càng nhào kỹ, cái bên ngói này nó càng mỉn
và nó lại càng keo, nó lại càng bền
Mà cái bên ngói này thì trong nhất lập cái nhà sàn của dân tộc Tây là nó rất thích hợp
Mùa nóng thì nó cứ đến buổi chiều khoảng 4 giờ, 5 giờ là bắt đầu nó mát rồi
Thế mùa đông thì nó nắng nó xuống nó ấm
Mùa tối ra thì nó không lạnh như cái bên ngói ngói ở dưới
Khi những viên ngói âm dương thô mộc đã đạt được độ khô sẽ được chuyển vào lò nung
Lò nung ngói ở đây được thiết kế theo kiểu lò đứng
Mỗi lò chứa được khoảng 400 viên ngói
Tương đương với số lượng ngói lập cho 2 căn nhà sàn của đồng bào dân tộc Tây
Ngói được xếp dựng đứng từng hàng trồng lên nhau cho tới gần cửa trên của lò
Người ta sẽ biệt dần cửa lò trên cũng như cửa lò dưới
Ngói âm dương được nung bằng củi và nhiệt sẽ nung chín ngói từ trên xuống dưới
Để giảm tỷ lệ ngói phế phẩm và tăng độ đừng cho từng mảnh ngói
Các gia đình bây giờ đã cải tiến thức nung
Họ kéo dài thời gian nung và sa nhiệt từ từ
Trong như kinh nghiệm bây giờ thì mức độ giảm hormone của sản phẩm
Mình rút ra một kinh nghiệm là mức độ tăng nhiệt dần đều, tăng nhiệt từ từ
Như trước các cụ đun lò ngói có thể trong vòng 7-8 ngày đêm liên tục
Nhưng bây giờ mình đun thì nó rơi vào khoảng 15-16 ngày đêm
Các lò thì 13-14 ngày đêm liên tục
Kéo dài thời gian để mình tăng nhiệt từ từ
Tăng nhiệt một lúc nhanh quá thì viện ngói của mình sẽ không được tốt lắm
Mỗi gia đình làm ngói ở đây trung bình sẽ nung khoảng 2-3 lò mỗi năm
Gia đình Anh Hoàng Công Hưng luôn có mức tiêu thụ tốt
Nên mỗi năm sẽ nung từ 5-6 lò
Mỗi lò cho doanh thu khoảng 90 triệu đồng
Trừ các chi phí cũng còn được khoảng 30-40 triệu đồng
Nhờ vậy mà người làm ngói vẫn mang lại giá trị kinh tế cho bà con đồng bản nơi đây
Dù trong cuộc sống hiện đại ngày nay
Ngói âm dương ở nhiều nơi đã được thay thế bằng những vật liệu khác
Nhưng do đặc tính bền chắc và mát mẻ
Nên bà con vùng cao vẫn sử dụng
Hơn nữa, ngói âm dương cho vẻ đẹp rung dị và cổ xưa
Nên nhiều khu du lịch sinh thái trong cả nước
Vẫn sử dụng thư ngói này trong xây dựng công trình
Và nhiều người đã tìm đến tận Bắc Sơn để mua
Bởi thế mà dù nghề có nặng nhọc và vất vả
Và có lúc thăng trầm từng trừng như mai một
Nhưng người Tày làm ngói âm dương ở Xứ Lạng đến nay
Vẫn có đầu gia cho sản phẩm, duy trì được nghề truyền thống
Và sống được với nghề nhờ đảm bảo chất lượng tốt cho từng viên ngói
Xa Long Đống thì là một xã vùng 2 của Bắc Sơn
Thì trên địa bàn xã thì có 10 thôn
Trong đó thì có một thôn đặc biệt là có một nhóm hộ
Khoảng gần 50 hộ chuyên về sản xuất ngói âm dương
Hay thường gọi là ngói máng
Chuyên cung cấp cho các tỉnh và các địa bàn gần cận
Với chính quyền địa phương, xã Long Đống chúng tôi
Cũng đã có định hướng phát triển và phát huy bảo tồn truyền thống
Để làng ngói âm dương tại xã nhà
Trở thành sản phẩm du lịch trải nghiệm trong thời gian tới
Và xã cũng đã cho vào quy hoạch
Song song với việc đó chúng tôi cũng sẽ tiếp tục
Tuyên truyền để bà con và nhân dân
Thấy được vai trò và ý nghĩa của ngôi nhà sàn
Được lợp bằng ngói âm dương
Đồng thời kêu gọi kinh phí xây dựng đề án
Và cũng phát huy làng nghề truyền thống của địa phương
Dù không còn thịnh hành như xưa
Nhưng người làm ngói âm dương vẫn duy trì ổn định ở Bắc Sơn
Bà con dân tộc Tày nơi đây
Vẫn lạc lẽ thổi hồn cho những viên ngói mộc mạc
Mà đậm nét văn hóa bản địa
Giữ cho lò ngói luôn đỏ lửa mỗi ngày
Để nghề quý của ông cha được tiếp nối tới mai sau
Thôn Long Hưng, xã Long Đống, Nguyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn
Cách thành phố Lạng Sơn hơn 80 km
Nơi có nghề làm ngói âm dương truyền thống của bà con dân tộc Tày
Đến nơi đây, du khách được trực tiếp trải nghiệm nghề
Làm nên những viên ngói mỏng manh thâu mộc
Mà lại mang vẻ đẹp rất thơ nơi vùng cao
Đến Bắc Sơn, du khách còn được khám phá nét đẹp của những ngôi nhà sàn
Với mái ngói âm dương siêu phong cổ kính
Và tới nhiều địa điểm du lịch tiêu biểu của mảng đất cách mạng
Với cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn đã đi vào lịch sử của dân tộc
