Làng nón ngựa Phú Gia

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
13 Lượt xem video·14 thg 2, 2025
Comments are disabled for this video.
Đất Bình Định xưa kia gắn liền với giai đoạn lịch sử của anh em nhà Tây Sơn
với những dấu tích để lại đến ngày nay.
Đây đây có làng nón ngựa phú ra với tuổi đời hơn 300 năm
như là một nét riêng của vùng đất này.
Gọi là nón ngựa bởi chiếc nón có được sự dẻo dai, bền bỉ,
thích hợp dùng đội khi cưỡi ngựa trong đội quân của vua Quang Trung.
Thời xưa, nón chỉ dành riêng cho giới phong lưu, quyển quý,
nhất là những chiếc nón ngựa có bịt bạc, trạm trổ hình dòng phượng trên đỉnh nón.
Hình ảnh các lý trường chánh tổng ngồi trên lưng ngựa,
đội nón ngựa bịt bạc trên các nẻo đường láng
đã trở thành ký ức ở các làng quê Bình Định trước những năm 1945.
Chiếc nón ngựa này là hầu ông cha mình kể lại,
trước đây 300 năm là đã dùng nón ngựa rồi.
Lính của Quang Trung và Quang Trung đổi nón ngựa cho bạc này,
để ra dẹp dẹp là đã đổi rồi.
Lý do tại sao đổi nhiều là cái nón này ra nánh ra mưa là nó rất là ránh rách,
nó không có hư.
Muốn tạo được một khúc nón bền đẹp,
người làm nón ngựa ở Phú Gia thường lên tận nguồn An Tượng
để chặt cây rang đem về trẻ ra thành từng miếng cặt dày
hoặc mua tại chợ nón gỏ găng.
Chợ nón gỏ găng hình thành từ thời Tây Sơn.
Điều đặc biệt nhất là chợ chỉ họp từ lúc trời còn nhá nhem
cho đến khi gần hừng sáng thì chợ tan.
Chỉ chuyên bán nón thô và các nguyên liệu làm nón.
Các hoạt động mua bán diễn ra dưới ánh đèn dầu le lói,
chỉ đủ để người mua kẻ bán xem chất lượng nón,
thu mua vật dụng và nhìn thấy đồng tiền giao thương qua lại.
Sau khi thu mua về, sẽ được các nghệ nhân bắt tay vào công đoạn sản xuất.
Lá kề này này là lá nó dai,
ở nằm tại đồi núi Văn Canh,
cái lá này nó dai mà để một trăm năm nó cũng không có mục.
Cho nên họa ông cha mình cũng chọn cái lá kề này là để lợp trên cái nón ngựa
Cật giang được nạo sạch vỏ, phơi khô và chẻ ra thành cây tăm thật nhỏ và đều.
Đây là khâu quan trọng, quyết định độ bền của chiếc nón,
được gọi là công đoạn đan sườn mê.
Cách thức đan theo kiểu đan giỏ.
Các lỗ nan có hình lục rác tạo thành một miếng mê lớn.
Muốn có một tấm mê khéo,
người làm nón phải biết giữ các nan theo một khoảng cách nhất định,
để các lỗ nan đều nhau.
Lá kề hay còn gọi là lá cỏ,
làm nón không được quá già hoặc quá non.
Sau khi tách bỏ những đường gân,
lá sẽ được đem un khói,
sau đó phơi nắng, phơi xương,
cuối cùng là ép thẳng trên bếp củi,
để lá vừa khô vừa có được độ mềm dẻo cần thiết.
Các nguyên liệu khác như dễ dứa rừng, cước,
chỉ màu, vải the,
cũng đều được tuyển chọn kỹ lưỡng
trước khi bắt tay thực hiện 10 công đoạn làm nón ngựa.
Trong đó 4 công đoạn quan trọng nhất là tạo sườn mê,
thắt nan sườn,
theo hoa văn trên sườn
và lợp lá cho nón.
Đầu tiên là mình rút cái sườn mê,
đó là mình luông,
mình luông xem là mình thích rá,
rá xem rậu á,
mình thích rá,
xem rậu là mình thích dày lại như thế này,
thích dày lại như thế này là mình thích kẹp cái sườn này,
rậu mình mới thích cái sườn này,
cứ mình chụp hành thích,
thích xem cho tới đoạn này,
xem rậu là mình dứt,
dứt rậu là mình phải tía cái đoạn này,
mình tía cho nó thưa ra,
để mình thích cái quảng trơn,
quảng trơn xem rậu là mình mới bật cái dành lại ra,
tức là mình hớt hết cái chân ra,
rồi mình tra cái dành ra vô này,
mình tra cái dành ra vô là tức là mình thích dành,
thích mình dọn 3 bộ dành xem rậu là mình thiêu,
thiêu xem rậu là mình biết là mình búa,
búa ra là mình chèm cái này,
là nó ra thành 1 cái nón,
như vậy là cái công đoạn này là nó,
1 là cái sườn mê,
2 là luông,
3 là thích,
4 là dọn bộ sườn là nêm rậu ấy,
rồi cái không thiêu mạng nữa là nêm rậu,
Tiếp đến,
người nghệ nhân dùng chỉ ngũ sắt,
bắt đầu việc theo hoa văn lên sửa nón,
với những mẫu hoa văn có sẵn như
long lân quy phưởng,
mai lan trúc cúc,
bài thơ,
câu đối
hoặc những cảnh vật hoa lá.
Trên đỉnh là núm hình quả trám nhỏ khuất.
Tôi thấy năm nay là 8h tối,
hồi xưa họ pháp thuộc,
trám nhỏ khuất,
trám nhỏ làm cái núm hình quả này,
thì tôi cũng học theo trám nhỏ,
mà cái nàng nó dài,
dài dài nói 3 đạn,
3 đạn dài còn dưới cái góc,
từng mươi học trí,
mà họ học làm,
9 tuổi học làm,
đến khi mà 12-13 tuổi là làm được cái sườn,
cái sườn rá,
riêng sườn rá,
chim nó thách sau,
chứ còn mình không tự thách nguyên sườn được.
8-9 tuổi cũng có làm búa,
nhưng mà búa nó không được đẹp.
Công đoạn kế tiếp là can ốc cho nón.
Can ốc được kết thành hình chót nhỏ,
có chiều cao từ 3-4 cm
và đường kính từ 4-5 cm.
Can ốc được đặt bên ngoài
và kết vào sườn nón.
Nón sau khi được đặt can ốc
sẽ đến công đoạn bùa lá.
Lá kè sau khi dọc với một kích thước nhất định,
một đầu dùng kim chỉ
xuyên qua từng miếng lá,
đầu còn lại xòe ra theo hình rẻ quạt.
Lá này cách lá kia khoảng 2 ly
hẹp dần về phía đỉnh.
Phủ đều từ gân chóp
đến hết nan sườn cuối cùng.
Bùa lại,
quay quanh chóp nón,
gọi là bùa hàng đầu.
Sau đó trải đều xung quanh mặt nón
và dùng chỉ khâu định vị tạm thời
quanh chân nón,
gọi là bùa hàng chân.
Bùa lá xong,
sẽ bắt đầu công đoạn chằm thành phẩm.
Việc chằm nón
cần phải chú ý đến từng đường kim mũi chỉ.
Phải thật khéo
để lá kết chằm vào sườn
không bị ngênh, bị lật
mà trong nón vẫn thành.
Làm cái nón ngựa gòn
nó cũng nhiều điều khó lắm.
Nó không có cây gì hết.
Công của nó nhiều.
Nó nhiều tí mỹ.
Cái khâu búa chằm ạ.
Thì nói về chân nó còn đỡ hơn
là cái khâu mạng.
Mạng theo đây.
Mạng cái đây rồi đấy.
Các cái chữ này.
Là có nhanh khíu à.
Không nhanh khíu mặn ba lát.
Đâu có không chằm.
Bin kỷ vật là chiếc nón
đã có tuổi đời gần 100 năm
do mẹ để lại.
Ông Lan đang từng ngày gìn giữ
và phục hương lại nghề làm nón truyền thống.
Trong đó có mẫu nón bịt bà
với những đường nét hoa văn
chẳng khác, tinh xảo, huyền thoại
một thời.
Gắn liền với tên tuổi của đội quân Tây Sơn
tưởng trưng như thất truyền.
Nhưng nay đã được ông tìm tòi
và phục dựng lại theo đúng như nguyên bản.
Tôi đi tìm kiếm
những cái chụp bạc cố này.
Bạn bè rồi thân hiểu
những người buôn bán những đồ cố
họ mới thu thập
về cho đến ngày hôm nay
là hôm nay chính là tôi mới thấy
cái chụp bạc.
Quá đẹp sắc!
Nón ngựa hiện nay trở thành
một sản phẩm thủ công bí nghệ độc đáo
bởi sự cầu kỳ tỉ mần
và tài hoa trong từng đường nét.
Theo những người thợ nón
chiếc nón ngựa ngày nay
đã có nhiều cách gần thay đổi
để phù hợp hơn
nhưng số lượng bán ra không nhiều.
Người mua chủ yếu là khách du lịch
để về làm kỷ niệm.
Mặc dù vậy, ông Lan
và những người ở làng nón phú gia
vẫn quyết giữ nghề
như giữ lại nét văn hóa
tinh hoa của cha ông ngày trước.
