Nghề làm giấy bản của người Dao đỏ - 25/02/2017

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
248 Lượt xem video·19 thg 4, 2025
Comments are disabled for this video.
Hà Giang đẹp hùng vĩ hoang sơ, bời những sông núi trùng điệp, những con đường uốn khúc quanh cò bao bọc cao nguyên đá ngút ngài.
Hà Giang đẹp chữ tình nên thơ với dòng sông Nho Quế huyền thoại.
Những tháng hoa tam sắc mạch thóng sắc hồng phai giữa mây trời.
Hà Giang còn đẹp khi mang trong mình bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc phủ cao.
Trong đó có những nghề truyền thống đã lặng lẽ tồn tại từ lâu đời.
Thôn Thanh Sơn thị trấn Việt Quang huyện Bắc Quang nằm cách trung tâm tỉnh Hà Giang hơn 60 km.
Những ngôi nhà thấp dưới tán cây bên cạnh chiếc ao nhỏ bình lạc đến lạ thường.
Tại đây có một nghề đã được truyền lại gần một thế kỷ nay và trở thành nét văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc sao đỏ.
Đó là nghề làm giấy bản.
Thôn Thanh Sơn thuộc thị trấn Việt Quang có 128 hộ.
Trong đó có trên 80 hộ đã làm nghề này.
Trong 128 hộ này chỉ có 17 hộ là dân tộc kinh suy sống, còn lại là dân tộc cao.
Nghĩa lịch sử và gia đời phát triển giấy bản của Thôn Thanh Sơn là truyền nghề từ lâu đời.
Đây là ông Phàn Tràn Quang, nghệ nhân làm giấy bản.
Năm nay ông đã ngoài 60 tuổi.
Nhưng nghe tiếng hát của ông cứ ngỡ ông còn thanh niên.
Với ông, những gì là truyền thống tốt đẹp,
đều phải được giữ gìn.
Chúng tôi đến thôn Thanh Sơn giữa mùa gặt.
Nhưng những bội bề của công việc đồng áng không khiến các nghệ nhân làm giấy bản bỏ ngang công việc của mình.
Giấy bản được làm từ những nguyên liệu sẵn có trong tự nhiên,
là những loại cây mọc trên rừng gắn bó thân thuộc với cuộc sống của người giao đỏ nơi đây.
Xung quanh các ngôi nhà thường được trồng vầu, một nguyên liệu chính cho việc làm giấy.
Ngoài cây vầu, còn có một nguyên liệu đặc biệt nữa mà tiếng địa phương gọi là cây trèo kèo.
Đây là loại cây cho nhiều nhựa, dùng để tạo ra chất keo kết dính tự nhiên.
Quy trình làm giấy bản không phức tạp, nhưng nguyên liệu phải được xử lý thật kỹ càng.
Cây vầu non được chẻ nhỏ rồi ngâm với nước vùi.
Khi vầu đã mềm ra thì được rửa sạch và ngâm với nước.
Quy trình ngâm cây vầu mất khoảng 2 tháng.
Sau đó nguyên liệu được đem xay nhuyễn tạo thành bột làm giấy.
Trước kia khi chưa có máy xay, vầu được các nghệ nhân dùng chân vỏ trong bể.
Cây trèo kèo được chặt nhỏ ngâm với nước.
Loại cây này tiết ra một loại nhựa tự nhiên để làm chất kết dính và được trộn với bột giấy trong một bể lớn.
Ông Phàn Tràn Quang đã làm giấy cùng cha từ thời để trọn.
Đến nay ông chuyển lại nghề cho chị Hoàn Thị Dung.
Đôi bàn tay thoăn thoát của chị tráng giấy thật đều đạn.
Từng tờ giấy cứ thế ra đời.
Một ngày chị làm khoảng 2.000 tờ giấy bàn.
Với chị đó không phải là công việc nặng nhọc.
Giấy được tráng theo khuôn có chiều dài 80cm, chiều rộng 25cm.
Theo kinh nghiệm, chị Dung tráng một lần ngang rồi một lần rộng.
Một đầu dày hơn còn một đầu mỏng hơn để khi bóc được dễ dàng hơn.
Từng tờ, từng tờ lần lượt được xếp trồng lên nhau.
Chẳng mấy chốc hàng ngàn tờ giấy dân hình thành.
Sốp giấy ướt được ép để nước bên trong chảy ra.
Xưa kia để ép giấy phải dùng nhiều đồ nặng như gỗ đá đè cả ngày mới xong.
Ngày nay với một thiết bị hỗ trợ chỉ trong vài phút là ép được một mẻ.
Cái giấy bàn này chúng tôi làm sản xuất ra
để cho các dân tộc, nói chung là dân tộc dao, mán, mèo v.v.
đều có sử dụng đi đến cúng dố tổ tiên này,
mà cúng đám này để mà hóa vàng cho các thẩu công
để làm thành dao, sản xuất ra một cái đồng tiền của âm phủ.
Một công đoạn cũng cần sự theo léo là bóc giấy.
Chị Dung chia sẻ, việc bóc giấy như trăm trẻ phải nhẹ nhàng vuốt ve từng tờ một.
Chỉ cần mạnh tay là giấy có thể rách.
Với giấy bàn đã rách mét thì chẳng còn giá trị là mấy, ít người chọn mua.
Đối với mỗi người dân thôn thanh sơn,
làm giấy bàn không chỉ là một nghề truyền thống đã gắn bó qua bao thế hệ,
mà còn là một công việc mang lại cho họ niềm tự hào.
Chính vì vậy, mỗi tờ giấy được làm ra một cách trân trọng, nâng nhiu,
chứa được trong đó cả lòng thanh kính và tâm hiếp.
Thế là một mẻ giấy mới đã hoàn thành.
Mỗi mùa làm giấy, sân nhà lúc nào cũng như được trải thảm.
Giấy bàn có màu vàng nhạt, dai mịn và thoang thoảng hương thơm của cây rừng.
Nếu bảo quản ở nơi khô giáo, giấy bàn có thể để vài chục năm vẫn sử dụng tốt.
Bởi thế, loại giấy này trở nên phổ biến và được ưa thích không chỉ trong cộng đồng người Dao,
mà cả các tộc người khác.
Trong đời sống tâm linh của họ, giấy bàn giữ một vai trò quan trọng,
là một vật phẩm tượng trưng cho tín ngưỡng đa thần và vật hữu linh.
Trong mỗi gia đình của người Dao Hà Giang,
đều có sẵn ít nhất một tập giấy bàn dùng cho các dịp lễ Tết cúng rỗ.
Cũng giống như người Kinh đốt vảng mã, người Dao Đỏ cũng đốt giấy bàn theo quan niệm tâm linh.
Các lễ cấp xác, lễ cầu an của dân tộc Dao không thể thiếu loại giấy truyền thống này.
Cái giấy bàn này là để cúng một cái dịp lễ tâm linh,
đồng thời là để viết chữ nhò,
cũng như là lễ cúng cầu mưa, cầu cho được mùa,
lễ cấp xác, cúng vào những cái dịp cưới vợ, giả chồng.
Bao đời nay, nghề làm giấy ở đây đã ăn sâu in đậm vào đời sống của họ.
Ngoài việc làm tăng thêm thu nhập với họ,
mỗi người đều muốn giữ gìn, bảo tồn phong tục tộc quán của cha ông để lại.
Nghề làm giấy bàn nơi đây tuy không phát triển mạnh mẽ,
nhưng đó đang lặng lẽ, ninh chứng cho bàn tay tài hoa
và những giá trị văn hóa lâu đời của dân tộc Dao Đỏ.
Giấy bàn đã gắn bó với nhiều thế hệ và đi vào đời sống tâm linh của họ
như một sợi dây gắn kết giữa người còn sống với người đã khuất,
như lời nhắn nhờ con cháu luôn nhớ về tổ tiên nguồn cội.
