Tinh hoa làng nghề đúc đồng truyền thống | Trăm miền hội tụ

Thưa quý khán giả, nghề đúc đồng ở nước ta có thời thời vô hùng với bể dày lịch sử vô cùng tự hào và đặc sắc. Các làng nghề đúc đồng truyền thống hiện vẫn nằm rải rác khắp các vùng trong cả nước, không chỉ là nơi cho ra những sản phẩm bằng đồng độc đáo mà còn có giá trị văn hóa cao. Nếu như làng nghề đúc đồng ngũ xã ở Hà Nội chuyên về đúc tượng vật thì trung đồng là một trong những sản phẩm nổi tiếng của làng nghề đại bái ở Bắc Ninh. Hay những sản phẩm đúc đồng phương đúc ở thành phố Huế lại mang ý nghĩa lịch sử và văn hóa đặc trưng của kinh đô xưa. Bàn tay tài hoa của những người thợ ở mỗi làng nghề đều được thể hiện trên từng sản phẩm, mang đến vẻ đẹp độc đáo rất riêng. Hãy cùng chương trình trải nghiệm tinh hoa nghề đúc đồng đã có từ hàng trăm năm. Làng đúc đồng ngũ xã nằm bên bờ hồ Trúc Bạch thuộc quận Ba Đình, được hình thành từ khoảng thế kỷ 15. Sự sách ghi chép lại thì vào thời nhà Lê 1428-1527, triều đình đã tập hợp những thợ đúc đồng giỏi ở 5 xã thuộc huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh về kinh thành, lập trường đúc tiền và đồ thờ cho triều đình nên gọi là tràng ngũ xã. Nghề đúc đồng làng ngũ xã chính là làng nghề sinh ra và lưu trữ những sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống, mang văn hóa tinh thần đậm đà bản sắc dân tộc, hội tụ những tinh hoa văn hóa Việt được bồi đắp theo bề giày lịch sử. Có thể kể đến đó là tượng phật, hạt đồng, lưu hương, chân nến hay một số đồ thờ cúng. Qua bao thăng trầm cùng thời gian, sản phẩm đồng ngũ xã vẫn được coi là hình mẫu về nghệ thuật và chất lượng kỹ thuật mà không một sưởng đúc nào trong nước sánh kịp. Người ngũ xã tự hào về nghề đúc đồng của mình, một nghề đã trở thành truyền thống, nơi lớn bao thế hệ người con địa phương. Mình là những người đang hiện tạm đang làm và muốn lưu trữ được nghề này thì trước mắt là mình phải làm nó tốt. Mình làm tốt thì thị trường mình có. Để làm ngũ xã luôn giữ được lượng nghề, nhiều nghệ nhân không ngại khó khăn, miệt mài trao truyền cho các thế hệ con cháu quyết tâm gắn bó và có duyên với nghề. Nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng là một trong những người duy nhất còn gắn bó lưu giữ nghề tinh hoa này qua việc sản xuất và chế tác các loại đồ đồng tinh xào sâu tính nghệ thuật. Sưởng đúc nhà ông Ứng không chỉ là nơi trưng bày nhiều bức tượng vật giá trị mà còn là nơi để du khách trong nước và quốc tế đến tìm hiểu về nghệ thuật đúc đồng và văn hóa Việt Nam. Gia đình tôi để tiếp tục hành nghề thì là để phục vụ cho nhiều công trình của nhà nước. Như là, chẳng hạn như là tượng Bác Hồ thì tôi đúc rất nhiều tượng Bác Hồ cũng như là hiện nay cái pho tượng Bác Hồ mà để trong nhà quốc hội ý. Tự hào cho dân nàng nhà tôi. Dân nàng đúc nhà, trong nàng ngũ xã chúng tôi vẫn còn phát triển được nghề, chưa mất. Với ông Ứng, khi người thợ đúc đồng dòi phải là người thợ đa năng, thông thạo nhiều bộ môn, từ tạo hình, đắp khuôn, cho đến lung lò, gọt sữa. Tất cả đều cần bàn tay tỉ mỉ, khéo léo và thật tâm huyết thì người thợ mới có được sản phẩm ưng ý. Khó đâu, không phải khó mà dễ, không phải dễ. Nói chung là mình theo cái tư chất của mỗi người. Lúc nào mình cũng phải học để tay nghề mới cao lên. Ở không xa Hà Nội, làng đúc đồng Đạn Bái ở huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh, từ lâu được biết đến là một làng nghề phát triển mạnh mẽ, với những sản phẩm đa dạng, phục vụ nhu cầu sinh hoạt đến những sản phẩm thủ công mỹ nghệ tinh xảo nước tiếng gần xa. Nếu trước kia Đạn Bái chỉ sản xuất các đồ thở cúng hay chuông đồng, thì nay đã có thể chế tác các sản phẩm như tượng đồng, đỉnh đồng, lưu hương, tranh tứ quý hay bình hoa, chạm khắc mang tính mỹ nghệ cao. Sản phẩm không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc và các nước trong khu vực. Trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, đến hôm nay Đạn Bái vẫn giữ và phát triển nghề của cha ông để lại. Thưa quý vị, không chỉ phát huy nghề đúc đồng truyền thống ở địa phương, nhiều người con xứ Kinh Bắc đã phát triển nghề ra nhiều địa phương trong cả nước và lập nghiệp ở bất cứ nơi đâu. Họ cùng giao lưu, học hỏi và tích lụy thêm kinh nghiệm, mở rộng phong cách để có những sản phẩm chế tác đồng bắt kịp với nhu cầu thị trường trong và ngoài nước. Rồi vào đến thành phố cố đô, Phường Đúc là một công sự lớn của Huế. Trải qua hàng trăm năm, những người thợ ở đây vẫn luôn giữ được ngọn lửa nghề. Nhiều sản phẩm đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Nghề đúc đồng có mặt ở Phường Đúc, thành phố Huế cũng đã hơn 400 năm kể từ khi dòng họ Nguyễn, Kinh Nhơn, xứ Kinh Bắc theo trần chúa Nguyễn Hoàng vào Nam lập nghiệp, rồi trở thành ông tổ của nghề đúc đồng ở đây. Khi xây dựng Huế thành kinh đô, các chúa Nguyễn đã trưng tập thợ khéo của cả nước về đây làm những công trình phục vụ nhu cầu của cung đỉnh. Rất nhiều sản phẩm của thợ đúc đồng Phường Đúc khi xưa đã trở thành những kiệt tác di sản trong kho tảng văn hóa vật thể kinh thành Huế. Chuông Chùa Thiên Mụ, cửu vị thần công thời Gia Long, hai bộ cửu đỉnh dưới thời Minh Mạng đều là bảo vật quốc gia do người thợ Phường Đúc chế tác. Nhưng đặc biệt hơn là trong đó có sự đóng góp không nhỏ của những nghệ nhân đất Thăng Long, thể hiện những tinh hoa vượt thời gian của nghề đúc đồng đã có mặt ở kinh đô Huế từ cuối thế kỷ XVI. Kỹ thuật truyền thống luôn được người thợ ở đây gìn giữ và phát triển. Ngoài việc thay chiếc bệ tạo gió thủ công bằng động cơ thổi khi nấu nguyên liệu, quy trình còn lại hầu như đều là bằng tay. Người thợ phải trải qua ba công đoạn chính, làm khuôn, rót đồng và làm nguội. Nguyên liệu để làm khuôn đúc là đất xét vàng. Các thao tác đạp đất, ngâm đất, trộn đất đều rất công phu, nhất là khâu trộn đất phải chính xác, tránh để đất nở ra và đồng chảy không đều. Cách pha chế cũng là một bí quyết của các chủ lò. Rót đồng phải đúng vào thời gian đổ khuôn và đồng phải chảy đều từ trên xuống dưới, không đóng cặn vào đỉnh sản phẩm. Anh Nguyễn Trường Sơn, một trong những người thợ lâu năm ở khuôn đúc đã chia sẻ rằng, bí quyết để những chuông đồng có âm thanh chuẩn là ở cách tính toán để đạt độ chuẩn xác cao, từ khâu pha trộn hợp kim cho đến khâu nung chảy đồng để rót vào khuôn mẫu. Đồng nổ xong thì mình đổ vào trong khuôn. Thời gian nổ đồng trong quả chuông này thì trong khoảng 30-45 phút. Đây là sản phẩm vừa ra lò tại cơ sở đúc đồng Nguyễn Phùm Sơn. Một chiếc chuông đồng cỡ lớn với những đường nét hoa văn dày đặc. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo léo công phu và tỉ mỉ của người thợ. Đôi khi để đạt đến sự tinh xảo phải mất vài ba tháng mới thực hiện xong. Với những người thợ thủ công cao tuổi ở vùng đúc, ngoài tay nghề giỏi thì cần phải có niềm đam mê mới có thể hoàn thành những sản phẩm độc đáo như thế này. Bác học nghề từ trong bụng mẹ là vì bác ở đời thì mươi rồi. Làm nghề này thì trước mắt là mình phải có đam mê rồi. Mà không đam mê thì không làm nổi đâu. Vấn đề thứ hai là mình phải có tay nghề cao, mỹ thuật cao Ông Nguyễn Văn Viện là một trong số ít những người thợ lành nghề lâu năm ở vùng đúc. Ông là đời thứ 10 thuộc dòng thợ đúc Phượng Kiều, Quảng Nam, có mặt theo lời hiệu triệu của chú Nguyễn. Ông là người nổi tiếng ở vùng đúc với những sản phẩm đúc đồng mỹ nghệ thủ công truyền thống cực kỳ tinh xảo. Nhiều sản phẩm của ông tạo ra hoàn toàn không có mẫu mà chỉ được thể hiện qua ốc sáng tạo và bàn tay tải hoa điên luyện của người thợ tạo nên với được nét hoa văn mềm mại, uyển truyền. Có nhiều tạc phẩm khó, từ khâu hoa là thiết kế mẫu này rồi đến khâu hộp phương này rồi khâu hoàng thiền đẹp sầu là do những khâu hoàng thiền có những cái mà chưa có mẫu thì mình phải tạo mẫu đó. Chứ không tạo mẫu là rất khó Nhưng thời đúc thì có người tạo mẫu này làm, không phải ai tạo mẫu được đó. Có tự sản tạc, có tự nghĩ ra, có tự làm Chuyệt phẩm là mấy cái điểm đó Chứ không phải ai làm chống ai được đâu Qua chiều dài lịch sử, những tác phẩm nổi tiếng đã để lại dấu ấn lịch sử Làng Đúc Đồng Huế xứng danh là một làng nghề truyền thống tiếp tục được bảo tồn và phát triển Bởi đây không chỉ là một địa chỉ thú vị cho khách du lịch, cho những nhà đầu tư trong và ngoài nước mà còn là nguồn động viên để người dân làng nghề luôn tự hào và truyền dạy cho các thế hệ hôm nay Trải nghiệm và tìm hiểu công việc của các nghệ nhân đúc đồng ở khắp mọi miền Thế hệ hôm nay cảm phục tinh thần học tập và giữ nghề của các thế hệ đi trước Bất kỳ là nghề gì thì giá trị của nó vẫn luôn cần những con người yêu nghề, tâm huyết với nghề thì mới có thể gìn giữ, phát triển và làm mới nghề truyền thống theo cách của mỗi người và mỗi địa phương Với nghề đúc đồng, một nghề khá nặng nhọc thì điều này càng cần có một quyết tâm cao từ những người thợ Họ chính là những con người có phần làm nên một bản sắc rất riêng trong từng sản phẩm đúc đồng thời hiện đại Xin chào và hẹn gặp lại quý vị khán giả trong các chương trình tiếp theo