LSVN -P1/4 - Thời kỳ Hồng Bàng- Bắc thuộc- Ngô, Đinh, Tiền Lê

Kẻ Học Trò
781 người theo dõi
543 Lượt xem video·4 thg 11, 2024
Sử Lược - Tóm Tắt Lịch Sử
https://www.ganjingworld.com/vi-VN/channel/1fsdkesfejg5IrpKQDIzbMffR1l30c
Theo truyền thuyết thì thủy tổ nước ta là Kinh Dương Vương, ngài làm vua vào khoảng năm nhâm tuất, 2879 trước công nguyên, với quốc hiệu là Xích Quỷ.
Lãnh thổ của quốc gia dưới thời Kinh Dương Vương rộng lớn, phía Bắc tới Sông Dương Tử, phía Nam tới Chiêm Thành, phía Đông là Đông Hải, phía Tây là Ba Thục, Tứ Xuyên, Trung Quốc ngày nay.
Kinh Dương Vương lấy con gái của Thần Long, vua Hồ Động Đình, sinh được người con trai là Sùm Lãm, lên đối ngôi làm vua sưng là Lạc Long Quân.
Sau lấy con gái đế lai là Âu Cơ sinh một bọc trăm trứng, trăm trứng ấy nở ra trăm người con trai.
Một ngày, Lạc Long Quân nói với Âu Cơ rằng, ta là giống rồng, nàng là giống tiên, thủy hỏa tương khắc, không thể ở cùng nhau được.
Hai người bèn chia con mà ở riêng, 50 người theo mẹ lên núi, 50 người theo cha xuống biển, chia nhau cai quản các xứ, đó là thủy tổ của tộc Bách Việt.
Người con cả theo mẹ đến đất Phong Châu, nay là Việt Trì, Phú Thọ, được tôn lên làm vua, gọi là Hùng Vương, đặt tên nước là Văn Lang.
Hùng Vương chia nước ra là 15 bộ, đặt các em cai trị, quan văn là Lạc Hầu, quan võ là Lạc Tướng, con trai vua gọi là Quan Lang, con gái vua gọi là Mị Nương.
Sinh hoạt về vật chất còn thô sơ, dùng gỗ làm nhà sàn để ở, dệt cỏ làm chiếu, vỏ cây làm áo.
Ngày thường đàn ông để trần mặc khổ, vua quan thì có thêm áo hai mảnh, đàn bà thì mặc váy.
Về sản xuất có chồng mua nước, thuần hóa ra súc, dụng cụ có lưỡi cày, đồ dùng có thạp, vũ khí có dìu, đi lại có thuyền.
Sinh hoạt tinh thần có những tục xăm mình, nhụm răng đen, ăn trầu, thờ cúng tổ tiên, tôn thờ các sức mạnh thiên nhiên như thần núi, thần sông, thần gió.
Vào các ngày lễ hội thường đội trên đầu mũ lông chim, thổi kèm, đánh trống, nhảy búa, bơi trải.
Thời Hồng Bàng được biết đến phần nhiều qua các truyền thuyết.
Dù có thể độ chính xác không cao do được truyền nghiệm qua nhiều thế hệ,
nhưng các truyền thuyết cũng cho thấy các khía cạnh khác nhau trong đời sống văn hóa và chính trị ở Việt Nam thời kỳ này.
Truyền thuyết Bánh Trưng Bánh Dày gợi ý về chính trị.
Các vua Hùng đã có thể công khai tổ chức các cuộc thí y để tìm mới kế vị.
Về nông nghiệp, người Việt thời này đã phát triển chồng búa nước và chăn muôi ra súc.
Về chết học, Bánh Trưng và Bánh Dày tượng trưng cho quan niệm vũ trụ gồm có mặt đất hình vuông màu xanh lá cây và bầu trời hình tròn màu trắng.
Truyền thuyết Sơn Tinh Thủy Tinh cho thấy thiên tai mà người Việt cổ phải chống chọi, thể hiện ở mong muốn thủy tinh thua cuộc.
Đó là thời rừng dài nhiệt đới chưa bị phá hủy, tại vùng Trung Du hay miền núi người cổ dễ dàng chống lại thú dữ và còn săn bắt chúng.
Ở vùng đồng bằng thì di chuyển khó khăn, mùa mưa lụt lội, thủy quái không sợ người và ẩn dưới sông nước khó lường, nên chinh phục sông nước và đồng bằng khó hơn và diễn ra muộn hơn.
Nào cũng cho thấy những nhân vật quan trọng giúp người dân chống chọi với thiên nhiên được thần tượng hóa.
Các vị thần này vẫn có thể có tình cảm qua hôn nhân với các công chúa của vua Hùng, vốn là những người bình thường.
Thông lệ cống nạp sản vật quý hiếm như là một thước đo cho giá trị, đã thịnh hành vào thời các vua Hùng theo lời kể của truyền thuyết này.
Truyền thuyết Phù Đồng Thiên Vương nêu tả một cuộc xâm lấn của Giặc Ân vào thời vùng Vương Thứ Sáu, thể hiện tinh thần và sức mạnh của người Việt trong đấu tranh chống ngoại xâm giữ nước.
Các truyền thuyết khác như Mai An Tiêm nêu tả sự khai phá vùng đất phía nam, với giống hoa quả mới là dưa hấu, sự tích trầu cao giải thích về phong tục ăn trầu.
Tục truyền rằng, Hùng Vương có người con gái nhan sắc tuyệt với tên gọi là Mỹ Nương.
Vua của người Âu Việt là Thục Vương nghe tin, sai xứ cầu hôn, vua Hùng muốn gả nhưng lạc hầu căn rằng, Thục muốn lấy nước ta, chỉ mượn tiếng cầu hôn đó thôi.
Không lấy được Mỹ Nương, Thục Vương căm giận giận lại con cháu phải diệt Văn Lang mà chiếm lấy nước.
Đời cháu Thục Vương là Thục Phán mấy lần đem quân sang đánh nước Văn Lang, nhưng Hùng Vương có tướng sĩ giỏi, đã đánh bại quân Thục.
Hùng Vương nói, ta có sức thần, nước Thục không sợ hay sao.
Bèn chỉ sai xứ yến thiệt không lo việc quân bị.
Bởi thế khi quân Thục lại kéo sang đánh, vua Hùng còn trong cơn say.
Quân Thục đến gần, vua Hùng trở tay không thiệt phải bỏ chạy rồi nhảy xuống sông trự tử.
Tướng sĩ đầu hàng, thế là nước Văn Lang mất.
Năm giáp hình, 257 trước công nguyên, Thục Phán đã thôn tính được nước Văn Lang, xưng là An Dương Vương, đổi quốc hiệu là Âu Lạc, đóng đô ở Cổ Loa.
An Dương Vương sau khi lấy được Văn Lang nhanh chóng ổn định quân đội, treo bảng cầu hiền,
những tù trưởng thuộc Văn Lang cũ vẫn giữ nguyên chức vụ, bộ máy nhà nước thời Âu Lạc không có nhiều thay đổi.
Tuy nhiên, quyền hành của nhà nước cao hơn và chặt chẽ hơn.
Vua có quyền thế hơn trong việc cai trị đất nước.
Cùng thời kỳ này bên Trung Hoa, Tần Thủy Hoàng đã thống nhất 6 nước sau nhiều năm hỗn chiến thời chiến quốc.
Ông tiếp tục tham vọng xâm chiếm Bách Việt, vùng đất đai của các bộ tộc Việt ở phía nam.
Nhà Tần huy động 50 vạn quân chia làm 5 đạo đi chinh phục
và đã đánh chiếm nhiều vùng đất Bách Việt nhập vào lãnh thổ Trung Hoa.
Năm 218 trước công nguyên, tướng Tần là đồ thư đã vào đến đất Tây Âu,
giết tù trưởng, chiếm đất rồi tiến vào Lạc Việt.
Tục phán An Dương Vương lãnh đạo nhân dân chống dập.
Quân Tần đi đến đâu, dân Âu Lạc làm vườn không nhà chống đến đó.
Quân Tần chiến đấu trong nhiều năm, dần lâm vào tình trạng thiếu lương thực trầm trọng.
Khi quân nhà Tần đã thiệt sức vì thiếu lương,
tiến hay nuôi đều bị người Âu lạc bùa vây đánh Úc.
Quân của tục phán đánh tập kích bất ngờ và dùng cung lỏ tấn công.
Đồ thư lúc này mới hối hận, không biết chấp thời cơ, bỏ mạng trong trận này.
Mất chủ tướng, quân Tần trở nên hoang mang, hỗn loạn, đồng loạt tháo chạy về nước.
Sử ký tư mã thiên mô tả tình trạng quân Tần lúc bấy giờ như sau.
Đóng binh ở đất vô dụng.
Tiến không được, hoái không xong.
Đàn ông mặc áo giáp, đàn bà phải chuyên trở, khổ không sống nổi.
Người ta phải thắt cổ trên cây dọc đường, người chết chung nhau.
Sau chiến thắng trước quân Tần, danh tiếng của tục phán vang vọng khắp vùng.
Nhằm củng cố thêm khả năng phòng thủ quân sự,
ông đã cho quân dân ngày đêm xây đắp thành cổ loa, trang bị cho thành chỉ nhiều vũ khí đáng sợ.
An Dương Vương ra lệnh cho các tướng ra sức huấn luyện hàng vạn binh sĩ, ngày đêm tập bắn nỏ.
Còn mình thì thường giám sát tập bắn ở trên ngựa xa đài.
Bộ cung Âu lạc thời bấy giờ văng danh khắp nơi là bất khả chiến bại.
Được xưng tụng sánh ngang với kỵ mã nhà Tần,
nỏ Liên Châu trở thành thứ vũ khí thần dũng vô địch của nước Âu lạ.
Tục chuyên rằng An Dương Vương xây thành nhiều lần nhưng đều đổ.
Sau nhờ có thần Kim Quy hiện lên, bò quanh nhiều vòng dưới chân thành,
An Dương Vương bẻn cho xây theo dấu chân rùa vàng, từ đó thành xây không đổ nữa.
Thần Kim Quy còn rút một cái móng của mình trao cho An Dương Vương,
dặn rằng nhà vua giữ lấy móng chân này để làm lấy nỏ.
Khi có giặc thì đem ra bắn, một phát có thể giết được hàng nghìn quân giặc.
Khoảng năm 208 đến 207 trước công nguyên,
ở Trung Quốc nhà Tần suy yếu, xã hội rơi vào thời kỳ loạn lạc,
các thế lực phong kiến nổi lên các cứ các nơi, tranh giành, đánh chiếm lẫn nhau.
Ở quận Nam Hải có viên quận úy là Nhâm Ngao,
bị bệnh nặng rồi chết, giao quyền cho cấp phó là Triệu Đà.
Triệu Đà nhân dịp đó giết hết những quan lại nhà Tần bổ nhiệm ở lĩnh Nam,
cắt quân đánh chiếm quận Quế Lâm, tự quận, tự xưng Nam Việt Vương,
chính thức ly khai khỏi nhà Tần.
Để mở rộng lãnh thổ, Triệu Đà cho quân đánh xuống Âu Lạc.
Theo truyền thuyết, Triệu Đà muốn cướp nước Âu Lạc,
nhiều lần đem quân sang đánh nhưng đều thất bại,
thấy dùng binh không xong bèn xin giảng hòa với An Dương Vương,
và sai con là Trọng Thủy sang cầu thân.
Trong những ngày làm sữa giả, Trọng Thủy gặp được Mị Châu có sắc đẹp tuyệt trần,
con gái của An Dương Vương.
Trọng Thủy đem lòng yêu mến Mị Châu,
Mị Châu cũng dần yêu chàng, hai người cuốn quyết bên nhau.
An Dương Vương thấy vậy rất mừng, liền gả Mị Châu cho Trọng Thủy.
Về sau, Trọng Thủy rũ rũ Mị Châu đòi xem nỏ thần,
Mị Châu đem cho xem.
Trọng Thủy nhân đấy vẻ hỏng cái lẫy nỏ,
rồi lập tức sai người về báo tin cho Triệu Đà.
Triệu Đà lại đem quân sang đánh Úc.
Khi quân Triệu kéo đến, An Dương Vương đem nỏ ra bắn như trước,
nhưng nỏ hỏng rồi, quân thục thua chạy tan tác.
Năm 208 trước công nguyên, Triệu Đà chiếm được nước Âu Lạc.
Năm 208 trước công nguyên, Triệu Đà đánh bại An Dương Vương,
chiếm được nước Âu Lạc và sát nhập vào Nam Việt.
Nhà Triệu trên lãnh thổ Âu Lạc làm hai quận Giao Chỉ và Cửu Trân,
đặt hai viên quan sứ trong coi hai quận này.
Nhà Triệu không trực tiếp cai trị Âu Lạc,
người Âu Lạc cũ chỉ mất một triều đình độc lập do người bản địa đứng đầu.
Chế độ Lạc tướng người Việt được tra truyền con nối vẫn tiếp tục duy trì,
hàng năm cống nộp cho vua Triệu thông qua hai quan sứ,
giúp việc cho hai quan sứ có một số quan chức cả người Nam Việt lẫn người Việt Giao Chỉ.
Cuối thế kỷ thứ hai trước công nguyên, nhân lúc nhà Triệu duy yếu,
Hán Vũ đế định dùng phương pháp ngoại giao để thu phục đất Nam Việt,
nhưng không thành công vì gặp sự chống đối của Thủ tướng Lữ Gia.
Nhà Hán quyết định sử dụng quân sự, mở cuộc tấn công quy mô vào năm 111 trước công nguyên.
Hán chủ sai tướng là Lộ Bác Đức,
đem 5 đạo binh sang đánh Nam Việt và hạ được kinh thành phiên mung.
Nhà Triệu từ đó mất.
Nước Nam Việt trong đó bao gồm lãnh thổ Âu Lạc cũ, thuộc quyền cai quản của nhà Hán.
Nhà Hán chia lãnh thổ Nam Việt ra làm 9 quận,
mỗi quận đặt một viên thái thú trông coi và viên thứ sự giám sát các quận.
Ở Giao Chỉ, các lạc tướng, lạc hầu vẫn được giữ nguyên và được tra chuyển con nối như trước.
Đã có nhiều viên thái thú đến cai trị các quận thuộc Âu Lạc,
nhưng sách xưa nói nhiều đến Tích Quang, thái thú quận Giao Chỉ,
bà Nhâm Diên, thái thú quận Cửu Trân,
xem những viên quân này chỉ dân có nhân chính,
có công trong việc khai hóa, dạy dân làm điều nhân nghĩa,
cho nên có nhiều người kính phục.
Đến năm rắp ngọ, 34 sau công nguyên,
vua Quang Vũ nhà Hán sai Tô Định sang làm thái thú quận Giao Chỉ.
Tô Định là người bạo ngược, chính trị tàn ác.
Dưới ách đồ hộ của Hán, gánh nặng thuê khóa và cống nạp đè nặng lên vai người dân,
người Giao Chỉ đã có lòng oán giận lắm.
Năm canh tí, 40 sau công nguyên,
Tô Định giết thi sách, người ở quận Chu Diên.
Vợ thi sách là Trưng Chắc,
con gái lạc tướng ở huyện My Linh,
cùng với em gái là Trưng Nhị nổi lên, đem quân về đánh Tô Định.
Bọn Tô Định phải chạy trốn về quận Nam Hải.
Lúc bấy giờ các quận Cửu Trân, Nhật, Nam, Hợp Phố cũng nổi lên theo hai bà Trưng.
Chẳng bao lâu hai bà chiếm được 65 thành ở vùng Lĩnh Nam.
Hai bà bèn xưng làm vua, đóng đô ở quê nhà My Linh.
Năm tân sự, 41,
vua Quang Vũ sai Mã Viện làm phục ba tướng quân sang đánh Trưng Vương.
Mã Viện là một danh tướng nhà Đông Hán,
lúc bấy giờ đã ngoài 70 tuổi nhưng vẫn còn mạnh,
đem quân đi đến Lãng Bạc thì gặp quân của Trưng Vương.
Hai bên đánh nhau mấy trận, quân của hai bà Trưng là quân ô hợp,
không đương nổi quân của Mã Viện.
Hai bà rút về Cẩm Khê, Mã Viện tiến quân lên đánh,
quân Trưng Vương tan vỡ cả.
Hai bà chạy về Hát Môn, thế bức quá,
bèn gieo mình xuống sông Hát Giang mà tự tận.
Đó là ngày 6 tháng 2 năm Quý Mão, 43.
Mã Viện đánh được Trưng Vương,
đem đất Giao Chỉ sát nhập vào nhà Đông Hán rồi chỉnh đốn Minh Lương,
đem quân đi đánh dẹp các nơi,
đi đến đâu xây thành đáp lũy đến đó.
Cũng như nhà Tây Hán, nhà Đông Hán gục đất Âu lạc cũ vào Giao Châu gồm 3 quận Giao Chỉ,
Cử Trân, Nhật Nam, khoảng 50 huyện.
Đứng đầu Châu vẫn là Thứ Sử từ Trung Quốc thử sang.
Thứ Sử có quyền cắt đặt quan lại, điều động binh lính ở trong Châu.
Ở mỗi quận có chức thái thu cũng là người Hán.
Bên dưới quận là các huyện.
Chế độ lạc tướng tra truyền con đối của người Việt ở các huyện bị bãi bỏ.
Thay vào đó là những tên huyện lệnh người Hán.
Luật cũ của người Việt bị bãi bỏ, dân Việt buộc phải theo luật Hán.
Chính quyền đô hộ đặc biệt đẩy mạnh việc di dân Hán đến ở lẫn với dân Việt,
bắt dân Việt phải theo phong tục tập quán sống như người Hán.
Chúng bắt dân ta học chữ Hán và tiếng Hán,
truyền bá các tư tưởng thần phục thiên tử, quy phục thiên triều.
Đến cuối thế kỷ thứ 2, nhà Đông Hán suy yếu, chiến tranh giữa các chư hầu bùng nổ.
Hán hiến đế bị các quyền thần thay nhau khống chế.
Trước tình hình đó, thái thú quận Giao chỉ là sĩ nhiếp xin nhà Hán cho 3 người em của mình làm thái thú các quận Hợp phố, Cửu Trân, Nam Hải.
Triều đình nhà Đông Hán do rối loạn trong nước không thể quản lý bộ Giao chỉ xa xôi nên mặc nhiên thừa nhận.
Từ đó thế lực họ sĩ ở Giao chỉ rất lớn.
Năm 192, người bản địa quận Nhật Nam theo Khu Liên khởi binh chống nhà Hán,
lực lượng nhà Đông Hán ở phía nam yếu ớt không chống nổi, bắt lực trước sự ly khai của Khu Liên.
Từ đó phía nam quận Nhật Nam trở thành nước lâm ấp, tách hẳn sự cai trị của nhà Đông Hán và các triều đại Trung Quốc sau này.
Năm 222, nhà Đông Hán mất, Trung Hoa chia ra làm 3 nước, Bắc Nghị, Tây Thục, Đông Ngô.
Đất Giao Châu bấy giờ thuộc về Đông Ngô.
Sĩ nhiếp ở Giao Châu được 40 năm, tuy có thực quyền nhưng vẫn theo lệ triều cống nhà Hán, đến khi nhà Hán mất thì lại triều cống nhà Ngô.
Năm 226, sĩ nhiếp mất, con là sĩ huy tự xưng làm thái thú.
Ngô chủ là tôn quyền bèn chia đất Giao Châu từ hợp phố về Bắc gọi là Quảng Châu, từ hợp phố về Nam là Giao Châu, và sai quan sang thay sĩ nhiếp.
Sĩ huy đem quân ra chống giữ, bị thứ sử Quảng Châu là lữ đại tiến quân sang đánh dẹp.
Tôn quyền lại hợp Quảng Châu và Giao Châu vào làm 1, phong cho lữ đại làm thứ sử.
Năm 248, vì quan lại nhà Ngô tàn áp, nhân dân khổ sở, một người đàn bà quận Cửu Trân là Triệu Thị Trinh, cùng với anh là Triệu Quốc Đạt tập hợp nghĩa quân, khởi binh đánh nhà Ngô.
Khi bà ra trận thường mặc áo giáp đồng, đi quốc ngả, cài châm vàng, hưỡi voi dẫn quân xông trận, oai phong lẫm liệt.
Được tin cuộc khởi nghĩa lăn nhanh, tôn quyền liền phái tướng Lục Dận, cháu của Lục Tốn, làm thứ sử Giao Châu, đem theo 8.000 quân tinh nguệ sang đàn áp cuộc khởi nghĩa.
Đến nơi, Lục Dận liền dùng của cài mua trục một số lãnh tụ địa phương để làm suy yếu và chia rẽ lực lượng nghĩa quân.
Bà Triệu chống nhau với quân Ngô được 5-6 tháng, nhưng vì quân ít thế cô nên phải thua, chạy đến núi Tùng, nay thuộc huyện Hậu Lộng, Thanh Hóa, thi tự tử, khi ấy mới 23 tuổi.
Từ năm 265-280, ở Trung Quốc nhà Tấn cướp ngôi nhà ngụy, rồi lần lượt đánh bại Tây Thục và Đông Ngô, đất Giao Châu lại thuộc về nhà Tấn.
Nhà Tấn phong cho họ hàng trong đội tộc ra chấn trị các nơi để làm vây cánh cho vua,
nhưng cũng vì lẽ ấy mà các thân vương thường vì lòng thăm danh lợi mà giấy binh đánh giết lẫn nhau, cốt nhục tương tản, đất nước nhanh chóng suy yếu.
Nhân cơ hội ấy, các nước Triệu, Tần, Yên, Lương, Hạ, Hán, nổi lên chiếm thứ các vùng phía Bắc sông Trường Giang.
Nhà Tấn chỉ còn vùng đất phía Đông Nam, phải rời đô về kiến nghiệp, gọi là Đông Tấn.
Đất Giao Châu vẫn thuộc nhà Tấn, những quân lại sang cai trị thỉnh thoảng mới gặp được một người nhân tử, tử tế thì nhân dân được yên ổn,
còn là những kẻ tham lam độc ác thì nhân dân lại phải lầm than khổ sở.
Năm Canh Thân, 420, lưu dụ cướp ngôi nhà Đông Tấn, lập ra nhà Tống ở phía Nam.
Nước Trung Quốc phân ra làm Bắc Triều và Nam Triều.
Bắc Triều có nhà Nguyện, Tề, Chu, đối nhau làm vua.
Nam Triều có nhà Tống, Tề, Lương, Trần kế nghiệp trị bì.
Bây giờ Giao Châu thuộc về Nam Triều.
Thời nhà Lương có sai quan là Tiêu Tư sang làm thứ sử Giao Châu.
Tiêu Tư là một kẻ tản bạo, làm cho lòng người oán giận.
Bởi vậy, năm 542, Lý Bí đã lãnh đạo nhân dân Giao Châu nổi lên đánh buổi quân Lương.
Ông lên ngôi vua, tức Lý Nam Đế, lập nên nhà nước Vạn Xuân độc lập, đóng đô ở Long Biên.
Năm Ất Sử, 545, vua nhà Lương sai trần bá tiên đem quân sang đánh Vạn Xuân.
Lý Nam Đế thua phải bỏ Long Biên chạy về Gia Ninh, rồi về Tân Sương.
Quân Lương lại tiến lên đánh.
Lý Nam Đế thấy mình thì yếu chống không nổi mới rút lên đóng ở Động Quất Liêu.
Tam Nông, Phú Thọ ngày nay, đợi thu xếp được quân sĩ lại ra đánh.
Được non một năm, Lý Nam Đế đem hai vạn quân ra đánh với trần bá tiên nhưng thất bại.
Bèn giao binh quyển lại cho tà tướng quân Triệu Quang Phục, rồi trở về Quất Liêu.
Triệu Quang Phục là con quan thai phó Triệu Túc, theo cha giúp Lý Nam Đế lập được nhiều công.
Nay đem quân chống cự với nhà Lương được ít lâu.
Thấy thế giặc mạnh, địch không nổi bèn rút quân về Dạ Trạch, thuộc Hải Diên ngày nay.
Dạ Trạch là chỗ đầm lẩy, xung quanh cỏ mọc ung tùng.
Ở giữa có bãi cắt làm nhà ở được.
Triệu Quang Phục vào ở đấy, ngày ẩn nấp.
Tối thì cho lính trở thuyền độc mộc ra đánh quân Lương, cướp lấy lương thực về mưa quân sĩ.
Trần bá tiên đánh mãi không được.
Năm mộ thì 548, Lý Nam Đế ở trong Quất Liêu phải bệnh mất.
Sang năm sau Triệu Quang Phục ở Dạ Trạch được tin ấy bèn xưng là Triệu Việt Vương.
Bây giờ quân của Việt Vương đã sắt hết lương, mà mãi không phá được quân Tàu.
May nữa gặp lúc bên Tàu có loạn hầu cảnh, vua nhà Lương phải Triệu Trần bá tiên về.
Để người tì tướng là Dương Sân ở lại chống cự với Triệu Quang Phục.
Quang Phục mới thừa thế đem quân ra đánh phá quân Tàu, rồi về lấy lại thành Long Miên.
Từ khi Lý Nam Đế trao binh quyền cho Triệu Quang Phục rồi về Quất Liêu,
có người anh họ là Lý Thiên Bảo cùng với Lý Phật Tử đem quân chạy vào quận Thủ Trân.
Năm Ất Hợi, 555, Lý Thiên Bảo mất, binh quyền về tay Lý Phật Tử.
Đến năm Đinh Sử, 557, Lý Phật Tử đem quân về chống với Triệu Việt Vương.
Đánh nhau mấy trận không được, Phật Tử mới xin chia đất Giảng Hòa.
Triệu Việt Vương nghĩ tỉnh họ Lý cũng thuận chia đất cho Lý Phật Tử.
Lý Phật Tử đóng ở Ô Diên, nay là Làng Đại Mỗ, từ Liêm, Hà Nội.
Triệu Việt Vương đóng ở Long Miên. Triệu Việt Vương lại gả con gái cho Phật Tử
để tỏ tình hòa hiếu với nhau, nhưng Phật Tử vẫn có ý muốn thôn tính,
bởi vậy bề ngoài tuy hòa hiếu, nhưng bề trong vẫn sửa soạn để đánh lấy Long Miên.
Năm Tần Mão, 571, Phật Tử bất ngờ đem quân đánh Triệu Việt Vương.
Triệu Việt Vương vua chạy đến sông Đại Nha, Nam Định, nhảy xuống sông Thự Tận.
Lý Phật Tử lấy được thành Long Miên rồi, xưng đế hiệu, đóng đô ở Phong Châu.
Cùng lúc đó, ở Trung Quốc, nhà Tùy đã đánh bại Nam Bắc Triều, nhất thống nước Tàu.
Đến năm Nhâm Tuất, 602, vua nhà Tùy sai tướng là Lưu Phương đem quân 27 doanh sang đánh nước Nam.
Lưu Phương sai người lấy lẽ Họa Phúc để dụ hàng Lý Phật Tử.
Hậu Lý Nam đế sợ thế không địch nổi bèn xin về hàng.
Từ đấy đất Giao Châu lại bị nước Tàu cai trị 336 năm nữa.
Nhà Tùy làm vua bên Tàu được 28 năm thì mất về tay nhà đường.
Nhà đường đổi tên Giao Châu thành An Nam Đô Hộ Phủ.
Trên nước ta ra là 12 châu, 59 huyện, dưới huyện là hương và xã.
Người đứng đầu cai trị gọi là tổng quản, hay kinh lực xứ, sau đổi thành kết độ xứ.
Việc chia nhỏ cơ quan cai trị khiến cho nhà đường khống chế An Nam một cách chặt chẽ hơn.
Tuy vậy trong 3 thế kỷ nhà đường thống trị, nhân dân ta vẫn không ngừng nổi dậy danh độc lập.
Nam Nhâm Tuất, 722.
Ở Hoan Châu có một người tên Mai Thúc Loan, nổi lên chống cự với quân đường.
Mai Thúc Loan là người huyện Thiên Lộc, thuộc Hà Tĩnh Bây Giờ, mặt mũi đen xì,
sức khó khỏe mạnh, thấy quan nhà đường làm nhiều điều tàn bạo, dân gian khổ sở.
Lại nhân lúc bấy giờ lắm giặc giã, ông ấy bèn chiêu mộ những người nghĩa dũng,
chiếm giữ lấy một chỗ ở đất Hoan Châu, nay thuộc tỉnh Nghệ An,
rồi xê thành đắp lũy, xưng Hoàng Đế, tục gọi là Mai Hắc Đế.
Vua nhà đường sai quan nội thị là Dương Tư Húc Đen Quân Sang,
cùng với quan đô hộ là Quang Sở Khách, đi đánh Mai Hắc Đế.
Mai Hắc Đế thấy yêu chống không nổi phải thua chạy, được ít lâu thì mất.
Nam Tân Vị, 791.
Quan đô hộ là Cao Chính Bình bắt dân đóng sư thuế nặng quá, lòng dân quá án hận.
Khi bấy giờ ở quận Đường Lâm, nay là Sơn Tây, Hà Nội,
có người tên là Phùng Hưng nổi lên đem quân về phá phủ đô hộ.
Cao Chính Bình lo sợ thành bệnh mà chết. Phùng Hưng mới chiếm giữ Phủ Thành,
được mấy tháng thì mất. Quân sĩ lập con Phùng Hưng là Phùng An lên nối nghiệp.
Dân ái mộ Phùng Hưng mới lập đền thờ và tôn lên làm bố cái đại vương,
bởi vì ta gọi cha là bố, mẹ là cái, nghĩa là tôn Phùng Hưng lên làm cha mẹ.
Tháng 7, năm 791, vua nhà đường sai triệu Dương Sang làm đô hộ.
Phùng An liệu thế chống không nổi sinh ra hàng.
Sau khi đánh bại Phùng An, bọn quan lại nhà đường sang cai trị Giao Châu
càng tham tàn độc ác, nên lòng dân chất chưa oán thù.
Chúng chỉ nghĩ đến việc vơ vét của cải cho nhiều, nên hai lần giặc Nam Chiếu sang đánh,
giết hơn 15 vạn dân Giao Châu. Quan quân nhà đường đều bỏ chạy.
Năm Giáp Thân, 864, Cao Biển đem đại binh sang đánh mới đuổi được giặc Nam Chiếu.
Vua đường đổi An Nam làm tỉnh Hải, phong Cao Biển làm tiết độ xứ.
Cao Biển cho đắp thành Đại La ở bờ sông Tô Lịch, chỉnh đốn mọi việc.
Tục truyền rằng Cao Biển dùng phép phù thủy, phá những thác gầnh ở các sông để cho thuyền bè đi được.
Hán thấy bên Giao Châu ta lắm đất đài đế vương,
thường cứ gửi diều giấy đi hiểm đất, phá những chỗ sân thủy đẹp và hại mất nhiều long mạch.
Đầu thế kỷ thứ 10, nhà đường suy yếu,
trong nước tàu loạn lạc, giặc cướp nổi lên khắp nơi, đến năm 907 thì mất ngôi.
Nhà Hậu Lương, Hậu Đường, Hậu Tấn, Hậu Hán, Hậu Chu
Ở Giao Châu có Khúc Thừa Dụ là một người hào phú bản xứ,
tính khoan hòa, hay thương người, được dân chúng kính phục.
Nhân cơ hội ấy, năm 905, Khúc Thừa Dụ mộ quân đánh đuổi giặc về nước,
rồi tự sưng là Tiết Độ Xứ.
Nhà đường bây giờ suy nhược không ngăn cản được, đành phong cho ông làm Tĩnh Hải Tiết Độ Xứ.
Khúc Thừa Dụ là người đã kết thúc thời kỳ Bắc thuộc suốt hơn 1.000 năm của người Việt,
đặt nền móng cho các triều đại nhà Ngô, nhà Đinh sau này.
Ông cũng là người mở đầu cho cách ứng xử khôn khéo với bọn phong kiến phương Bắc,
đó là thần phục chiên danh nghĩa để có độc lập thật sự.
Về hình thức vẫn giữ nguyên cách tổ chức của chính quyền đô hộ,
nhưng thực chất chính quyền ấy là chính quyền tự chủ.
Tất cả bọn quan lại phương Bắc bị bãi bỏ, thay bằng người Việt.
Trong suốt thời kỳ Bắc thuộc, các triều đại Trung Quốc không ngừng thực hiện đồng hóa người Việt,
nhằm biến Việt Nam thành một quận huyện của Trung Quốc.
Dưới thời kỳ này, người Việt phải đóng nhiều sư cao thuế nặng cho triều đình phương Bắc.
Phần lớn quan cai trị là những kẻ tham lam, tàn độc, làm cho nhân dân khổ sở,
khiến nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra trong thời kỳ này.
Đã có lúc độc lập được vài ba năm, nhưng chỉ vì nước nhỏ, dân ít,
mà người trong nước không biết đồng tâm với nhau cho nên không thành công được.
Cũng có một số quan cai trị nghiêm minh, đứng đắn, nhưng số này rất ít.
Nền văn hóa Trung Quốc cũng du nhập vào nước ta thời kỳ này.
Nhiều người Trung Quốc đã di cư đến Việt Nam, họ ở lại, kết hôn với người Việt
và dần dần hòa nhập vào xã hội Việt, con cháu họ trở thành người Việt Nam.
Thời kỳ Bắc thuộc kết thúc mở ra một trang mới trong lịch sử Việt Nam,
thời kỳ độc lập tự chủ.
Năm 1907, Khúc Thừa Dụ mất, Khúc Hạo lên thay cha lập gia phủ,
châu, xã các nơi, đạt quan lại, sửa sang việc thuế má, sưu dịch.
Đến năm 1917, Khúc Hạo mất, truyền nghiệp cho con là Khúc Thừa Mỹ,
nhận chức tiết độ sứ của nhà lương chứ không thần cục Nam Hán.
Vua Nam Hán lấy làm tức giận, năm 1923 sai tướng là Lý Pháp Chính
đem quân sang đánh, bắt được Khúc Thừa Mỹ.
Năm 1931, Dương Đình Nghệ là tướng của Khúc Hạo ngày trước,
nổi lên đánh đuổi quân Nam Hán rồi xưng là tiết độ sứ.
Được 6 năm, Dương Đình Nghệ bị một nhà tướng là kiểu công tiễn giết để cướp ngôi.
Ngô Quyền là người làng Đường Lâm, làm quan với Dương Đình Nghệ.
Dương Đình Nghệ thấy người có tài trí mới gả con gái cho, và phong cho vào dự ái trâu.
Khi hay tìm kiểu công tiễn giết Dương Đình Nghệ,
Ngô Quyền bèn tập hợp lực lượng ra đánh công tiễn để trị tội phản chủ.
Kiểu công tiễn sợ hãi sai người sang cầu cứu Nam Hán.
Vua Nam Hán là lưu miễn, nhân cơ hội đó bèn quyết định đánh tỉnh hải quân lần thứ 2,
cho con là thái tử Hoàng Tháo đưa quân đi trước, tự mình dẫn quân đi tiếp ứng.
Năm 938, khi Hoàng Tháo tiến quân theo đường biển vào đến gần sông Bạch Đằng,
khi Ngô Quyền đã giết được kiểu công tiễn,
rồi một mặt truyền lệnh cho quân sĩ hết sức phòng bị,
một mặt đóng cọc có bịt sắt nhọn xuống lòng sông Bạch Đằng.
Khi thủy triều lên bãi cọc không bị lộ,
Ngô Quyền cho quân ra thiêu chiến rồi già vờ thua chạy dụ địch vào bãi cọc.
Đợi đến khi thủy triều xuống,
thuyền chiến lớn của Nam Hán bị mắc cạn và lần ngược bị cọc đâm thùng gần hết.
Lúc đó Ngô Quyền mới tung quân ra tấn công dữ dội.
Quân Nam Hán thua chạy còn lưu Hoàng Tháo bỏ mạng với hơn một đửa quân sĩ.
Vua Nam Hán đang cầm quân tiếp ứng đóng ở biên giới không kịp trở tay đối phó.
Nghe tin Hoàng Tháo tử trận,
nghiễm kinh hoàng, đành thương khóc thu nhặt quân còn lại mà rút lui.
Ngô Quyền trong khi giết được nghịch thần báo thù cho chủ,
ngoài thì phá quân ngoại xâm bảo vệ đất nước, công danh lưu truyền thiên cổ.
Năm 939, ông Lê Ngô Vua, xưng là Ngô Vương,
lập ra nhà Ngô, đóng đô ở Cổ Loa.
Nước Nam cởi được Ách Bắc thuộc hơn 1.000 năm,
mở đường cho thời kỳ độc lập tự chủ của dân tộc.
Ngô Vương đặt quan chức, chế trường nghi, định phục sắc và chỉnh đốn việc chính trị trong nước.
Chỉ muốn dựng nghiệp lâu dài, nhưng chỉ làm vua được có 6 năm.
Năm 944, Ngô Quyền mất em vợ là Dương Tam Kha cướp Ngô, tự xưng là Dương Bình Vương.
Con của Ngô Quyền là Ngô Xương Ngập chạy trốn.
Tam Kha sai quân đuổi bắt nhưng không được bèn bắt em của Ngô Xương Ngập là
Ngô Xương Văn nhận làm con nuôi với ý định chuyển ngôi trả về cho họ Ngô.
Năm 950, Dương Tam Kha sai Ngô Xương Văn cùng tướng Đỗ Cảnh Thạc
và Dương Cát Lợi đi dẹp loạn ở thôn Thái Bình.
Ngô Xương Văn đi được nửa đường, thì mưu với 2 tướng đem quân quay lại bắt Dương Tam Kha,
rồi ráng xuống làm chưng Dương Công.
Ngô Xương Văn xưng là Nam Tấn Vương, sai người mời anh là Ngô Xương Ngập về cùng coi việc nước.
Ngô Xương Ngập về xưng là Thiên Sách Vương, 2 anh em cùng làm vua, sử sách gọi là Hậu Ngô Vương.
Ngô Xương Ngập lên ngôi lấn át quyền hành của Ngô Xương Văn, khiến Xương Văn bất bình rút nuôi việc chính sự.
Đến năm 954, Ngô Xương Ngập mất, chỉ còn Nam Tấn Vương Ngô Xương Văn làm vua.
Từ khi Dương Tam Kha lấy ngôi của nhà Ngô, nhiều nơi không chịu thần phục nổi lên tự lập, xưng là sứ quân.
Khi Nam Tấn Vương lấy lại được nghiệp vũ, các sứ quân vẫn không chịu phục tùng,
làm nhà vua phải đi đánh dẹp mãi không được yên.
Năm 965, khi đi đánh dẹp ở 2 thôn Thái Bình, Nam Tấn Vương bị trúng tên chết,
con của thiên sách Vương là Ngô Xương Xí lên nối ngôi,
nhưng bên ngoài không còn ai phục tùng, phải lui về giữ đất Bình Kiều.
Lúc bấy giờ, trong nước có 12 sứ quân nổi lên.
Ngô Xương Xí giữ Bình Kiều, Đỗ Cảnh Thạc giữ Động Giang,
Trần Lãm, xưng là Trần Minh Công, giữ Bố Hải Khẩu,
Kiểu Công Hãn xưng là Kiểu Tam Chế, giữ Phong Châu,
Nguyễn Khoan xưng là Nguyễn Thái Bình, giữ Tam Đái,
Ngô Nhật Khánh xưng là Ngô Lãm Công, giữ Đường Lâm,
Lý Khuê xưng là Lý Lan Công, giữ Siêu Loại,
Nguyễn Phủ Tiệp xưng là Nguyễn Lịnh Công, giữ Tiền Du,
Nữ Đường xưng là Nữ Tá Công, giữ Tế Giang,
Nguyễn Siêu xưng là Nguyễn Hữu Công, giữ Tây Phù Liệt,
Kiểu Thận xưng là Kiểu Lịnh Công, giữ Hồi Hổ,
Phạm Bạch Hổ xưng là Phạm Phong Át, giữ Đằng Châu.
Các sứ quân đánh chiếm lẫn nhau, gây ra cảnh loạn lạc đến 20 năm,
làm cho nhân dân khổ sở.
Đinh Bộ Lĩnh là người ở Hoa Lưu Động,
Đinh Công chứ mất sớm, Bộ Lĩnh theo mẹ về quê ở,
thường đi chơi với trẻ chăn châu bò,
bắt chúng khoanh tay làm kiệu để ngồi cho chúng rước,
và lại lấy bông lao làm cờ bầy trận đánh nhau.
Trẻ sứ ấy đứa nào cũng sợ, tôn lên làm anh.
Đến lúc khôn lớn lên, dân làng theo phục rất nhiều,
nhưng sao vì không hòa với chú, cho nên Bộ Lĩnh cùng với con là Đinh Liễn,
sang ở với sứ quân Trần Minh Công ở Bố Hải Khẩu.
Trần Minh Công không có con trai,
thấy người khôn ngô có trí khí, đem lòng yêu mến,
bèn nhận làm con nuôi, cho được giữ binh quyền.
Đến khi Trần Minh Công mất, Đinh Bộ Lĩnh đem quân về giữ Hoa Lư,
chiêu mộ những người hào kiệt, hùng cứu một phương.
Năm 951 đời hậu Ngô Vương, hai vương đã đem quân vào đánh không được.
Đến khi nhà Ngô mất rồi, Đinh Bộ Lĩnh hàng được sứ quân Phạm Bạch Hổ,
phá được sứ quân Đỗ Cảnh Thạc.
Ông đã khôn khéo vận dụng kế sách chiêu hàng kết hợp với quân sự.
Đinh Bộ Lĩnh đánh đô thắng đấy,
Năm 968, sau khi đánh dẹp các thế lực cắt cứ,
thống nhất đất nước, Vạn Thắng Vương lên ngôi vua,
tức Đinh Tiên Hoàng Đế, đặt quốc hiệu là Đại Cổ Việt,
đóng đô ở Hoa Lư.
Tiên Hoàng xây dựng cung điện, chế triều nghi,
định phẩm hàm quan văn võ, đặt ra luật pháp, quân đội,
trong nước được thái bình.
Tiên Hoàng phế trưởng lập cứu, cho con út là Hạng Lan làm thái tử.
Con trưởng, là Nam Việt Vương Đinh Miễn đã theo Tiên Hoàng
Năm 979, Vua Tiên Hoàng và Nam Việt Vương Miễn
bị tên hoạn quan Đỗ Thích giết chết.
Sử trách rằng Đỗ Thích đêm nằm mơ thấy sao rơi vào miệng,
tưởng là điểm báo mình được làm vua, bèn định bụng làm sự thoán đoạt.
Một hôm Đỗ Thích thấy Tiên Hoàng xây dựng nằm trong cung,
bèn lèn vào giết Tiên Hoàng đi, rồi giết cả Nam Việt Vương Miễn.
Triều thần sử cội Đỗ Thích và Tôn Vệ Vương
đinh toàn lên làm vua, tức Đinh Kế Đế.
Vệ Vương mới có 6 tuổi lên làm vua,
quyền chính ở cả thập đạo tướng quân là Lê Hoàn.
Lê Hoàn lại cùng với Dương Thái Hậu Tư Thông,
các quan đại thần bây giờ là Đinh Biển.
Nguyễn Bạc thấy Lê Hoàn nhiếp chính lộn quyền quá,
mang binh mã đến đánh, nhưng bị Lê Hoàn giết cả.
Lúc bây giờ ở phương Bắc, nhà Tống đã thống nhất được Trung Hoa.
Nghe tin Tiên Hoàng đã mất, tự quân còn dại, muốn thử thế sang lấy nước ta.
Mới hội đại binh ở gần biên giới, dục dịch sang đánh.
Trước họa Sâm Lăng, Thái Hậu Dương Vân Nga
cùng Triều Thần Tôn Lê Hoàn lên làm vua, tức Vua Lê Đại Hành.
Nhà đinh kết thúc, truyền được 2 đời, cả thầy 14 năm.
Vua Đại Hành lên ngôi năm 980 rồi sai xứ đưa thư sang nhà Tống,
nói dối là thư của đinh toàn xin phong để nhà Tống hoãn binh lại,
có thêm thời gian sửa soạn phòng bị.
Đến năm 981, quân Tống chia 2 đạo Thủy Bộ Tiến vào nước ta.
Bộ binh do Hồ Nhân Bảo chỉ huy Tiến vào Lạng Sơn,
Thủy binh do Lưu Trường chỉ huy,
men theo bờ biển Tiến vào sông Bạch Đằng.
Vua Lê Đại Hành bố trí 1 đạo quân mai phục ở Chi Lăng
còn tự mình dẫn binh thuyền ra chống giữ ở Bạch Đằng.
Quân của Hồ Nhân Bảo đến ai Chi Lăng bị phục binh của Đại Tổ Việt
ập tích và tử trận, mất chủ tướng, quân Tống vỡ trận
và thua chạy, bị tiêu diệt quá nửa.
Lưu Trường thấy lục quân đã tan vỡ, vội vàng đem thủy quân rút về.
Quân ta tuy thắng trận nhưng Vua Đại Hành sợ thế lực không chống
Lúc ấy ở phía Bắc nước tàu có quân hung nô đang đánh phá
cho nên Vua Nhà Tống cũng thuận lời thôi việc chiến tranh
và phong cho Vua Đại Hành làm giáo trị Quận Vương.
Vua Đại Hành phá được quân Nhà Tống rồi đem binh sang đánh Chiêm Thành.
Trước, lúc nên ngôi vua có sai sứ sang Chiêm Thành
bị vua nước ấy bắt giam sứ lại.
Đến khi việc phía Bắc đã yên, Vua Đại Hành đem binh sang đánh báo thủ.
Quân đại của Việt sang chiến giữ được kinh thành nước Chiêm
và bắt người lấy cổ mang về rất nhiều.
Từ đấy nước Chiêm phải sang triều cống nước ta.
Việc trong nước thì có các quan đại thần là Từ Mục, Phạm Cựu Lượng, Ngô Tử An
giúp sức, đặt luật lệ, nguyện quân lính và sửa sang mọi việc.
Bây giờ thường hay có các độc mường và những người cách châu quận làm phản.
Vua Đại Hành phải thân chinh đi đánh dẹp
bình được phản bịc ở các nơi.
Bởi vậy thanh thế Vua Đại Hành rất lửng lẫy.
Năm 1005, Lê Đại Hành mất, họ 65 tuổi, làm vua được 24 năm.
Các hoàng tử tranh nhau ngôi vua trong 7 tháng.
Đến khi Lê Long Việt lên ngôi được 3 ngày,
thì bị người em cùng mẹ là Long Đĩnh sát hại cướp ngôi.
Họ 23 tuổi, xử gọi là Lê Trung Tông.
Long Đĩnh là người bạo ngược, tính hay chém giết.
Làm những điều ác thì lấy làm thích chí.
Một hôm lấy mĩa để lên đầu nhà sư mà dọc vỏ.
Rồi thỉnh thoảng nhỡ tay bổ dao vào đầu sư chảy máu ra.
Trông thấy thế làm vui cười.
Còn khi giao buổi trầu, có ai tấu sơ điều gì thì nhạy tiếng làm cho.
Do những việc làm đó, Long Đĩnh bị quan lại và dân chúng căm ghét.
Sử cũng chết rằng, Long Đĩnh vì ăn chơi xa đoạ,
mắc bệnh không ngồi được, phải nằm mà coi trầu.
Nên được gọi là Lê Ngọa Triều.
Năm 1009, Lê Ngọa Triều mất, con thì con bé.
Triều thần nhân dịp ấy tôn Lý Công Quẩn lên làm vua,
khai lập nên cơ nghiệp nhà Lý.
Nhà tiền Lê làm vua được 3 đời, cả thầy 29 năm.
Nước Việt từ đây sang trang sự mới, bước vào thời kỳ phục hưng,
đưa đất nước phát triển ổn định và vững mạnh.
