Những chế độ độc tài sụp đổ ra sao?

Trong các cuộc cách mạng đã và đang diễn ra tại nhiều nước trong khối Arab New Tunisia, Algeria, Ai Cập cũng như của những cuộc nổi dậy dẹp bỏ độc tài ở Đông Âu năm 1989, có một công thức chung, đó là một nhân vật thời cuộc đứng lên và tạo thành biến cố, thổi bùng ngọn lửa cách mạng trong khuẩn chúng, kéo theo sự sụp đổ của chế độ độc tài. Vì sao hành động của một nhóm nhỏ có thể trở thành một phong trào tranh đấu lan tòa khắp nơi và tiến tới dẹp bỏ được một chế độ độc tài đầy quyền lực? Có thể thấy, trong nhiều trường hợp, hoàn cảnh của các phong trào chống đối được châm ngòi bởi những sự kiện cụ thể liên quan tới những nạn nhân của chế độ. Thí dụ, năm 2010, ở Tunisia, anh thanh niên Mohamed Bouazizi, bán hàng rong tại Sidi Bouzid, đã tự thiêu vì bị cảnh sát ngược đái. Sự kiện này đã châm ngòi cho cách mạng ở Tunisia bộc phát, khiến Tổng thống phải bỏ trốn sang nước khác. Năm 2010, tại Ai Cập, một thanh niên tên là Khaled Said, sau khi bị công an đánh đập dã man cho tới chết, đã trở thành một biểu tượng và hấp lực của cuộc cách mạng Ai Cập năm 2011, khiến Tổng thống Mubarak phải tự chức. Một yếu tố quan trọng khác là khi chế độ trở nên quá hù bại và bất lực, tham nhũng tràn lan, các vi phạm nhân quyền và tình trạng đói nghèo cùng cực diễn ra, khiến người dân không còn tin tưởng vào đảng cầm quyền nữa, thì chiêu bài cần chấp nhận độc tài để có ổn định mà làm ăn phát triển trở nên vô dụng. Theo Roger Peterson, tác giả của cuốn sách Phản Kháng và Nổi Dạy bài học Đông Âu, những cuộc nổi dạy chống độc tài thường có 3 giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất, dân chúng thay đổi thái độ từ trung lập thở ơ qua chống đối khắp nơi một cách vô tổ chức và không vũ trang. Những hình thức chống đối như viết lên tường những dòng chữ chống chính quyền, phát truyền đơn, tham gia những cuộc biểu tình tự phát, đây là giai đoạn có tính quyết định nhất. Giai đoạn thứ hai, chống đối có tổ chức ở cấp địa phương và có thể có vũ trang. Giai đoạn thứ ba, duy trì kết thế của phong trào chống đối có sự tham gia của đông đảo dân chúng. Theo ông Peterson, những người tiên phong rất quan trọng, họ là những người can đảm hô hào dân chúng tham gia phong trào ngay từ đầu. Từ các cuộc nổi dạy chống độc tài ở Đông Âu cho thấy, nhiều người quyết định tham gia biểu tình khi thấy rằng nó sẽ thu hút được nhiều thành phần trong xã hội. Hiện nay, sự hiện hữu của các mạng xã hội cũng đang góp phần vào tiến trình làm sói mòn quyền lực của chế độ độc tài, giúp người dân nhanh chóng truyền tải thông tin mà nhà nước muốn bưng bíp, giúp việc tổ chức và quy động dân chúng tham gia các hoạt động hiệu quả hơn. Qua mạng xã hội, những lý tưởng của các nhóm nổi dạy cũng như tình trạng hiện thời tại mỗi quốc gia đã nhận được sự chú ý quốc tế. Đó cũng là lý do nhiều chế độ độc tài mong muốn kiểm soát gắt gào mạng xã hội. Khi bị chính quyền hài hiếp quá đáng, người dân sẽ bỏ qua những lợi lọc ít ỏi về an sinh để bảo vệ những giá trị cao hơn như nhân phẩm nhân quyền. Với sự chuyển biến trong tâm lý của dân chúng, một số người dám hy sinh lợi ích cá nhân vì một lý tưởng chung sẽ tăng vọt đến một số lượng quyết định, trở thành một phong trào với khí thế không thể ngăn cản, nhất là khi mọi thành viên đều nhận thức được sức mạnh của sự đoàn kết trong phong trào. Tiếp đó, một cuộc leo thang bạo lực sẽ diễn ra khi chế độ độc tài bắt đầu dùng vũ khí để đàn áp người chống đối. Việc này buộc những ai đứng về phía chính phủ độc tài phải đối diện với lựa chọn, trung thành với chính phủ, sẵn sàng chỉa súng vào nhân dân hay tham gia cách mạng, bảo vệ quân chúng. Điều này cũng dẫn đến sự chia rẽ trong hàng ngũ lãnh đạo quân đội, công an mật vụ và trong chính phủ. Tại Ai Cập và Tunisia, hai chế độ độc tài, dù vững mạnh và đầy quên uy, đã sụp đổ nhanh chóng sau khi một tướng lãnh tuyên bố không tuân lệnh chính phủ đàn áp dân chúng. Tại Romania, quân đội không những đã bắt tuân lệnh bắn vào dân, mà còn che chở họ và truy lùng những nhân vật chóp bù trong chính phủ bù nhìn. Nhiều người đặt ra câu hỏi, đứng trước sự kiện này, liệu một chính quyền độc tài có thể đủ quyền truyền và khả năng để thương lượng với phía cách mạng hay không? Theo các chuyên gia, thói quen của các chế độ độc tài toàn trị là dùng bè phái dòng tộc để nắm hết những chức vụ trong bộ máy nhà nước. Quy tụ một bè lũ cầm quyền toàn là nịnh thần họ hàng, khiến chế độ trở thành ích kỷ, tự mãn và cô lập với quân chúng, khiến họ không dễ dàng gì buông bỏ quyền lực hay tiến hành đàm phán. Có thể thấy, phong trào đấu tranh chỉ thành công khi số lượng người quyết định không cam chịu sự cai trị của chế độ độc tài đạt một mức đủ cao và họ sẵn sàng chấp nhận những rủi ro khi tham gia tranh đấu vì tin tưởng rằng cuộc cách mạng sẽ có cơ hội thành công. Khi đông đảo người dân không còn sợ hái, đó cũng là lúc chế độ độc tài đi đến hồi kết.