Trong cuộc sống, công việc hay học tập, có lẽ không ít lần chúng ta từng chứng kiến người khác dùng những cách không chính đáng để giành phần lợi về mình. Những lúc ấy, người sống ngay thẳng rất dễ nảy sinh một câu hỏi: Vì sao mình phải kiên trì nguyên tắc đạo đức? Những điều “nhân, nghĩa, lễ, trí, tín” được học và gìn giữ suốt bao năm rốt cuộc đang bảo vệ mình, hay chỉ khiến mình trở thành người chịu thiệt?

Cái “bất nhân bất nghĩa” của tiểu nhân có thể giúp họ chiếm được lợi ích nhất thời, nhưng người biết giữ nguyên tắc đạo đức thường mới là người có thể đi được đường dài. 

Quỷ Cốc Tử, từng chỉ ra một điều rất đáng suy ngẫm: những người buông thả bản tính xấu và để dục vọng chi phối thường dễ bị người khác nhìn thấu, thậm chí lợi dụng; trái lại, người thật sự thông minh thường biết tiết chế chính mình.

Người thông minh không để dục vọng sai khiến

Hình ảnh minh hoạ: Người thông minh không để dục vọng sai khiến[

Hàng nghìn năm qua, “nhân, nghĩa, lễ, trí, tín” trở thành những giá trị được coi trọng không chỉ bởi chúng giúp duy trì trật tự xã hội. Ở tầng sâu hơn, những chuẩn mực ấy còn giúp con người giữ được sự ổn định bên trong, không để bản thân bị cuốn theo dục vọng vật chất.

Một người có thể kiềm chế ham muốn mới có khả năng suy nghĩ độc lập, tỉnh táo trước lợi ích và tự mình đưa ra lựa chọn. Ngược lại, khi điểm yếu và dục vọng bộc lộ quá rõ, con người rất dễ trở thành đối tượng bị dẫn dắt.

Quỷ Cốc Tử có câu: “Ngu giả dị tế dã, bất tiếu giả dị cụ dã, tham giả dị dụ dã, thị nhân sự nhi tài chi.”

Ý rằng, người ngu muội dễ bị che mắt; người phẩm hạnh kém, hành xử bất chính thì dễ bị đe dọa; còn người tham lam lại dễ bị lợi ích cám dỗ. Chỉ cần nhìn thấu điểm yếu ấy, người khác đã có thể tìm cách đối phó hoặc lợi dụng họ.

Ở đây không cần bàn đến quyền mưu. Nếu nhìn từ kinh nghiệm sống, câu nói ấy thực chất đang nhắc nhở một điều rất đơn giản: điểm yếu lớn nhất của con người nhiều khi nằm ngay trong dục vọng của chính mình.

Người thật sự thông minh sẽ không để bản thân trở thành kẻ dễ bị che mắt. Họ chịu khó học hỏi, coi trọng tu dưỡng, biết giữ mình trước cám dỗ. Khi không bị lòng tham, sự nóng vội hay những ham muốn nhất thời sai khiến, người ta cũng khó bị người khác nắm lấy điểm yếu để thao túng.

Giữ nguyên tắc đạo đức không có nghĩa là “chịu thiệt”

Phải thừa nhận rằng trong một thời đại mà vật chất và lợi ích được đề cao, người sống thật thà đôi khi dễ có cảm giác mình đang chịu phần thiệt.

Có người biết luồn lách thì được lợi trước mắt. Có người bất chấp nguyên tắc lại nhanh chóng đạt được điều mình muốn. Trong khi đó, người làm việc chân thành, không tranh giành bằng thủ đoạn đôi lúc lại phải chậm hơn một bước.

Nhưng nếu quan sát kỹ hơn, chúng ta sẽ nhận ra một điều khác.

Những người thật sự có năng lực và khiến người khác nể phục thường không phải người lúc nào cũng tìm cách chiếm phần hơn. Trái lại, họ phần nhiều trầm ổn, khiêm tốn, biết kiểm soát lời nói và hành vi, đồng thời dám chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

Muốn dẫn dắt được người khác, trước tiên phải giữ được chính mình.

Nếu người đứng đầu hành xử bất chính, người phía dưới cũng rất dễ học theo. Khi sự gian dối, vụ lợi trở thành cách ứng xử chung, cuối cùng chính người tạo ra môi trường ấy cũng phải chịu hậu quả. Người xưa nói “thượng bất chính, hạ tắc loạn”, cũng chính là đạo lý này.

Vì thế, người thật thà giữ nguyên tắc chưa chắc đang chịu thiệt. Có những cái lợi nhìn thấy ngay nhưng tồn tại rất ngắn; cũng có những giá trị ban đầu tưởng như không đem lại lợi ích gì, nhưng lại giúp một người giữ được uy tín, nhân cách và con đường lâu dài của mình.

Tự do thật sự bắt đầu từ khả năng kiềm chế bản thân

Hình ảnh minh hoạ: Tự do thật sự bắt đầu từ khả năng kiềm chế bản thân

Tính người vừa phức tạp, lại vừa đơn giản.

Con người sở dĩ khác với việc chỉ sống theo bản năng chính là vì chúng ta có khả năng lựa chọn. Ta có thể đói nhưng không vì thế mà giành giật; có thể tức giận nhưng không nhất thiết phải làm tổn thương người khác; có thể đứng trước lợi ích nhưng vẫn biết đâu là giới hạn không nên vượt qua.

Bởi vậy, đừng chỉ vì một chút được mất trước mắt mà vứt bỏ nguyên tắc đạo đức của mình. Càng không nên để lòng tham, sự ngu muội hay hành vi bất chính trở thành những điểm yếu quá rõ ràng để người khác dễ dàng nhìn thấu và lợi dụng.

Con người sinh ra vốn mong muốn được tự do. Nhưng trong thế giới này luôn tồn tại chuyện người sai khiến người, người thao túng người. Một trong những nguyên nhân chính là dục vọng khiến con người trở nên dễ đoán.

Người quá tham chỉ cần dùng lợi ích là có thể dẫn dụ. Người quá sợ hãi chỉ cần dùng sự đe dọa là có thể khống chế. Người thiếu suy xét chỉ cần một lời đánh lừa cũng có thể bị dẫn đi.

Nhìn từ góc độ ấy mới thấy, người có thể tự làm chủ dục vọng của mình mới là người khó bị người khác điều khiển nhất.

Vì thế, thật thà không đồng nghĩa với ngốc nghếch, giữ đạo đức cũng không có nghĩa chấp nhận để người khác bắt nạt. Sự sáng suốt nằm ở chỗ biết điều gì nên giữ, điều gì cần buông, trước lợi ích vẫn không đánh mất nguyên tắc và trước dục vọng vẫn giữ được quyền lựa chọn của chính mình.

Bởi “tự do” thật sự, nhiều khi không nằm ở việc muốn gì làm nấy, mà bắt đầu từ khả năng kiềm chế chính những dục vọng bên trong mình.

Tiểu Hoa biên dịch

Theo: aboluowang

#cauchuyentuluyen#giaoduc#truyenthong#vanhoa#vanhoatruyenthong