Bí mật 8000 năm ẩn chứa trong chữ Hán về âm nhạc

Bí mật 8000 năm ẩn chứa trong chữ hán về âm nhạc Tác giả Vân Trì Vũ Bạn có bao giờ thắc mắc tại sao người xưa lại viết chữ nhạc như vậy không? Hãy nhìn kỹ nhé! Phía trên là những sợi dây tơ, phía dưới là một khung ngỗ Đó chính là hình ảnh của những cây đàn cổ nhất nhân loại Hóa ra tổ tiên chúng ta không viết chữ mà họ đang vẽ lại cả một nền âm nhạc Tại di chỉ Giả Hồ Hà Nam, các nhà khảo cổ đã tìm thấy gần 30 cây sáo xương điên đại hơn 8000 năm Điều này có nghĩa là âm nhạc đã phan vọng hàng thiên niên kỹ trước khi chữ viết ra đời Sự tồn tại của những cây sáo xương 8000 năm tuổi này đặt ra một câu hỏi thú vị Khi âm nhạc đã phan vọng hàng thiên niên kỹ trước khi chữ viết ra đời Thì khi người xưa bắt đầu cầm bút, họ sẽ mô tả âm thanh bằng hình ảnh gì? Câu trả lời đầm chính trong cấu trúc của những chữ hán sơ khai nhất 1. Chữ nhạc, hình bóng của những sợi dây tơ Hãy nhìn vào chữ nhạc. Trầm giáp quốc văn, chữ này không phải là những nét trường tượng Theo học giả La Chấn Ngọc, đây là một bức tranh vẽ lại cảnh tượng Những sợi tơ được căng trên một khung ngỗ Phía trên 2 bộ tơ tượng trưng cho dây đàn Phía dưới bộ mọc tượng trưng cho thân đàn Đó chính là hình ảnh sơ khai của đàn cầm đàn sắt Như vậy trong tâm thức của người Trung Hoa cổ đại Nhạc không phải là một khái niệm xa vời Mà chính là sự rung động của những sợi dây tơ trên nền ngỗ mọc Sự tinh tế này cho thấy, ngay từ khi hình thành chữ viết Âm nhạc đã được định danh thông qua các nhà cụ dây Loại nhà cụ đòi hỏi sự khéo léo và thính giác nhạy bén nhất Khi chữ viết tiến hóa sang kim văn và tiểu triền Một bộ phận nhỏ được thêm vào ở giữa 2 chùm tơ Có người cho rằng đó là hình ảnh đôi tay đàn gãy đàn Có người lại thấy bóng dáng của chiếc trống hay dụng cụ lên dây Dù hiểu theo cách nào, thông điệp vẫn nhất quán Chữ viết ra đời để chụp ảnh lại hành động chơi nhạc của con người Vậy tại sao người xưa lại chọn nhạc cụ dây tơ để đại diện cho âm nhạc Mà không phải là sáo tre hay trống da? Chúng ta hãy cùng khám phá trong phần tiếp theo Sách thuyết văn giải tự nói Nhạc là tên gọi chung của nam âm và 8 loại nhạc Trong đó ngũ thanh, gồm cung, thương, chát, chủy, phủ Là 5 cách gọi khác nhau Dùng để phân chia than âm trong âm nhạc cổ đại Trung Quốc Còn bác âm gồm tơ, tre, kim loại, đá, bầu, đất, da, gỗ Tức là những âm thanh phát ra từ 8 loại nhạc cụ Làm bằng các chất liệu khác nhau Học giả Trình Huyền trong chú giải Chu lễ nói Kim là chuông và bạc, đá là khánh, đất là hân, da là trống Và đào một loại trống cầm tay, tơ là đàn cầm và đàn sắt Cổ là trúc và ngữ, 2 loại nhà cụ gõ bằng gỗ Bầu là sinh, tre là quảng và tiêu Người xưa ưu tiên bộ tơ dây để đại diện cho chữ nhạc Thay vì bộ trúc tre hay cách da không hề ngẫu nhiên Có 3 lý do cốt lõi giải thích cho sự lựa chọn tinh tế này Sự tinh vi và độ khó trong diễn tấu So với trống chỉ cần gõ hay sáo phụ thuộc nhiều vào hơi thở tự nhiên Các nhà cụ dây như đàn cầm, đàn sắt Đòi hỏi sự kết hợp cực kỳ khéo léo của 10 đầu ngón tay Để tạo ra một âm thanh hay trên dây tơ Người chơi phải điều khiển lực nhấn, độ rung và cách gãy vô cùng tỉ mỉ Người xưa quan niệm rằng nhà cụ nào càng đòi hỏi sự tinh vi của con người Nhà cụ đó càng đại diện tốt nhất cho sự văn minh và trí tuệ Âm thanh của sự tu thân Bạn hãy để ý, âm thanh của sáo tre hay trống đồng thường vang rất xa Dùng để cố động hoặc biểu diễn đám đông Ngược lại, tiếng đàn tơ như đàn cầm Lại có âm lượng nhỏ, thanh thoát và mang tính hướng nổi Nhò già gọi âm nhạc là công cụ để tu thân Tiếng đàn dây buộc người nghe phải tỉnh lặng tuyệt đối mới cảm thụ được Tuy vậy, bộ tơ đại diện cho đức tính của bậc quân tử Không phô trương, thâm trầm và điềm đạm Chọn bộ tơ để viết chữ nhạc chính là khẳng định Mục đích cao nhất của âm nhạc là để soi rọi lại chính mình Biểu tượng của sự kết nối Về mặt vật lý, dây tơ được bệnh từ rất nhiều sợi tơ nhỏ thành một sợi dây duy nhất Hình ảnh nhiều sợi thành một dây tượng trưng cho sự đoàn kết, hòa hợp Khi căng dây tơ lên khung gỗ, nó tạo ra một trạng thái căng nhu hoàn hảo Nếu quá căng sẽ đứt, quá trùng sẽ không thành tiếng Đây chính là ẩn dụ cho đạo trung dung của người xưa Như vậy, việc chọn nhạc cụ dây làm đại diện cho toàn bộ nền âm nhạc Cho thấy người Trung Hoa cổ đại đề cao sự tu dưỡng, đề cao cảnh giới của con người Tương phụ tương thành với sự thăng hoa trong nghệ thuật Cho đến ngày nay, âm nhạc trong các loại hình hí khúc cổ điển Trung Quốc Mà chúng ta thấy vẫn lấy nhạc dây làm chủ đạo Từ góc độ cấu tạo chữ hán, chữ thanh trong cụm ngũ thanh Cũng được lấy hình tượng từ nhà cụ cổ đại Cụ thể là nhà cụ bằng đá khánh thuộc hệ bác âm Chữ thanh trong giáp cốt phăn được cấu tạo từ 4 bộ phận Trong đó, phần trên bên trái giống hình nhà cụ gõ cổ đại khánh Đang được treo, hình dáng của khánh thường hơi cong hoặc hơi gấp Khi sử dụng cần treo lên giá Phần bên phải giống hình tay cầm dụng cụ gõ nhà cụ Còn các bộ phận khác lần lượt biểu thị âm thanh miệng và tai Trong bác âm, chất liệu đá, thạch đại diện bởi chiếc khánh giữ một vị trí đặc biệt Khác với dây tờ dễ đứt hay tre trúc dễ mục, đá là chất liệu bền bỉ Tiến khánh vang lên không trầm đục như trống, không u buồn như đàn dây Mà nó thanh việt, tức là vang xa và sắc xảo Người xưa tin rằng âm thanh phát ra từ đá ngọc là âm thanh của sự chính trực Vì vậy, khi muốn định nghĩa thế nào là thanh, âm thanh chuẩn mực Cha ông ta đã vẽ lại hình ảnh bàn tay gõ vào phiến đá treo trên giá Đó là sự kết hợp giữa vật chất, hành động và cảm thụ Đến giai đoạn tiểu triện, hình thể chữ viết dần trở nên ngay ngắn Và cấu trúc các bộ phận của chữ phồn thể về cơ bản đã được định hình Về sau, khi giảng hóa chữ hán, người ta áp dụng phương pháp lấy bộ phận đại diện cho toàn thể Chỉ giữ lại phần góc trên bên trái của chữ phồn thể, hình tượng khánh và đó chính là chữ giảng thể ngày nay Vậy tại sao người xưa lại dùng khánh để đại diện cho âm thanh? Bởi vì khánh không chỉ là một nhà cụ có nguồn góc rất sớm, mà còn giữ địa vị vô cùng quan trọng Theo truyền thuyết, khánh do vô câu, một bề tôi của vua nghiêu phát minh Những chiếc khánh cổ xưa nhất được phát hiện qua khảo cổ học có niên đại khoảng 5.000 năm trước cho thấy lịch sử hết sức lâu đời của loại nhà cụ này Thời kỳ đầu, khánh chủ yếu được làm bằng đá, về sau còn có thể chế tác bằng ngọc đẹp Trong các loại nhà cụ gõ cổ đại, khánh bằng ngọc từng kết hợp với chuông bằng đồng Tạo thành một tổ hợp nhà cụ quan trọng, được gọi là kim thanh ngọc chấn và biên chung tổ khánh Cũng giống như chuông, khánh thường được sắp xếp theo cao độ để sử dụng theo nhóm Vì vậy gọi là tổ khánh, cao độ của khánh được quyết định bởi kích thước và độ dày của nó Ngoài ra, cũng có trường hợp chỉ dùng một chiếc khánh đơn lễ, gọi là đặc khánh Chữ âm, bí mật bên trong bộ khẩu Vào thời Giáp Quốc Văn, chữ âm và chữ ngôn, lời nói vốn là một Điều này gợi mở một tư duy rất nhân văn của người xưa Âm nhạc và ngôn ngữ đều là phương tiện để con người bọc bạch nội tâm Tuy nhiên đến thời Kim Văn, một nét gạch ngang đã được thêm vào bên trong bộ khẩu, miệng Học giả Hứa Thận đã đưa ra một định nghĩa kinh điển trong Thuyết Phan Giải Tự Âm là tiếng, phát sinh từ trong tâm, biểu hiện ra bên ngoài, có tiết tấu thì gọi là âm Nét gạch ngang này không đơn thuần là một ký hiệu Đó đại diện cho sự hạm nhất, tức là sự thuần khiết, nhất quán Một âm thanh được gọi là âm khi nó không còn là tiếng gào thét hỗn loạn Mà là những sung cảm đã được gạn lọc từ trái tim, có nhịp điệu và trật tự Từ cách giải thích của Hứa Thận, chúng ta thấy rõ tầm ảnh hưởng của Nho Gia Trong thế giới của người xưa, âm nhạc không chỉ để giải trí Người không hiểu thanh, tiếng động thì chưa thể bàn về âm, giai điệu Người không hiểu âm thì chưa thể chạm tới ngưỡng cửa của nhạc, nghệ thuật và lễ chế Khi một người hiểu được sự hài hòa của âm nhạc, người đó đã tiềm cận với lễ Tiếng đàn, tiếng hát lúc này trở thành công cụ để thu thân Giúp con người giữ cho tâm thái luôn bình ổn, nhất quán như một giữa dòng đời biến động Bí ẩn của chữ Hòa cổ, bản giao hưởng của những ống tre Nếu chữ âm là tiếng lòng được gạn lọc từ bên trong Thì làm sao để những tiếng lòng khác biệt của triệu người Có thể cùng vang lên mà không tạo ra sự hỗn loạn Cầu trả lời nằm ở chữ Hòa Nhưng trước khi trở thành hình chữ đơn giản như ngày nay Người xưa đã viết chữ Hòa là một bức tranh sóng động về âm nhạc và vũ điệu Hãy nhìn vào cấu tạo của nó, bên trái là chữ Duyệt Theo học giả Quách Mạc Nhược, đây chính là hình ảnh những ống sáo tre xếp song song Với ba bộ khẩu chính là những lột bấm điều chỉnh cao độ Kinh thi từng mô tả vẻ đẹp ấy qua câu Tay trái cầm duyệt, tay phải cầm lông trĩ Hình ảnh một tay thổi sáo, một tay múa lông vũ chính là biểu tượng của vũ khốc văn Nơi có người dùng âm nhạc để thể hiện sự văn minh và lễ độ Những bí mật thật sự nằm ở cách người xưa phân loại nhạc cụ này Họ chia xa làm sen lớn để tế lễ mùa xuân Tất cả đều được ghép từ tre Đòi hỏi sự phối hợp tuyệt đối giữa hơi thở của người thổi và sự chuẩn sát của từng ống sáo Học giả hứa thần đã nâng tầm hình ảnh này lên một triết lý sâu sắc Ông gọi đó là sự kết hợp giữa phẩm và luân Nghĩa là đưa âm thanh và một lý tính, một trật tự Từ sự phối hợp nhịp nhạc của các ống sáo, người xưa nhìn ra sự hài hòa của nhân luân xã hội Và để nhấn mạnh thêm sự kỳ diệu ấy, họ ghép thêm bộ hòa cây lúa Bởi vì giống như một bản nhạc, cần sự chuẩn sát của từng nốt Cây lúa cũng cần sự trung hòa của bốn mùa của gió thuận mưa hòa mới có thể chín mùi Âm nhạc và nông nghiệp, tiếng sáo và hương lúa, tất cả đều gặp nhau ở một điểm chạm duy nhất Đó là sự hài hòa Sách lễ ký nhạc ký nói Vì thế khi nhạc phan lên trong triều miếu, vua tôi trên dưới cùng nghe, thì không ai là không hòa kính Khi ở trong tông tộc, làng xóm, người lớn, kẻ nhỏ cùng nghe, thì không ai là không hòa thuận Khi ở trong gia môn, cha con anh em cùng nghe, thì không ai là không hòa thân Do đó, nhạc là ở chỗ xét cho thấu cái một để xác lập sự hài hòa Âm nhạc có thể khiến vua tôi trên dưới, cha con anh em trở nên hòa thuận, kính trọng và gắn bó Phù hợp với nhu cầu của nho gia trong việc duy trì các quan hệ đạo đức, tạm cư, ngũ thường Vì vậy, âm nhạc được nho gia đề cao ngàn hàng với lễ Và trong các kinh điển nho gia, hai khái niệm lễ và nhạc thường xuyên được đạt song song Chẳng hạn nhạc ký nói Vì thế, không hiểu thanh thì không thể bàn về âm, không hiểu âm thì không thể bàn về nhạc Hiểu được nhạc thì gần với lễ, lễ và nhạc đều đầy đủ thì gọi là có đức Chỉ khi lễ và nhạc cùng đạt được, con người mới có thể gọi là người có đức Qua đó có thể thấy vai trò đặc biệt quan trọng của âm nhạc đối với sự tu dưỡng đạo đức Và sức mạnh của âm nhạc trong việc giá hóa con người chính nằm ở chữ hòa Vậy tại sao người xưa lại dùng mổ sáo này để đại diện cho sự hai hòa? Bởi mỗi ấm sáo có một cao độ riêng, một cá tính riêng Nhưng khi người nghệ sĩ thổi vào, chúng phải nhường nhịn nhau, phối hợp với nhau để tạo ra một giai điệu duy nhất Đây chính là ẩn dụ về xã hội Mỗi con người là một ấm sáo, chỉ khi cùng chung một dịp đập, xã hội mới không loạn Thực ra, dù là sướng hòa hay điều hòa thì đều nhấn mạnh đến sự phối hợp lẫn nhau giữa các âm thanh Sự sướng hòa giữa con người hay sự kết hợp giữa các âm nhạc đều phải tương thích, phối hợp hai hòa thì mới có thể đạt tới hòa điệu Vì vậy các cặp chữ trên thực chất là một cặp dị thể chữ được tạo ra từ hai góc nhìn khác nhau, tiếng người và tiếng nhạc Từ âm thanh đến mùi vị Sự thú vị chưa dừng lại ở đó, mối liên hệ giữa âm nhạc và sự hai hòa còn lớn sang cả ẩm thực thông qua chữ hòa, cái bình pha rượu Âm thanh cần sự điều hòa của các ấm sáo, mùi vị cần sự điều hòa của chua, cay, mặn, ngọt Vương Quốc Duy, học giả danh tiếng đòi thanh từng nhận định Mùi vị là dụng cụ dùng nước để tiết chế đồ đậm nhạc của rượu Cũng giống như việc người nhạc trưởng điều chỉnh độ cao thấp của tiếng đàn Người đầu bếp hay người pha rượu dùng cái hòa để tạo nên mỹ vị Điều này cho thấy với tiền nhân, đỉnh cao của nghệ thuật, chính trị hay đời sống đều nằm ở hai chữ hai hòa Quý vị thân mến, chúng ta đã đi một hành trình dài Từ những cây sáo xương 8.000 năm tuổi tại Giã Hồ, băng qua những sợi tơ trên khung cổ của chữ nhạc Đến tiếng khánh đá của chữ thanh và dừng chân tại triết lý hai hòa của chữ hòa Âm nhạc cổ đại Trung Hoa không hề mất đi, nó vẫn sóng động trong từng nét bút chúng ta viết hàng ngày Khi bạn viết một chữ nhạc, bạn đang vẽ lại một cây đàn Khi bạn viết chữ hòa, bạn đang nhắc nhở bản thân về sự khiêm nhường và phối hợp giữa người với người Âm nhạc chính là lễ, là đức và là cách mà cha ông chúng ta đã dùng để hiểu về vũ trụ này Cảm ơn quý vị và các bạn đã dành thời gian cùng Ngẫm Radio đi tìm lại những thanh âm từ ngàn năm cũ Quý vị và các bạn đừng quên nhấn đăng ký để chúng ta còn gặp lại nhau trong những câu chuyện tiếp theo nhé Còn bây giờ, an nhiên xin kính chào và hẹn gặp lại