Giải mã về “NỖI NHỚ: CHUYẾN HÀNH TRÌNH TỪ NHÂN SINH ĐẾN BỜ GIÁC NGỘ (Phần 1)

Bạn thân mến, đã bao giờ giữa dòng đời hối hả, bạn chật dừng lại và nhận ra, trong lòng mình luôn có một khoảng trống không thể lấp đầy. Rốt cuộc, nỗi nhớ là thứ vô hình hay chính là chiếc gánh nặng nhất mà mỗi người chúng ta đang gánh trên hành trình đời mình. Trong tập phát sóng của Ngẫm Radio Văn Hóa hôm nay, xin mời bạn cùng bước vào hành trình giải mã về nỗi nhớ. Xin mời bạn cùng lắng nghe câu chuyện sau đây. Có một vị sư trẻ rời bỏ quê nhà, lên núi cao tâm sư học đạo. Thiên viện trên núi mây phủ quanh nằm, thành tịnh tuyệt đối. Nhưng trong lòng vị sư trẻ vẫn luôn canh cánh một nỗi niềm không thể ngồi ngoài, nỗi nhớ người mẹ già nơi thôn xóm nhỏ. Mỗi buổi chiều khi hoàng hôn buông xuống, nhìn ngọn khói lam chiều vút lên từ mái chùa, tâm trí chú lại trôi về cần nhà trành mách đất, nhớ ánh mắt đợi chờ và bàn tay hao gầy của mẹ. Nỗi nhớ ấy như ngọn sóng ngần, khiến chú mỗi khi ngồi xong bàn thiền định đều bị vọng niệm quấy nhiễu, tâm tính chân trở không sao nhập định được. Một ngày nọ, vị sư phụ gọi chú vào âm thất và hỏi. Rốt cuộc trong lòng con, đang vướng bận điều gì? Vị sư trẻ quỳ xuống, sụt sùi sơ sát. Bạch thầy, con theo thầy xuất ra tù học đã ba năm, nhưng chưa một ngày nào còn quên được hình bóng mẹ già nơi quê nhà. Mỗi lần nhắm mắt lại, nỗi nhớ ấy lại cuộn rằng đau đớn. Con thấy mình bất hiếu, lại thấy mình tu hành kém cõi, không buông bỏ được tình thân quyến này. Vị sư phụ mỉm cười dịu dàng, không trách mắng, chỉ bảo. Tình thân và nỗi nhớ là bản tính tự nhiên của con người, con không cần phải cướng ép bản thân buông bỏ nó bằng sự oán giận hay giẳng xé. Chiều nay, khi thỉnh chuông, hãy đem toàn bộ nỗi nhớ thương mẹ gửi gắm vào từng nhịp gõ. Chiều hôm ấy, khi mặt trời lặn sau dãy núi, vị sư trẻ bước lên tháp chuông. Chú nhắm mắt lại, thả mình vào nỗi nhớ mẹ. Nhưng lần này, chú không gạt bỏ nỗi nhớ ấy nữa. Chú ồn lấy bóng hình người mẹ vào lòng, coi nỗi nhớ ấy là chính tâm hiện tại, niệm, rồi đem toàn bộ sự thà thiết ấy rồn vào chảy cỗ, ráng vào đại chuông. Tiếng ngân bong, vang xa, chậm dãi. Tiếng trung chiều hôm ấy thật kỳ lạ, chậm hung, ra giết mà thanh thoát đến lạ kỳ. Tiếng chuông lan qua từng ngọn núi, thấu đến tận đáy lòng của muôn loài. Trong khoảnh khắc tiếng chuông ngân dài, rồi tan vào hư không, vị sư trẻ đột nhiên bưng tỉnh. Nỗi nhớ mẹ của chú bỗng mở rộng, truyền hóa thành lòng từ bi mà chú dành cho chúng sinh. Nếu chú chỉ nhớ thương một người mẹ ở kiếp này, đó là tư tâm, sự riêng tư. Nhưng nếu chú đem nỗi nhớ ấy truyền hóa thành tâm nguyện tu hành thành đạo để độ thoát cho mẹ, và rộng ra là độ thoát cho tất cả chúng sinh, những người ấy từng là cha mẹ của chú trong muôn kiếp luân hồi, thì nỗi nhớ ấy đã trở thành từ bi tâm. Ngay giây phút ấy, nỗi đau đớn của nỗi nhớ nhân sinh liền biến mất, nhường chỗ cho một sự àn lạc và dũng mãnh vô bờ. Vị sư trẻ sụp xuống lại tỏa sen, từ đó tâm tính thang hoa, bước vào con đường chân chính tù luyện. Bạn thân mến, nỗi nhớ trong chiều sâu văn hóa đồng phương không chỉ là một trạng thái cảm xúc, mà là sự vận động sống động của tâm thức. Bề sâu của khái niệm này được khắc họa trọn vẹn quả ba hán tự, tư, niệm và tưởng. Cả ba chữ dù mang sắc thái riêng, nhưng đều lấy bộ tâm, trái tim làm gốc, khẳng định rằng, cội nguồn của mọi hoài niệm vĩnh cửu đều khởi phát từ sự dung động của con tim. Một, sự lắng động của trí tuệ của nhân về nỗi nhớ. Chiếc tự chữ tư gồm chữ điền, thừa ruộng, trên chữ tâm. Ví nỗi nhớ như việc gieo từng sự vật, sự việc diễn ra trong một khoảnh khắc vào mảnh đất tâm thức, nhưng đi ngược về nguồn cội văn tự cổ. Chữ tư gồm bộ tâm và chữ tín, bộ não. Bồn nghĩa của tư là sự suy xét, nghiền ngẫm. Cổ nhân tin rằng, tư tưởng chân chính chỉ sinh ra khi tâm và thân hòa làm một. Sách Thượng Thư Hồng Phạm có câu, Tư viết dung, ngôn tâm chi sở hư, vô bất bào giã. Tư gọi là dung chứa, ý nói cái tâm khi đã trống rỗng, vô vi thì không gì là không bào quát, không gì là không chứa được. Ngoài ra, chữ tư đồng âm với chữ tư có nghĩa là tư tâm, sự riêng tư. Ngoại trừ các bật xác ngộ, đã xả bỏ hoàn toàn bản ngã, thì tư tưởng của người thường, suy cho cùng cũng chính là tư tưởng, tức nghĩ tưởng về những điều riêng tư, tính toán cho cái tội cá nhân. Bạn đã bao giờ cảm thấy nỗi nhớ của mình trôi qua hết ngày này sàng tháng nọ trong sự vô vọng? Nhưng có những người, mỗi khi nỗi nhớ lại thường có hồi báo từ phía đối phương. Có người mơ gặp cha mẹ, thân nhân đã qua đời. Có người ngay lập tức nhận được tin nhắn từ người mà mình đang nhớ. Bây giờ, xin bạn hãy dừng lại một nhịp và tự hỏi lòng mình. Nỗi nhớ trong bạn rốt cuộc đến từ đâu? Bạn đang nhớ cha mẹ vì điều gì? Vì những va vấp ngoài đời khiến bạn thèm một vòng tay dung thứ? Hay vì cha mẹ đã đi xa rồi và những ngày tháng ấm êm bên mái nhà xưa nay chỉ còn là hoài niệm? Càng xót xa hơn, khi hiện tại bạn vẫn đang vất cạn sức mình trong vòng xoáy cơm áo gạo tiền, đêm về đối diện với bốn bức tưởng cô đơn mới bàng hoàng nhận ra lúc ta đủ sức chăm lo cho cha mẹ thì người lại chẳng còn ở đó để đợi ta nữa. Dưới góc nhìn của khoa học hiện đại, hiện tượng lạch tân số hay mất kết nối này hoàn toàn có cơ sở sinh học rõ ràng. Khi tâm trí ta chìm đóng trong những tính toán tiền tài và hàm muốn cá nhân, não bộ sẽ bị rơi vào hiệu ứng đường hầm. Lúc này, mọi nhận thức đều bị vất cạn cho nỗi sợ mất mát và sự vun vén cho cái tôi, khiến não bộ quá tải và đóng chặt khả năng cảm nhận thế giới xung quanh. Về mặt sinh học, sự lo âu và bám chấp liên tục kích thích cơ thể tiết ra học môn căng thẳng, cortisol, làm tê liệt hệ thống neuron gương, cơ chế bốn giúp con người đọc được cảm xúc, đồng điệu và thấu cảm với người khác. Có thể hình dung rằng, tham vọng và ích kỷ đã tạo ra một lớp nhiễu sóng sinh học, ngăn cản não bộ sản sinh oxytocin, học môn của sự gắn kết và tình yêu thương. Trong khi vũ trụ và tình yêu chân thật muốn mang trạng thái tự do, mở rộng, thì cái tôi lại luôn co dụm và phòng thủ. Khi ta tự thu hẹp mình trong chiếc lòng của sự tính toán, ta vô tình dập tắt khả năng cộng hưởng, khiến tâm hồn hoàn toàn bất lực trong việc chạm tới tần số bình yên của những người ta thương yêu. Khi ấy, bạn chẳng thể gặp được người mình hướng về nếu cả hai không cùng chung một nhịp đập. Nó tựa như chiếc radio đang phát sóng ở tần số của sự bình yên, nhưng tâm trí ta lại dò ở tần số của lò âu và tính toán. Hai dòng năng lượng ấy vĩnh viễn chẳng thể chạm được vào nhau. 2. Chữ Niệm Sự hiện diện trọn vẹn trong phút giây hiện tại. Chữ Niệm được tạo thành từ chữ Kim, hiện tại đặt trên chữ Tân. Tôi đang nhớ bạn. Một sự hiện diện của nỗi nhớ ngay trong phút giây này. Trong đời sống của người hiện đại, nỗi nhớ hay sự tương tư thường kéo theo những bận lòng, lò âu vướng bận về một ai đó. Nhưng trong giao lý tịnh độ tâm, chữ Niệm lại thường được nhắc đến với chính danh, đó chính là Niệm Phật. Niệm ở đây là sự tưởng nhớ thuần khiết, một dòng suy nghĩ liên tục hướng tân về danh hiệu, công đức của Đức Phật. Dù là dưng danh rõ tiếng hay lẳng lặng niệm thầm, đó là phương pháp tù luyện giúp người tu hành tù bỏ sáo động, chấp trước, an định tâm trí. Khi kiên tâm chỉ giữ, nuôi dưỡng Đức Tin và chạm tới trạng thái nhất tầm, bất loạn, ta mới có thể cầu thông với thế giới tâm linh cao cả, nhận được sự cảm hứng và bảo hộ từ Chư Phật, Bồ Tát. Trong Phật Giáo có lưu truyền một câu chuyện cổ sâu sắc về cảnh giới của tâm thức và Chữ Niệm. Xin mời các bạn cùng lắng nghe. Xưa kia, có một người làm nghề đô tể gánh trên mình nghiệp sát nặng nề. Một ngày nọ, ông tình cờ gặp hai vị hành giả đang trên đường lặng lội sang Tây Thiên để bái kiến Đức Phật. Nhìn thấy hai vị tu sĩ thành cao, người đô tể nghẹn ngào than rằng Thần tôi nhuốm đầy máu dơ bẩn. Làm sao? Dám bước chân vào chốn Phật môn tôn nghiêm. Chỉ xin hai vị mang giúp tôi trái tim này dần lên Đức Phật. Nói rồi, không một chút đắn đo nghi ngờ, ông tự móc chân trái tim của mình giao trọn cho hai người tu sĩ. Hành động tưởng chừng dạy khờ ấy lại là biểu hiện chân thật nhất của sự nhất tâm hướng Phật. Một thứ tình cảm thuần khiết, tuyệt đối, không một gỡ sóng đố kỵ hay tính toán của cái tôi cá nhân. Hai vị hành giả mang theo trái tim ấy đến Tây Thiên. Đứng trước Đức Phật, người trỏ tay vào một vàng nước dầu đang sôi lên sùm sục và hỏi liệu các người có dám nhảy vào đó chăng? Đứng trước thử thách, hai vị tu sĩ vốn dĩ tu hành lâu năm lại nảy sinh sự do sự. Bằng trí tuệ và sự tính toán của người thường, họ quyết định thả trái tim của người đô tể vào vàng nước sôi trước để thử nghiệm. Nhưng ngay lập tức, khi trái tim của người đô tể vừa chạm vào vàng nước sôi, nó lập tức hóa thành một mẫu kim Phật, tượng Phật bằng vàng, rực rỡ và trang nghiêm. Hai vị hành giả mắt thấy, tai nghe, tin chắc đây là cơ duyên đắc đạo liện bội bã gieo mình nhảy vào theo. Thế nhưng, khi thân sát rơi vào vàng dầu, họ lại hóa thành hai chiếc quầy rán bọt tung trắng xóa. Trái tim người đô tể chính là hiện thân sinh động nhất của trạng thái nhất tầm bất loạt. Tùy mang trên mình nghiệp sát nặng nề, nhưng khi hướng về Phật, ông đã niệm bằng một trái tim thuần khiết, không màng sống chết, chẳng chút tính toán thiệt hơn. Chính sự tưởng nhớ nguyên sơ và lòng tin tuyệt đối ấy đã mái rũa trái tim trần phàm, hóa thành kim Phật dạng rỡ. Trái lại, hai vị hành giả tùy khoác áo tụ hành, nhưng tâm vẫn vướng đầy tạm niệm. Họ chỉ tin khi mắt thấy lợi ích, và bước vào vàng dầu bằng tâm mong cầu. Duy cho cùng, giữa những biến cố trao đảo của kiếp nhân sinh, đều giúp một sinh mệnh nhận được sự cảm ứng và bảo hộ thiên liêng, không nằm ở chiếc áo ta mặc hay hình tướng bên ngoài, mà nằm ở tần số của sự chân thật. 3. Chữ tưởng Con thuyền cứu thế Được ghép bởi chữ tướng, hình dạng, diện mạo, nằm trên chữ tâm, chữ tưởng biểu thị khoảnh khắc trái tim tự phác họa lại nụ cười, ánh mắt hay dáng vẻ của người mình yêu thương khi xa cách. Nỗi nhớ ấy đong đầy cảm xúc, biến ký ức thành những hình ảnh ấm áp để vũ về khoảng trống trong lòng. Nhưng, chữ tướng ấy không chỉ dừng lại ở hình dáng bên ngoài, mà còn là khởi nguồn của chân tướng, tức bản chất cột lõi của vạn vật. Từ nỗi nhớ thương những người thân yêu như cha mẹ, vợ con, tâm trí con người dần mở rộng để suy tưởng về ý nghĩa thực sự của sự sống. Duy cho cùng, ẩn sâu dưới mọi lớp cảm xúc của một sinh mệnh là khát khao hiểu được bản chất thật sự của chính mình và cuộc đời. Từ chỗ suy tưởng về hình bóng thế thái nhân tình, tâm trí con người dần được dẫn dắt để đặt ra câu hỏi lớn hơn. Rốt cuộc, bản chất của sinh mệnh này là gì? Ở nơi sâu thẳm nhất của tâm thức, mỗi con người đều mang một khát vọng nguyên sơ, tìm lại chân lý và được cứu rỗi khỏi những vất vả, luân hồi của cõi mộng. Chính lúc này, chữ tưởng vượt thoát khỏi nỗi nhớ thông thường để trở thành con thuyền tâm linh. Làm thế nào để thoát khỏi biển khổ? Làm sao để không còn trôi nổi trong luân hồi? Sau tất cả những bâng khuâng, vô định hay trao đảo giữa sòng đời, sâu thẳm trong mỗi sinh mệnh luôn có một mầm sống hướng về sự thật, hướng về kỳ thiện và kết đẹp nguyên sơ. Đó là lúc con người không còn bị che mắt bởi những ảo ảnh, những tính toán thiệt hơn hay dục vọng ngắn ngủi. Chân tướng là sự thật về vũ trụ và kiếp nhân sinh. Ngọn đèn chỉ đường giúp con người vượt qua cõi mê và thăng hoà về tâm thức. Bạn thân mến, suy cho cùng, khi ta gọi tên tư niệm hay tưởng niệm, đó không đơn thuần là sự hoài niệm về quá khứ. Đó là hành trình ta dùng lý trí để thấu hiểu chính mình. Từ dùng trái tim hướng về sự thật và những giá trị cao đẹp, tưởng để rồi ôm ấp và trân trọng tình cảm ấy ngay trong từng phút giây của hiện tại, niệm. Cảm ơn bạn đã dành những phút giây tĩnh lặng này để cùng ngắm radio đi qua hành trình giải mã về nỗi nhớ và những tần số kết nối của tâm hồn. Mong rằng sau tập phát sóng hôm nay, mỗi chúng ta sẽ tìm thấy cho mình một chiếc nèo bình yên, biết buồn bớt những vững bận đầy thương, để lắng nghe tiếng gọi thức tỉnh từ sâu thẳm bên trong. Hành trình chứng nghiệm của chúng ta sẽ còn tiếp tục. Xin chào và hẹn gặp lại bạn trong tập 2 của ngắm radio, nơi chúng ta sẽ cùng nhau lắng lại và khai mở những góc nhìn mới về kiếp nhân sinh. Chúc bạn một ngày mới an lành và tràn đầy bình yên trong tâm trí.