Hiện nay, hầu hết các trường học ở Việt Nam đều đặt rất trang trọng dòng chữ: “Tiên học Lễ, hậu học văn”. Câu này thực ra có nguồn gốc từ lời giáo huấn của đức Khổng Tử trong “Luận ngữ – Học nhi”:
“Con em ở nhà thì hiếu thảo với cha mẹ, ra ngoài thì kính nhường bậc huynh trưởng, thận trọng lời nói mà giữ chữ Tín, yêu khắp mọi người mà gần gũi người nhân đức; làm được đến vậy rồi mà còn dư sức thì hãy học văn”.
Bám sát lời dạy ấy mà tiên sinh Lý Dục Tú vào những năm Khang Hy triều Thanh đã biên soạn nên tác phẩm “Đệ tử quy” (Phép tắc người con), được mệnh danh là một trong ba kinh điển giáo dục con em tốt nhất trong lịch sử Á Đông (cùng với “Tam tự kinh” và “Thiên tự văn”). Với người dưới, thân đoan chính Tuy đoan chính, lòng độ lượng Thế phục người, tâm không phục Lý phục người, tâm mới phục.
Phép Tắc Nguồn Con, bài 28, với dưới
Với người dưới, thân đoan chính, tuy đoan chính, lòng độ lượm,
thế phục người, tâm không phục, lý phục người, tâm mới phục.
Diễn giải, đối với nô bộc, nữ tình, người ở,
những người làm công cho gia đình, người bề dưới,
thì điều quan trọng nhất là lời nói, cử chỉ,
hành vi của bản thân mình phải đoan chính, vô tư,
thái độ, lời nói, việc làm của mình đã đoan chính, vô tư rồi,
thì vẫn cần phải nhân từ, khoan dung, không được nghiêm khắc, hạ khắc.
Đối nhân xử thế thì không được dùng quyền thế để khiến người ta phục tùng,
nếu không thì trong tâm họ sẽ nhất định không phục,
sẽ gây ra họa hoạn sau này.
Nếu chúng ta dùng đạo lý để thuyết phục người ta,
khiến người ta cam tâm, tình nguyện, thuận theo ý đồ của mình,
làm việc, như thế sẽ không gây ra bất kỳ sự nghị luận và bất bình gì.
Câu chuyện tham khảo
Sở Trang Vương giật đứt dây mũ, chung vui thỏa thích
Sở Trang Vương là một trong mũ bá thời xuân thu,
ông có thể xưng bá chư hầu là có quan hệ mật thiết với thái độ nhân từ,
khoan dung của ông nên giành được lòng trung thành của bề tôi,
từ đó đặt nền móng vững chắc cho bá nghiệp.
Một hôm, Sở Trang Vương mở đại tiệc trong cung để thiết đãi quân thần,
mọi người uống rượu đến khi mặt trời lặn mà vẫn chưa kết thúc.
Đột nhiên, đèn đuốc tắt hết, trên điện là một màn đen bao phủ.
Lúc đó, có người kéo y phục của Ái Phi của Sở Trang Vương.
Ái Phi của Trang Vương cũng tiện tay giật đứt dây mũ của người đó,
đồng thời nói cho Trang Vương biết chuyện,
muốn Trang Vương mau chóng thắp đuốc ra xét xem ai không còn dây mũ.
Trang Vương nghe xong liền nói,
tiệc rượu là do ta thưởng cho họ uống,
lại để họ uống say mà mất lễ tiết thì đó là lỗi của ta.
Nếu giờ đây lại làm rõ trắng đen, lấy lại sự thanh bạch cho Ái Phi
thì sẽ nhục mạ tướng sĩ của ta.
Quả thực không thế được.
Thế là Trang Vương cho người truyền lệnh,
hôm nay các khanh và ta uống rượu,
không giật dây mũ xuống thì biểu thị uống chưa thỏa thích.
Khi đó quần thần tham gia yến tiệc hơn trăm người,
ai nấy đều giật đứt dây mũ của mình, uống thỏa thích rồi mới về.
Khoảng hai năm sau, nước sở và nước tấn nổ ra cuộc chiến tranh ngôi bá chủ,
chiến sự vô cùng ác liệt.
Mỗi lần giao chiến, trước trận của sở Trang Vương
luôn luôn có một đại thần hăng hái quên mình,
sung phong hãng trận, đánh quân giặc tơi bời, tan tác tháo chạy.
Thế là Trang Vương triệu kiến đại thần đó hỏi,
Ta có đức gì, có tài gì mà khiến Khanh vào sinh ra tử vì ta như vậy?
Hơn nữa, ta cũng chưa có chiếu cố biệt đãi gì đối với Khanh,
vậy nguyên nhân là gì?
Vị đại thần đó trả lời rằng,
thần chính là người bị giật đứt dây mũ trong đêm yến tiệc năm xưa,
luận về tội thì đáng chết,
nhưng đại vương lại nhẫn nhịn,
đã bảo toàn thể diện và sinh mệnh của hạ thần.
Từ thời khắc đó, thần đã thời thời khắp khắp,
có lòng quyết tâm tưới máu trên chiến trường,
nguyện tan xương nát thịt vì đại vương,
để báo đáp ân đức của Ngài.
Trang Vương vô cùng xúc động,
vì thế càng thêm lòng tin chiến thắng,
cuối cùng đã đánh bại quân tấn,
giành được thắng lợi,
đặt ra nền móng cho sự cường thịnh của nước sở.
Theo Thuyết Uyển Phục Ân,
câu chuyện này chính là ví dụ sinh động nhất cho câu,
với người dưới, thần đoan chính,
tuy đoan chính, lòng độ lượng.
Đại thần là người dưới,
cũng là bể tôi, là nô bọc.
Sách Lễ, Lễ Vận Thiên giải thích,
làm công cho nước gọi là thần, bể tôi,
làm công cho nhà thì gọi là nô bọc, đầy tớ.
Do đó, đại thần quan lại là công bọc,
đầy tớ của quốc gia.
Hiện nay, công chức nhà nước tự xưng là công bọc,
đầy tớ của dân,
cũng chẳng phải rất có đạo lý đó sao?