VÌ SAO LÀO ĂN XÔI THAY CƠM?

Phải nói là người Lào họ ăn xôi rất là nhiều, nhiều kinh khủng khiếp Ở rất nhiều gia đình Lào, xôi có thể xuất hiện từ sáng đến tối Ăn cá nướng cũng có xôi, ăn thịt nướng cũng có xôi, ăn gỏi có xôi Thậm chí nhiều món có nước chấm cay cay cũng chấm xôi, ăn rất là ngon lành Theo số liệu nông nghiệp của FAO, tức là Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên Hợp Quốc Có thể hiểu đây đơn giản là cơ quan của Liên Hợp Quốc Chuyên theo dõi những chuyện như là nông nghiệp, lương thực, nạn đói, trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản và an ninh lương thực Thì họ thống kê được rằng Ở nhiều vụ lúa của Lào, gạo nếp chiếm hơn 80% sản lượng Thậm chí có vụ còn vượt 90% Phần còn lại mới là gạo tẻ Xôi Lào thì cũng rất là gần gũi, không cầu kỳ lắm đâu Phổ biến nhất là một món được gọi là Khao Niao, tức là xôi trắng Xôi trắng hấp chín rồi cho vào một chiếc giỏ tre nhỏ Ngoài xôi trắng, Lào còn có xôi nếp đen, nếp tím, rồi những món xôi ngọt trộn dừa, đường hoặc là ăn với trái cây hoa quả người Việt Nam nhìn cảnh đấy có thể là nhiều người không ăn quen sẽ có cảm giác hơi đầy bụng bởi với chúng ta xôi thường là món để đổi bữa sáng vội thì làm gói xôi, ngày lễ ngày Tết thì có tí xôi gấc, xôi đỗ giỗ chạp thì xôi xuất hiện ở trên mâm cúng và trên mâm cỗ nữa nhưng bảo ngày nào cũng ăn xôi, bữa nào cũng ăn xôi thì chắc là người Việt Nam sẽ cảm thấy là no lâu quá ăn xôi nhiều nó rất là bứ và cái công nấu, công đồ nó cũng mất nhiều thời gian hơn so với ăn gạo tẻ Thế nhưng với người Lào, câu chuyện là hoàn toàn khác Ở đây, xôi không phải là món ăn phụ hay chỉ xuất hiện trong lễ Tết hoặc liên quan đến một số món bánh Với rất nhiều người Lào, xôi chính là cơm của họ Ở đây thì cái quan niệm về cơm nó khác nhau Ở Việt Nam nói đến cơm thì gần như ai cũng nghĩ tới cơm tẻ Hạt gạo tẻ nấu với nước, thành bát cơm mềm, ăn một bát và đũa Còn gạo nếp thì thường dành để nấu xôi, làm bánh chưng, bánh dày, bánh tét, chè hay là một số món đặc biệt Còn thường ngày mà tự nhiên một nhà mà lại mang cái nồi cơm điện của mình ra nấu xôi thì nó quá là lạ Hoặc mang cái chõ ra hấp xôi cũng quá là lạ Ở Lào thì khác, với rất nhiều người Lào, nhất là những người Lào sống ở vùng thấp Gạo nếp mới là loại gạo quen thuộc nhất trong bữa ăn hàng ngày Người ta gọi xôi nếp bằng tên phổ biến là Khao Niao Một ngày bình thường có thể bắt đầu bằng xôi, trưa tiếp tục ăn xôi và tối vẫn dùng xôi Cho nên nếu một người Việt Nam nhìn thấy người Lào ăn xôi nhiều rồi hỏi Ô sao các bạn ngày nào cũng ăn xôi như vậy Thì họ hoàn toàn có thể hỏi ngược lại Thế tại sao người Việt Nam ngày nào cũng ăn cơm Nghe vậy để thấy rằng chúng ta coi cơm tẻ là món bình thường đến mức Chẳng bao giờ tự hỏi tại sao lại ăn nó mỗi ngày Và người Lào cũng có suy nghĩ y hệt như vậy đối với xôi Có người thì nghĩ rằng đây là khẩu vị của người Lào nhưng cũng không hẳn đâu Khẩu vị gì thì khẩu vị nó cũng phải hình thành dựa trên những phong tục tập quán Và đơn giản là cả câu chuyện địa lý nữa Nhìn vào ruộng lúa ở Lào thì rõ ngay Trong nhiều vùng trồng lúa của Lào, lúa nếp chiếm một tỷ lệ rất lớn Cứ hình dung như thế này, ở vùng quê Việt Nam, nhìn ra cánh đồng phần lớn là lúa tẻ Thu hoạch về thì xay thành gạo, sau đó thì nấu cơm Nhưng ở nhiều vùng quê Lào, rất nhiều thửa ruộng lại trồng những giống lúa nếp truyền thống của Lào Thu hoạch xong, gạo ấy được ngâm rồi đem hấp thành xôi Qua hàng trăm năm, thậm chí là lâu hơn nữa, cả cách làm đồng đã xoay quanh loại lúa nếp này Người dân biết giống nếp nào phù hợp với ruộng của mình, giống nào thơm, giống nào dẻo, thời điểm nào nên gieo, lúc nào nên thu hoạch Và địa lý của Lào cũng góp phần tạo ra văn hóa ăn xôi của họ Phải nhớ rằng đây là một đất nước hoàn toàn không giáp biển, Lào không giáp biển bất kỳ một chút nào Lào nằm lọt giữa Thái Lan, Việt Nam, Campuchia, Trung Quốc và Myanmar Địa hình của Lào không bằng phẳng như đồng bằng sông Hồng hay đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam Phần lớn lãnh thổ của Lào là núi, cao nguyên, thung lũng và những dải đất nằm dọc các con sông Ngay cả thủ đô của họ cũng nằm dọc sông và rất gần với Thái Lan Và con sông quan trọng nhất chúng ta đang nhắc đến đó là sông Mê Công Sông Mekong chạy dọc phía tây của nước Lào và trong nhiều đoạn nó trở thành biên giới tự nhiên giữa Lào và Thái Lan Từ rất lâu những cộng đồng Thái Lào sinh sống ở những thung lũng và vùng đất thấp quanh sông Mekong đã trồng lúa Trong quá trình ấy thì họ phát triển rất nhiều giống lúa nếp phù hợp với điều kiện canh tác của địa phương Lào nổi tiếng là nơi có sự đa dạng rất lớn về giống lúa truyền thống Có vùng thì có nếp trắng, có nơi thì có nếp tím, nếp đen, có giống thơm, có giống dẻo rất là đặc biệt Mỗi khu vực lại có cách trồng và cách ăn khác Điều quan trọng là khi một loại cây lương thực đã thích nghi tốt cho kênh Ghiền với khí hậu, đất đai và tập quán của một vùng trong hàng trăm năm, người dân sẽ rất khó bỏ nó, thậm chí họ đã hình thành cả một nét văn hóa xung quanh cây lương thực này, Mì Gõ Để không chúng ta đang nói đến cái gạo nếp của Lào Chuyển sang cách ăn của người Lào, thì đây có lẽ là lý do dễ nhìn bỏ lỡ những thấy nhất nếu chúng ta ngồi ăn cơm trong một gia đình người Lào video hấp dẫn Xôi lào thường được hấp chín rồi đựng trong một chiếc giỏ tre Và giỏ này thì không phải là to lắm đâu, giỏ này có nắp Chiếc giỏ ấy vừa giúp giữ xôi, vừa khiến xôi không bị bí hơi và nhão như bỏ trong hộp kín Nhiều khi mà kín quá là lại dễ thiêu Khi ăn, người lào thường dùng tay lấy một ít xôi, vo nhẹ thành viên nhỏ rồi ăn cùng các món khác Xôi dẻo, kết dính với nhau nên rất tiện theo kiểu ăn này Ví dụ người Lào có món lạp, thường làm từ thịt băm trộn với rau thơm, gia vị, thính và nhiều nguyên liệu khác Họ cũng có món gỏi đu đủ cay nổi tiếng, các loại cá nướng, thịt nướng và đặc biệt rất nhiều loại nước chấm Lúc ấy thì kiểu ăn xôi rất là hợp, có thể lấy một miếng xôi nhỏ chấm vào nước mắm, ăn cùng một tí thịt hoặc rau, vừa đơn giản lại vừa tiện Nếu dùng cơm tẻ thì chắc là chúng ta khó làm như vậy, cơm tẻ nó rời hạt, bốc lên lại dễ rơi Xôi thì khác, nó dính với nhau nên cực kỳ hợp với kiểu ăn bằng tay và chấm các món của người Lào Người Lào là một dân tộc sống ở cái vùng mà đất nước của họ đa phần là miền núi Và họ đi làm, đi làm nương rất là nhiều Thế nên xôi cũng rất tiện với đời sống nông nghiệp ngày xưa Ngày nay thì chúng ta sống ở thành phố, đi làm thì muốn mang cơm có hộp cơm Có nhà hàng, có tủ lạnh, có lò vi sóng Nên chuyện mang thức ăn theo, mang đồ ăn theo khá là đơn giản Nhưng vài trăm năm trước thì khác hẳn, cũng chẳng cần vài trăm năm trước đâu, một hai chục năm trước là khác Phần lớn cư dân Lào sống bằng nông nghiệp, người ta phải làm ruộng và chủ yếu là lên lương, đi rừng hoặc làm việc xa nhà cả ngày Trong hoàn cảnh ấy, xôi là một món rất là tiện, xôi sẽ được hấp chín, tương đối khô bên ngoài, không có nhiều nước nên dễ đựng trong giỏ tre Người nông dân có thể mang theo một giỏ xôi, thêm một ít cá khô, thịt nướng, rau hoặc nước chấm Đến giờ nghỉ chỉ cần mở ra là chén Chẳng cần bát đũa cầu kỳ phức tạp làm cái gì Và cũng chẳng cần mâm cao cỗ đầy làm cái gì Chỉ cần bốc một ít xôi rồi ăn với những cái đồ mang theo Rất là tiện Thì cái này nó giống ở Việt Nam Việt Nam chúng ta có thể liên tưởng tương tự đến cơm nắm muối vừng ngày xưa Những người nông dân đi làm đồng, những người đi đường dài Hay là bộ đội hành quân đều thích cơm nắm muối vừng vì gọn và tiện Xôi của người Lào cũng có một lợi thế giống như vậy Chỉ có điều ở Lào, thói quen ấy lớn hơn rất nhiều Và cuối cùng trở thành một nét văn hóa ăn uống của quốc gia Nhưng ở Đông Nam Á chỉ người Lào thích ăn xôi là vẫn chưa đủ Không chỉ Lào đâu, cả vùng Đông Bắc Thái Lan cũng rất mê xôi Tức là cái vùng phía bên kia của sông Mê Công Vùng này được gọi là Isan Chúng ta cũng thấy người dân ăn xôi rất là nhiều Điều này không phải là ngẫu nhiên Ngày nay thì có nước Lào là một nước này Thái Lan là một nước này Cách nhau ở biên giới như vậy Nhưng cái đường biên giới hiện đại mới được xác lập khá muộn Nếu so với lịch sử sinh sống hàng trăm năm của các cộng đồng dân cư Hai bên sông Mê Công có rất nhiều Những cái nhóm người có quan hệ văn hóa Và ngôn ngữ gần gũi với nhau Văn hóa Isan của Thái Lan cũng chịu ảnh hưởng mạnh Của truyền thống Lào Và một trong những nét văn hóa truyền thống đó Đó là việc ăn xôi rất nhiều Vậy ở Việt Nam thì sao? Vì sao Việt Nam cũng trồng lúa nếp nhưng lại không ăn xôi nhiều như người Lào? Thì Việt Nam thực ra cũng có truyền thống trồng gạo nếp cực kỳ lâu đời, từ cái thời của Vua Hùng cơ mà Chúng ta đã có bánh chưng, bánh dày, rồi chúng ta có bánh tét, xôi gấc, xôi vò, xôi đỗ Chúng ta có cả vô số các loại bánh làm từ nếp Điều đó cho thấy gạo nếp từng và vẫn rất quan trọng trong văn hóa Việt Nam Nhưng theo thời gian, phần lớn Việt Nam ở phần lớn nước ta gạo tẻ trở thành lương thực chính Còn gạo nếp dần chuyển sang vai trò những món ăn và các dịp lễ Tết hoặc những dịp đặc biệt Nó thường xuất hiện vào ngày lễ, ngày giỗ, đám cưới, Tết hoặc là bữa sáng Nó mang tính thưởng thức nhiều hơn là cái việc mà ăn thường xuyên, ăn hàng ngày trong tất cả các bữa Đúng là hai nước ở cạnh nhau đều có văn minh lúa nước, nhưng con đường phát triển ẩm thực lại hơi khác Chỉ một khác biệt nhỏ như vậy thôi, nhưng khi đã kéo dài qua nhiều thế kỷ Nó tạo nên hai thói quen ăn uống rất khác nhau, cùng liên quan đến gạo, nếp và tẻ, nhìn rộng hơn Ở Đông Á thì Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, Triều Tiên dùng gạo nếp cũng khá là nhiều Nhưng cũng chủ yếu để làm món đặc biệt, bánh, đồ lễ hoặc món tráng miệng, cũng giống với Việt Nam Trung Quốc cũng có bánh nếp, bánh ú, Nhật Bản có mochi, Hàn Quốc cũng có những món tương tự Nghĩa là gạo nếp vẫn quen thuộc về văn hóa, nhưng thường không phải loại gạo nấu ăn hàng ngày thay cho cơm tẻ Ở Nam Á, tức là khu vực chúng ta đang nói đến Ấn Độ và Bangladesh thì cũng thế Ở một số bang Đông Bắc Ấn Độ và Bangladesh nơi miền núi, người ta cũng dùng gạo nếp thay cơm Ở Nepal, Bhutan và khu vực Himalaya cũng có rất nhiều món từ loại gạo dẻo tương tự Tuy vậy, xét trên quy mô quốc gia, gạo tẻ vẫn chiếm ưu thế rõ rệt hơn Chỉ ở Lào, Lào là một trường hợp rất đặc biệt ở trên thế giới Lào là quốc gia mà ăn gạo nếp bình quân đầu người gọi là cao nhất trên hành tinh Và trồng lúa nếp bình quân trên đầu người cũng gọi là cao nhất trên hành tinh Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này Bạn thì bạn có ăn được cái gạo nếp hàng ngày như vậy không? Ăn xôi hàng ngày được như vậy không? Hãy để lại ý kiến dưới phần bình luận