Từ quả chuối 7 triệu đô la đến người thợ sửa ống nước triệu phú: Đại học còn là con đường duy nhất?

Thưa quý vị, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra một cuộc đào chiều chưa từng có trên thị trường lao động Hoa Kỳ. Khi hàng loạt nhân viên văn phòng có bằng cấp đại học đối mặt với nguy cơ bị thuật toán thay thế, thì những người thợ sửa ống nước hay kỹ thuật viên điện lạnh lại kín lịch làm việc với mức thu nhập hàng trăm ngàn đô la mỗi năm, thậm chí vươn lên hàng triệu phú. Trước nghịch lý đó, liệu việc chi trả khoản học phí đắt đỏ để vào đại học còn giữ nguyên ý nghĩa? Và đâu mới là giá trị cốt lõi của giáo dục trong kỷ nguyên mới? Phần 1. Góc khuất giáo dục nghệ thuật tại Hoa Kỳ khi ý thức hệ lấn át kỹ năng Để lý giải vì sao nhiều người bắt đầu hoài nghi giá trị của dạng đường đại học tại Hoa Kỳ Trước hết, cần nhìn vào sự biến dạng trong chương trình giảng dạy của khối ngành nghệ thuật và nhân văn Trong cổ tọa đàm trên kênh Hiệp sĩ bàn tròn, một khách mời từng sang Hoa Kỳ du học từ năm 16 tuổi đã chia sẻ trải nghiệm thực tế đầy vỡ mọc. Trước khi xuất ngoại, anh đã nhiều năm ở tại quê nhà để khổ luyện các kỹ năng hội họa nền tảng như phát thảo hình họa, bố cục và phối màu. Khi bước chân vào giảng đường Đại học Hoa Kỳ, anh kỳ vọng các học viện nghệ thuật hàng đầu sẽ truyền dạy những kỹ thuật chuyên sâu hơn để nâng tầm tay nghề. Thế nhưng thực tế, tại các lớp mỹ thuật đại cường lại hoàn toàn trái ngược. Nhà trường hầu như không giảng dạy kỹ năng vẽ cơ bản mà tập trung truyền bá nghệ thuật ý niệm, nghệ thuật thị giác và các trào lưu mang nặng tính ý thức hệ. Ngay trong buổi học đầu tiên, giảng viên đã giới thiệu chủ nghĩa đạt đạt với tác phẩm Chiếc Bồn Tiểu của họa sĩ Marcel Duchamp được đặt lên bệ trưng bày như một kiệt tác. Thậm chí giảng viên còn chiếu cho cả lớp xem đoạn ghi cảnh hai nghệ sĩ trình diễn ngồi đối diện nhau trên bàn rồi liên tục tát vào mặt nhau suốt 10 phút Sau đó, người đoạn băng này vào hộp thư điện tử của từng sinh viên với lời nhắn rằng Đây là nguồn cảm hứng sáng tạo, theo cách lý giải hỗn loạn trên dạng đường Một tấm kính nguyên vẹn thì không phải là nghệ thuật Nhưng nếu vô tình làm rơi vỡ nứt ra thì lại trở thành tác phẩm nghệ thuật Sự lệch chuẩn này phản ánh thực trạng chung của giới nghệ thuật đường đại phương Tây, nơi giá trị kỹ thuật, nhường chỗ cho sự đầu cơ và chiêu trò. Điển hình là vụ việc doanh nhân Tôn Vũ Thần chi tới 7 triệu đô la để mua một tác phẩm chỉ gồm quả chuối dán băng dính trên tường rồi ăn luôn quả chuối đó ngay trước ống kính. Hãy subscribe cho kênh Ghiền Mì Gõ Để không bỏ lỡ những Vì giảng viên thừa nhận những thứ đó thực chất là chuyện nhả nhí, video hấp dẫn nhưng người trong nghề buộc phải đánh vào các chủ đề ý thức hệ đó thì mới có danh tiếng và kiếm được tiền, chứ chưa thay như nhận định của một họa sĩ vẽ tranh sơn dầu về quốc kỳ Hoa Kỳ tại Đà Staten thuộc thành phố New York. trong một giới nghệ thuật vốn luôn tự nhận là đề cao sự phản kháng thì ngày nay việc một người nghệ sĩ thể hiện lòng yêu nước giữ gìn giá trị truyền thống và đức tin vào thượng đế lại trở thành một hiện tượng phản văn hóa và đi ngược dòng chảy đám đông Phần 2, giá trị cốt lõi của dàng đường qua nền tảng khoa học và áp lực đồng trang lứa Tuy nhiên, nếu từ sự lệch lạc của một số ngành nghệ thuật ý niệm mà phủ nhận toàn bộ giá trị của giáo dục đại học thì lại là một cách nhìn phiến diện Đạt câu hỏi có nên học đại học hay không vào bối cảnh thực tế, các chuyên gia chỉ ra rằng câu trả lời phụ thuộc rất lớn vào đặc thù chuyên ngành, điều kiện tài chính của gia đình và động lực tự thân của mỗi cá nhân. Đối với những sinh viên xuất sắc từ các gia đình không quá dư giả về tài chính và không giành được học bổng toàn phần, việc lựa chọn một trường đại học có chất lượng tốt vừa sức thay vì bằng mọi giá gồng gánh nợ nần để vào trường danh tiếng đắt đỏ vẫn mang lại nền tảng rất vững chắc nếu người học có ý chí chủ động, bởi lẽ kiến thức nghe giảng trên lớp nếu chỉ học vẹt để đối phó kỷ thi thì ngay sau lễ tốt nghiệp sẽ nhanh chóng rời dụng. Chỉ những chi thức được sinh viên chủ động đưa vào các dự án thực tế, tự mình tìm tòi ngoài giờ học và trực tiếp tham vấn các chuyên gia trong ngành mới thực sự trở thành tài sản riêng. Sự cần thiết của dàng đường đại học thể hiện rõ nét nhất ở khối ngành khoa học tự nhiên và kỹ thuật công trình. Một diễn giả từng trải qua các bậc đại học tại Trung Quốc lẫn chương trình sau đại học tại Hoa Kỳ trong ngành kỹ thuật khẳng định rằng Nếu không có tiến trình đào tạo bài bàn ở các bậc đại học và cao học thì người kỹ sư hoàn toàn không thể làm việc được. Các bộ môn cốt lõi như toán học cao cấp, cơ học chất lòng, truyền nhiệt hay sức bền vật liệu đều đòi hỏi nền tảng tư duy toán học chặt chẽ và hệ thống phòng thí nghiệm chuẩn mực so với giáo dục đại học tại Trung Quốc vốn nặng nề về nhồi nhét và dài để thi trên giấy nhưng thiếu tính ứng dụng. Chương trình kỹ thuật tại các trường đại học Hoa Kỳ gắn kết chặt chẽ lý thuyết với các dự án thiết kế thực hành trong từng môn học, giúp sinh viên hiểu sâu cơ chế vận hành của công nghệ ngoài đời thực. Bên cạnh kiến thức chuyên môn, môi trường đại học chất lượng cao còn mang lại 3 giá trị vô hình mà việc tự học đơn độc trên mạng khó lòng thay thế. Thứ nhất là sự dẫn dắt trực tiếp của đội ngũ giáo sư Uyên Bác. Thông qua tiến trình liên tục đặt câu hỏi và tranh miệng trực tiếp với người thầy Sinh viên không chỉ hiểu thấu bản chất học thuật Mà còn học được thái độ đối đải với trí thức, phương pháp quản trị dự án Và cách đối nhân xử thế từ những bậc tiền bối Thứ hai là áp lực đồng trang lứa tích cực Khi học tập giữa một tập thể gồm những người thông minh và giàu trí tiến thủ Ngay cả một người vốn có tâm lý ưa sự ạt nhàn Cũng không muốn mình bị tụt lại ở vị trí cuối cùng Từ đó buộc phải liên tục tự nâng cấp bản thân Thứ ba là uy tín học hiệu Cùng mạng lưới đồng môn sẽ tiếp tục nâng đỡ người học trong suốt sự nghiệp từ sau Phần ba, mạng lưới quan hệ tinh hoa và con đường khác biệt của doanh nhân Palmer Lucky xét trên phương diện phát triển sự nghiệp tại Hoa Kỳ Giá trị của tấm bảng đại học danh tiếng Thể hiện rõ nhất thông qua mạng lưới kết nối xã hội Ở các lĩnh vực đặc thù như thương mại, tài chính, luật pháp và chính trị Nếu một sinh viên tốt nghiệp ngành kinh doanh tại Đại học Pennsylvania hay Đại học Harvard hoặc bước ra từ những trường luật hàng đầu, mạng lưới cựu sinh viên gắn kết chặt chẽ tại Hoa Kỳ sẽ mở ra những cánh cửa cơ hội mà người ngoài rất khó tiếp cận, chẳng hạn tại thủ đô Washington DC hay thành phố Baltimore thuộc tiểu bang Maryland. Rất nhiều sinh viên theo học tại Đại học Georgetown hoặc Đại học Johns Hopkins sau khi ra trường đã trực tiếp bước vào giới luật sư, cơ quan lập pháp và chính trưởng liên bang. Có những phóng viên khi đến tác nghiệp tại Tòa nhà Quốc hội Hoa Kỳ đã tình cờ gặp lại chính người bạn học cũ thời đại học, nay đang giữ vai trò trợ lý nghị sĩ. Trong những vòng tròn nghề nghiệp có tính chọn lọc cao như vậy, mối quan hệ bạn học từ thời sinh viên chính là mệ phóng giúp họ tương trợ và tạo dựng cơ hội cho nhau. Thế nhưng, điểm đặc sắc của xã hội Hoa Kỳ nằm ở chỗ, cánh cửa thành công không bao giờ đóng lại với những người không đi theo lộ trình trường danh tiếng, sự phát triển của các kho học liệu mở trực tuyến, tiêu biểu như hệ thống bài giảng mở của Viện Công nghệ Massachusetts đã giúp những người có năng lực tự học xuất sắc vượt qua rào cản bằng cấp truyền thống. Mình chứng sống động nhất là câu chuyện của doanh nhân ngành công nghệ quốc phòng Farmer Lucky, nhà sáng lập tập đoàn công nghệ quân sự Andorin Industry. Sinh ra và lớn lên tại thành phố Long Beach, thuộc tiểu bang California, ngay từ năm 15 tuổi, doanh nhân Farmer Lucky đã tự mầy mò chế tạo ra các thiết bị cờ khí, điện tử tại nhà và đăng ký theo học các lớp kỹ thuật tại trường cao đẳng cộng đồng ở địa phương. Điều khiến giới công nghệ bất ngờ là khi bước vào mực đại học, dù tiểu bang California sở hữu hàng loạt trường đại học kỹ thuật danh giá hàng đầu thế giới như UC, Bickley hay UCLA. Doanh nhân Farmer Lucky đã chỉ chọn học tại trường Đại học Tiểu bang California ở Long Beach ngay gần nhà Đáng chú ý hơn, ông không chọn chuyên ngành kỹ thuật hay khoa học máy tính mà lại theo học ngành báo chí Trong một cuộc phỏng vấn sau này, nhà sáng lập tập đoàn Enduring Industry giải thích rõ lý do của mình Đối với ông, các kiến thức khoa học kỹ thuật hoàn toàn có thể tự học và tự nghiên cứu độc lập Còn việc ông và đại học chọn ngành báo chí là để rèn luyện kỹ năng giao tiếp với con người Học cách truyền đạt thông tin và quản trị doanh nghiệp trong tương lai Dù trường hợp của doanh nhân Farmer Lucky là một tài năng đặc biệt Câu chuyện này vẫn cho thấy tại một xã hội giàu cơ hội như Hoa Kỳ Ngay cả khi xuất phát từ trường cao đẳng cộng đồng hay một trường đại học bình thường Chỉ cần có năng lực thực chất và tư duy sắc bén, mỗi cá nhân để có thể vươn tới đỉnh cao 4. Nghịch lý thời đại AI. Khi cổ cồn trắng lung lay, còn thợ sửa ống nước thành triệu phú. Bước sang kỷ nguyên trí tuyển nhân tạo, bài toán lựa chọn giữa dạng đường đại học và việc học nghề thực tế đang trở nên cấp thiết khi cấu trúc thu nhập tại Hoa Kỳ xuất hiện sự phân hóa mạnh mẽ. Tại nhiều quốc gia châu Á như Trung Quốc, các công việc lao động chân tay hoặc kỹ thuật dân sinh như thông tắc ống ngầm, sửa chữa đường ống nước thường bị xem là nghề thấp kém, thu nhập bấp bênh. Ngược lại, xã hội Hoa Kỳ đặc biệt coi trọng tầng lớp lao động kỹ thuật lành nghề và các doanh nghiệp dịch vụ nhỏ. Ở các thị trấn và đô thị Hoa Kỳ, rất nhiều học sinh sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông không hề chọn vào đại học mà chuyển thẳng sang các trường dạy nghề để lấy chứng chỉ thợ điện, kỹ thuật viên hệ thống sửa và điều hòa không khí, hoặc tham gia vào các khóa đào tạo pha chế đồ uống để làm việc tại các quán rượu với nguồn tiền thưởng thêm từ khách hàng rất rồi rào. Đáng chú ý nhất trong làn sóng dịch chuyển hiện nay là sự lên ngôi của các ngành nghề kỹ thuật dân sinh trước sức ép của trí tuệ nhân tạo, trong khi hàng loạt công việc bàn giấy của giới cổ cồn trắng như lập trình cơ bản, xử lý dữ liệu, hành chính hay dịch thuật đang bị trí tuệ nhân tạo thay thế nhanh chóng, thì các công việc cổ cồn xanh đòi hỏi thao tác thực địa phức tạp như bảo trì nhà cửa, sửa chữa điện lạnh và thông tắc hệ thống thoát nước gần như miễn nhiễm trước sự cạnh tranh của máy móc. Hạ tầng đường ống ngầm tại nhiều thành phố của Hoa Kỳ đã được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước nên thường xuyên phát sinh hư hỏng, dò dỉ hoặc cần thay mới với chi phí bảo dưỡng rất đắt đỏ. Hơn nữa, tại nhiều thành phố ở Hoa Kỳ, nghề thợ sửa ống nước được vận hành theo cơ chế hiệp hội nghề nghiệp rất chặt chẽ. Một người muốn hành nghề hợp pháp không chỉ phải vượt qua các kỷ thi sát hạch kỹ thuật khắt khe để lấy chứng chỉ hành nghề, mà còn phải được hiệp hội thợ sửa ống nước tại địa phương công nhận. Huy đã bước chân vào mạng lưới chuyên nghiệp này và nắm quyền phụ trách bảo trì hệ thống đường ống cho cả một khu đô thị rộng lớn. Lịch làm việc của họ luôn kiếm chỗ, chỉ riêng một lần đưa thiết bị camera nội soi xuống kiểm tra và xử lý tắc nghẽn đường ống ngầm. Chỉ phí dị vụ đã lên tới hàng ngàn đô la. Nhờ nắm vững kỹ năng chuyên môn và tự đứng ra mở công ty dịch vụ riêng, rất nhiều thợ sửa ống nước tại Hoa Kỳ đã tích lũy khối tài sản hàng triệu đô la, đạt mức thu nhập vượt xa không ít cử nhân tuất nghiệp từ các trường đại học giành tiếng. Tương tự, nghề tài xế xe tải đường dài xuyên tiểu bang từ mờ Tây sang tiểu bang Texas hay mờ Đông, hoặc các hộ gia đình nhập cư mở nhà hàng, cử hiệu tạp hóa. Dù phải đánh đổi bằng sự vất vả thị chất và những chuyến xe xuyên đêm, vẫn được hưởng chế độ phúc lợi công đoàn vững chắc, cùng mức thu nhập đủ sức mang lại cuộc sống sùng túc. Phần 5. Hạn ngạch đa dạng sắc tộc và sự phân cực tư tưởng trong khuôn viên đại học. Bên cạnh bài toán kinh tế việc làm, một nguyên nhân trọng yếu khác khiến nhiều bậc phụ huynh tại Hoa Kỳ đắn đo khi gửi con vào đại học, chính là sự xâm nhập của các trào lưu ý thức hệ cực đoan trong khuôn viên nhà trường. Nhiều trường đại học tại Hoa Kỳ hiện nay nhân danh khẩu hiệu đa dạng hóa để áp dụng hạt ngạch phân bổ theo tỷ lệ chủng tộc trong tuyển sinh. Bản chất của chính sách này là theo đuổi bình đẳng về kết quả, chứ không phải bình đẳng về cơ hội. Hệ quả là khi nhà trường ấn định tỷ lệ phần trăm cứng nhất cho từng nhóm sắc tộc, những học sinh gốc Á vốn có điểm số học tập trung bình rất cao, lại trở thành nhóm chịu thiệt thòi nặng nề nhất. Nếu có cùng mức điểm hoặc thậm chí nhìn hơn so với ứng viên thuộc nhóm sắc tộc được ưu tiên, học viên gốc Á vẫn có nguy cơ bị đánh trượt cao hơn hẳn, nghịch lý nằm ở chỗ, trong khi các trường đại học giáo diếp thúc đẩy sự đa dạng về màu da và sắc tộc, họ lại đánh mất sự đa dạng về tư tưởng học thuật, thống kê trong đội ngũ giảng viên và nhân sự tại nhiều trường tại đại học lớn cho thấy tỷ lệ người theo khuyên hướng tự do cánh tả ác đảo hoàn toàn so với số ít ỏi giảng viên giữ lập trường bảo thủ truyền thống. Môi trường học thuật một chiều này đã tác động trực tiếp đến nhận thức và tính cách của người trẻ đang ở độ tuổi định hình nhân sinh quan, khiến nhiều bậc cha mẹ lo ngại con cái mình sau 4 năm đại học sẽ biến thành một con người hoàn toàn xa lạ. Trong buổi tọa đàm, bình luận viên Đại Vũ đã kể ra câu chuyện có thật về một người bạn thân thiết của mình. Trước khi vào đại học, người bạn này có tư duy rất ôn hòa, cởi mở và hoàn toàn có thể trò chuyện bình tĩnh về các quan điểm khác biệt giữa hai phe cánh tả và cánh hữu tại Hoa Kỳ. Thế nhưng, chỉ đúng một năm sau khi chúng tuyển vào chuyên ngành chính trị học tại một trường đại học danh tiếng của Hoa Kỳ, tư tưởng của người bạn này đã chuyển sang trạng thái cực đoan gây gắt. Bất kỳ ai trong cuộc trò chuyện chỉ cần nói nửa lời khen ngợi Tổng thống Donald Trump là người bạn này lập tức nổi giận, trở mặt và sẵn sàng cắt đứt quan hệ bạn bè. Sự phân cực tư tưởng xuất phát từ môi trường giả dụng và truyền thông này từng đẩy xã hội Hoa Kỳ vào cảnh chia rẽ sâu sắc kể từ kỳ bầu cử năm 2016 giữa Tổng thống Trump và cựu Ngoại trưởng Hillary Clinton. Do ngày bỏ phiếu diễn ra vào đầu tháng 11, ngay sát kỳ nghỉ lễ tạ ơn là dịp đoàn tụ gia đình lớn nhất trong năm tại Hoa Kỳ, rất nhiều gia đình đã rơi vào cảnh cãi vã dữ dội ngay trên bàn tiệc. Còn cái từ chối về thăm nhà, thậm chí có những cặp vợ chồng đi đến quyết định ly hôn chỉ vì bất đồng lá phiếu Đúng như cảnh báo của nhà hoạt động bảo thủ Sarkert cùng nhiều nhà quan sát truyền thông Một khi hai phía tả hiểu trong xã hội và ngay trong mỗi gia đình đánh mất khả năng đối thoại ôn hòa để tìm kiếm điểm chung Nên tàng gắn kết của cả quốc gia sẽ bị đe dọa nghiện trọng Phần 6 Bình đẳng hóa chi thức thời AI và thức đo đích thực của giáo dục Nhìn tổng thể bức tranh giáo dục và thị trường lao động Hoa Kỳ trước làn sóng trí tuệ nhân tạo, có thể thấy ưu thế lớn nhất của xã hội Hoa Kỳ vẫn là cơ chế trọng dụng năng lực thực chất và sự linh hoạt trong chuyển đổi nghề nghiệp trong môi trường làm việc tại Hoa Kỳ. Việc một người chuyển sang làm việc ở lĩnh vực khác hẳn với chuyên ngành từng học ở đại học là điều hết sức phổ biến. Nhà tuyển dụng và thị trường không đặt nặng việc ứng viên từng học chuyên ngành gì hay xuất thân từ đâu. Miễn là người đó chứng minh được năng lực giải quyết công việc đạt chuẩn mực yêu cầu, tinh thần trọng thực tài đó đúng như câu cổ ngữ phương Đông, anh hùng bất vấn xuất xứ, nghĩa là anh hùng không hỏi xuất thân. Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang đẩy tiến trình bình đẳng hóa chi thức lên một tầm cao mới. Nếu như ở thời cổ đại hay vài thập niên trước, những bộ sách quý và nguồn chi thức tinh hoa chỉ nằm trong các thư viện lớn hoặc giảng đường đại học xanh tiếng. Ngày nay, bất kỳ ai có tinh thần tự học đều có thể truy cập kho dữ liệu khổng lồ trên mạng và trực tiếp tương tác, truy vấn cùng trí tuệ nhân tạo để nghiên cứu lịch sử, khoa học hay kỹ thuật. Tuy nhiên, sự tiền lợi của công nghệ cũng đặt ra một thách thức lớn về chiều sâu tu duy của con người hiện đại, các bậc tiên hiền và hoàng đế thời cổ đại phương Đông khi đọc sách kinh điển đều rèn luyện đến mức đảo bối như lưu, nghĩa là thuộc lầu đến mức đọc ngược cũng trôi chảy. Biến trí thức trong sách vở thành cốt cách và trí tuệ nội tại, trong khi đó con người thời đại thông tin dù có quyền tiếp cận dữ liệu không giới hạn, nhưng lại dễ rơi vào trạng thái phụ thuộc công cụ và suy giảm năng lực tư duy độc lập. Thưa quý vị, mục đích tối thượng của giáo dục từ thời cổ chí kim chưa bao giờ dừng lại ở việc tích lũy thông tin hay sở hữu một tấm bằng hào nhoáng, mà là rèn luyện cho con người năng lực phân định đúng sai và đưa ra quyết định sáng suốt trước những hoàn cảnh phức tạp của cuộc đời. Giữa kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, khi một nghề nghiệp hôm nay còn thịnh hành, có thể biến mất sau vài năm, và một công việc tay nghề bình dị lại có thể tạo dựng cơ đồ triệu phú, đại học không còn là một con đường độc đạo, dù lựa chọn bước vào dạng đường, theo đuổi trường nghề hay tự học suốt đời. Chính bản lĩnh đối nhân xử thế, tư duy tỉnh táo không bị cuốn theo các trào lưu cực đoan và năng lực tạo ra giá trị thực chất mới là chiếc chìa khóa bảo đảm tương lai bền vững cho mỗi người. Cảm ơn quý vị đã dành thời gian theo dõi. Kim Hoa xin chào và hẹn gặp lại.