Gia Cát Lượng – Vì Sao Vẫn Bắc Phạt Khi Thục Hán Yếu Hơn Tào Ngụy?

Đình Sự
546 người theo dõi
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AIVideo phân tích chi tiết về cuộc đời và sự nghiệp của Gia Cát Lượng, từ tầm nhìn chiến lược tại Long Trung, vai trò quản trị quốc gia cho đến những cuộc Bắc phạt đầy bi tráng. Nội dung nhấn mạnh sự đối lập giữa hình tượng huyền thoại và con người lịch sử, làm nổi bật lòng trung thành, ý chí kiên cường và những nỗ lực không ngừng nghỉ của ông để phục hưng nhà Hán dù đối mặt với nghịch cảnh.
Năm 234, trên vùng đất ngũ trượng Nguyên, quân Thục Hán một lần nữa đối mặt với quân Tàu Nghị.
Nhưng lần này, người chỉ huy quân Thục đã không còn là da cát lượng của những năm đầu bước ra khỏi lòng trục.
Ông đã ngoài 50 tuổi, sức khỏe suy giảm, còn cuộc chiến mà mình theo đuổi đã kéo dài qua nhiều năm.
Phía trước vẫn là Tàu Nghị, một đối thủ có lãnh thổ, dân số và nguồn lực vượt xa Thục Hán.
Phía sau ông lại là một quốc gia nhỏ, nằm giữa vùng núi hiểm trở và không có nhiều dư địa cho những cuộc chiến kéo dài.
Không ai hiểu những giới hạn ấy rõ hơn da cát lượng bởi chính ông đã điều hành Thục Hán trong phần lớn thời gian đó.
Ông biết mỗi lần đưa quân ra khỏi Hán Trung sẽ cần bao nhiêu lương thực, nhân lực và sức lực của một quốc gia nhỏ.
Ông cũng biết càng tiến sâu về phía Bắc, con đường tiếp tế càng dài và khả năng duy trì chiến dịch càng khó khăn.
Thế nhưng sau nhiều lần không đạt được mục tiêu quyết định, da cát lượng vẫn trở lại chiến trường.
Chính nghịch lý ấy khiến những cuộc bắt phạt của ông trở thành một câu chuyện đáng để nhìn lại.
Nếu đã hiểu tương quan lực lượng bất lợi, tại sao da cát lượng vẫn tiếp tục tiến quần?
Phải chăng ông chỉ đang cố hoàn thành lời hứa với Liu Bei, dù biết mục tiêu ấy ngày càng xa vời?
Hay trong hoàn cảnh của Thục Hán, việc không tiến lên phía Bắc còn ẩn trứa những nguy cơ lớn hơn?
Để hiểu lựa chọn cuối đời của da cát lượng, chúng ta phải trở lại thời điểm ông chưa hề nắm trong tay một đạo quân.
Khi ấy Trung Hoa đang bước qua những năm cuối Đông Hán, còn da cát lượng chỉ là một người trẻ giữa thời loạn.
Ông sinh năm 180 tại Lang Nhà, thuộc vùng Sơn Đông ngày này.
Tuổi thơ của da cát lượng không diễn ra trong một đất nước yên bình, bởi chất tự nhà Hán đang tan vỡ từng ngày.
Sau khi mất cha từ khá sớm, ông phải trải qua nhiều lần dịch chuyển cùng gia đình và người thân.
Những biến động ấy cuối cùng đưa da cát lượng đến Kinh Châu, nơi ông có một quãng đời tương đối yên tĩnh.
Ông sống tại vùng Long Trung, đọc sách, giao du với giới sĩ nhân và quan sát thời cuộc đang thay đổi bên ngoài.
Về sau, hình ảnh một người tai nằm ẩn mình giữa đồng ruộng được phủ thêm nhiều màu sắc huyền thoại.
Biệt hiệu Ngoại Long cũng trở thành một phần không thể tách rời khỏi tên tuổi da cát lượng trong văn hóa Tàm Quốc.
Nhưng nếu bỏ những lớp huyền thoại ấy sang một bên, Long Trung vẫn có một ý nghĩa rất quan trọng.
Đó là nơi da cát lượng có thời gian nhìn toàn bộ cuộc tranh chấp từ bên ngoài, trước khi chính mình bước vào nó.
Lúc này, cuộc diện phía Bắc đã thay đổi rất nhanh.
Tạo Tháo vượt qua hàng loạt đối thủ và ngày càng tiến gần đến việc kiểm soát phần lớn miền Bắc Trung Hoa.
Ở phía Đông Nam, họ Tôn đã gây dựng được một nền tảng tương đối vững chắc tại vùng Giang Đông.
Giữa hai thế lực ấy là Lưu Bị, một người đã trải qua nhiều năm chiến đấu nhưng vẫn chưa có căn cứ thực sự ổn định.
Lưu Bị từng có quân, từng có đất, nhưng cũng nhiều lần thất bại rồi phải nương nhờ những thế lực khác.
Nếu chỉ nhìn vào vị thế lúc ấy, ông khó có thể được xem là người có nhiều khả năng tranh đoạt thiền hại nhất.
Thế nhưng chính người đàn ông chưa có một vùng đất đủ vững chắc ấy lại tìm đến Gia Cát Lượng.
Cuộc gặp giữa hai người về sau trở thành câu chuyện tam cố Thảo Lưu nổi tiếng trong văn hóa Tạm Quốc.
Sử liệu cho chúng ta cơ sở để xác nhận Lưu Bị đã tìm gặp Gia Cát Lượng và mời ông ra giúp mình.
Tuy nhiên, những tình tiết cụ thể được văn học kể lại qua nhiều thế kỷ không nên xem toàn bộ là dữ kiện lịch sử.
Điều quan trọng hơn nằm ở kết quả của cuộc gặp, bởi Gia Cát Lượng đã quyết định rời Long Trung để đi theo Lưu Bị.
Đó là một lựa chọn đáng chú ý, vì ông không đi theo thế lực đàng mạnh nhất.
Gia Cát Lượng lựa chọn một người vẫn đang tìm kiếm chỗ đứng giữa một thiên hạ đã bị những đối thủ lớn chia nhau.
Và ngay từ những cuộc trao đổi đầu tiên, ông đã không nhìn vấn đề của Lưu Bị như một trận chiến đơn lẻ.
Theo ghi chép được truyền lại, Gia Cát Lượng đưa ra một định hướng mà hậu thế thường gọi là Long Trung đổi sách.
Trong cách nhìn ấy, Tào Tháo đã quá mạnh ở miền Bắc nên không thể dễ dàng đối đầu trực diện.
Tôn quyền lại có nền tảng vững tại Giang Đông, vì vậy cũng không phải một thế lực có thể nhanh chóng loại bỏ.
Nếu Lưu Bị muốn tồn tại lâu dài, trước hết ông cần một căn cứ đủ lớn để tự đứng bằng sức của mình.
Kinh Châu và Ích Châu vì thế trở thành hai khu vực đặc biệt quan trọng trong tình toàn chiến lược.
Nếu kiểm soát được những vùng đất ấy, Lưu Bị mới có nền tảng để liên kết với tôn quyền và đối phó với Tào Tháo.
Khi thời cơ thuận lợi xuất hiện, lực lượng của ông có thể tìm cách tiến lên phía Bắc từ nhiều hướng.
Đó là một kế hoạch lớn, nhưng điều đáng chú ý không nằm ở việc mọi chi tiết sau này có diễn ra đúng như dự tính hay không.
Giá trị của nó nằm ở cách ra cát lượng nhìn chiến tranh như một bài toán về lãnh thổ, liên minh và thế lực lâu dài.
Tuy nhiên, lịch sử luôn phức tạp hơn bất kỳ kế hoạch nào và biến cố đầu tiên nhanh chóng xuất hiện.
Năm 208, Tào Tháo đưa đại quân xuống phía Nam sau khi đã tạo được ưu thế rất lớn ở miền Bắc.
Sức ép ấy khiến Lưu bị phải rút lui, đồng thời buộc ông phải tìm kiếm một liên minh với Tôn Quyền.
Giá cát lượng được cử sang phía Đông Ngô trong bối cảnh quyết định ấy.
Đây là một trong những thời điểm mà giá cát lượng lịch sử và giá cát lượng trong văn học bắt đầu tách xa nhau.
Trong những câu chuyện về sau, ông trở thành linh hồn của hàng loạt kế sách kỳ diệu xoay quanh Trận Sích Bích.
Nguyện Gió Đông và nhiều màn đầu chí nổi tiếng đã giúp hình tượng giá cát lượng trở nên gần như thần thoại.
Nhưng nếu trở lại sử liệu, chúng ta không cần những phép màu ấy để thấy vai trò của ông.
Điều có ý nghĩa hơn là giá cát lượng đã góp phần vào hoạt động ngoại giao trong thời điểm liên minh trở nên sống còn.
Tôn Quyền cuối cùng lựa chọn kháng cử, còn lực lượng của Lưu bị phối hợp với phía Giang Đông chống lại Tào Tháo.
Thất bại của quân Tào tại Sích Bích khiến kế hoạch kiểm soát nhanh chóng miền Nam không thể hoàn thành.
Với Lưu bị, kết quả ấy tạo ra một khoảng không quy giá để ông tiếp tục xây dựng lực lượng của riêng mình.
Nhưng từ việc sống sót sau Sích Bích đến việc dựng nên một quốc gia vẫn còn là một chặng đường rất dài.
Trong những năm tiếp theo, Lưu bị từng bước mở rộng thế lực rồi tiến vào Ý Châu.
Cuối cùng thành đôi trở thành trung tâm của một chính quyền mà trước đó ông chưa từng có được.
Khi nền tảng ấy hình thành, vai trò của giá cát lượng cũng ngày càng rõ hơn.
Tuy nhiên, ông không phải lúc nào cũng là người trực tiếp đứng trước quân đội để quyết định mọi trận đánh.
Một phần rất lớn năng lực của giá cát lượng được thể hiện ở phía sau chiến trường.
Ông tham gia quản lý chính quyền, tổ chức nhân sự và giúp duy trì nguồn lực cho bộ máy của Lưu bị.
Đây là một giá cát lượng ít huyền ảo hơn nhưng lại quan trọng nếu muốn hiểu con người lịch sử của ông.
Bởi một thế lực có thể giành được đất nhờ chiến tranh nhưng muốn giữ vùng đất ấy thì cần nhiều thứ hơn một vị tướng giỏi.
Phải có người thu thuế, quản lý lương thực, duy trì luật lệ và khiến bộ máy tiếp tục hoạt động sau mỗi cuộc chiến.
Giá cát lượng ngày càng gắn mình với những công việc ấy và đó sẽ là nền tảng cho vai trò lớn hơn của ông sau này.
Trong một thời gian, kế hoạch xây dựng thế lực của Lưu bị dường như đang tiến gần hơn đến hình hải ban đầu.
Nhưng rồi một biến cố tại Kinh Châu khiến toàn bộ cục diện thay đổi.
Năm 219, Quang Vũ đưa quân lên phía Bắc và gây sức ép lớn lên lực lượng Tàu Nguyện.
Thế nhưng phía sau ông, quan hệ giữa Lưu bị và tôn quyền đã không còn ổn định như thời Sích Bích.
Đồng Ngô tiến vào Kinh Châu còn Quang Vũ cuối cùng bị bắt và bị giết.
Lưu bị không chỉ mất một tướng lĩnh đã đi cùng mình trong nhiều năm
mà còn mất một vùng đất có ý nghĩa chiến lược rất lớn.
Kinh Châu vốn là một phần quan trọng trong thế bổ trí từng được hình dung từ thời Long Trung.
Khi vùng đất ấy rời khỏi tay Lưu bị, khả năng tiến lên miền Bắc theo nhiều hướng cũng bị thu hẹp đáng kể.
Nói cách khác, một trong những nền tảng của kế hoạch cũ đã không còn tồn tại.
Nhưng thay vì có thời gian xây dựng lại thế cân bằng, Lưu bị tiếp tục bước vào một cuộc chiến khác.
Sau khi xưng đế, ông đưa quân đánh Đồng Ngô và cuối cùng chịu thất bại nặng tại Di Lăng.
Lực lượng Thục rút lui, còn Lưu bị lui về Bạch Đế thành trong tình trạng sức khỏe ngày càng suy yếu.
Năm 223, ông qua đời.
Cái chết ấy đưa ra cát lượng từ vị trí một đại thần quan trọng đến trung tâm của một chính quyền đang rất mong manh.
Lưu thiện kế vị khi còn trẻ, trong khi Thục Hán vừa mất Kinh Châu và vừa chịu thêm tổn thất sau chiến dịch Di Lăng.
Quan hệ với Đồng Ngô cần được hàn gắn, phía Nam vẫn có những khu vực bất ổn, còn Tàu Nghị tiếp tục mạnh ở phường Bắc.
Trong hoàn cảnh đó, giá cát lượng chưa thể nghĩ ngay đến việc đưa đại quân đi bắt phạt.
Muốn tiến ra ngoài, trước hết ông phải bảo đảm rằng Thục Hán đủ ổn định để không sụp đổ từ bên trong.
Vì vậy, những năm đầu sau khi Lưu bị qua đời chủ yếu là thời gian củng cố chính quyền và phục hồi thế cân bẳng.
Một trong những ưu tiên quan trọng nhất là nối lại quan hệ với Đồng Ngô.
Đây không đơn thuần là hành động hòa giải sau một cuộc chiến, mà còn là yêu cầu sống còn đối với Thục Hán.
Nếu cùng lúc phải đối đầu với Nguy ở phía Bắc và Ngô ở phía Đông, nguồn lực của Thục rất khó chịu đựng được lâu dài.
Khi liên minh được khôi phục, giá cát lượng mới có thể tập trung nhiều hơn vào những vấn đề còn lại.
Trong số đó, có tình hình ở vùng Nam Trung nơi chính quyền Thục phải đối mặt với những bất ổn sau khi Lưu bị qua đời.
Giá cát lượng tiến hành chiến dịch xuống phía Nam và cuối cùng giúp chính quyền khôi phục được quyền kiểm soát.
Văn học về sau kể rất nổi tiếng câu chuyện 7 lần bắt rồi 7 lần thả mạnh hoạch.
Nhưng khi tiếp cận lịch sử, chúng ta cần thận trọng với những chi tiết đã được truyền kể và tô đậm qua nhiều thế hệ.
Điều chắc chắn hơn là sau chiến dịch, hậu phương phía Nam của Thục Hán trở nên ổn định hơn trước.
Và khi những vấn đề cấp bách trong nước tạm thời được xử lý, giá cát lượng bắt đầu quay về mục tiêu phía Bắc.
Chính từ đây chúng ta mới thực sự bước vào câu hỏi trung tâm của cuộc đời ông.
Nếu nhìn trên bản đồ, Thục Hán có một lợi thế rất rõ ràng là địa hình hiểm trở.
Ít châu được bao quanh bởi nhiều vùng núi, còn những con đường đi vào thường khó vượt qua với một đội quân lớn.
Trong phòng thủ, địa hình ấy có thể trở thành một bức tường tự nhiên rất đáng giá.
Vậy tại sao giá cát lượng không tận dụng lợi thế đó, đóng cửa các tuyến đường và tập trung phát triển đất nước?
Câu trả lời nằm ở chỗ phòng thủ tốt không đồng nghĩa với việc có thể phòng thủ mãi mãi.
Tàu nghị kiểm soát phần lớn miền Bắc, nơi có dân số, đất đai và nguồn lực vượt trội so với Thục Hán.
Nếu cả hai bên cùng có thêm thời gian để phát triển, khoảng cách sức mạnh chưa chắc sẽ thu hẹp.
Ngược lại, một đối thủ vốn đã lớn hơn hoàn toàn có thể tích lũy thêm nguồn lực và trở nên khó đối phó hơn.
Với một quốc gia nhỏ, ngồi yên vì thế cũng là một lựa chọn chứa đựng rủi rò.
Thục Hán có thể tránh được tổn thất trước mắt, nhưng phải đối diện với một tàu nghị ngày càng mạnh hơn trong tương lai.
Tất nhiên, điều đó không có nghĩa bác phạt chắc chắn là lựa chọn đúng.
Đội quân vượt Hán Trung cũng buộc Thục Hán phải rời khỏi địa hình thuận lợi và kéo dài tuyến tiếp tế của mình.
Giá cắt lượng vì thế đứng trước một bái toán mà cả hai hướng đều phải trả giá.
Nếu phòng thủ, ông có thể giữ được lực lượng nhưng để khoảng cách với đối thủ tiếp tục mở rộng.
Nếu tiến công, ông có thể tìm kiếm cơ hội nhưng phải tiêu hào nguồn lực mà Thục Hán không dễ bổ sung.
Chính sự răng co ấy khiến bác phạt không thể được giải thích chỉ bằng hai chữ trung thành.
Tuy nhiên, lòng trung thành vẫn là một phần quan trọng trong lựa chọn của Giá cắt lượng.
Ông đã đi theo Lưu Bị từ khi người này còn chưa có một căn cứ đủ vững chắc.
Giá cắt lượng chứng kiến quá trình hình thành chính quyền ở Ích Châu,
rồi nhận trách nhiệm phụ tá người kế vị sau khi Lưu Bị mất.
Quan trọng hơn, chính quyền ấy được xây dựng trên một tuyên bố chính trị rất rõ ràng.
Sau khi Tàu Phi nhận sự nhường ngôi của Hán Hiên Đế và lập ra Tàu Nguyện,
Lưu Bị cũng xưng đế tại Thành Đô.
Thục Hán từ đó tự đặt mình vào vị trí tiếp nối nhà Hán,
thay vì chỉ là một chính quyền cát cửa phía Tây.
Nếu tự bỏ hoàn toàn mục tiêu chống nguyện,
chính nền tảng chính trị ấy cũng sẽ gặp một mâu thuẫn khó giải quyết.
Vì vậy, với Giá cắt lượng, tiến lên phía Bắc vừa liên quan đến sinh tồn,
vừa gắn với lý tưởng của chính quyền ông phục vụ.
Sau nhiều năm chuẩn bị, thời điểm hành động cuối cùng cũng đến, năm 227.
Giá cắt lượng đưa lực lượng đến Hán Trung và chuẩn bị cho những chiến dịch phía Bắc.
Trước khi xuất quần, ông dâng lên lưu thiện một bản biểu mà hậu thế gọi là xuất sư biểu.
Qua nhiều thế kỷ, vàn bản ấy trở thành biểu tượng cho lòng tận trung của Giá cắt lượng đối với nhà thục Hán.
Nhưng nếu chỉ nhìn thấy cảm xúc trong đó,
chúng ta sẽ bỏ qua một thực tế lạnh lùng đang chờ ông phía trước.
Giá cắt lượng sắp đưa quân của một quốc gia nhỏ tiến vào cuộc đối đầu trực tiếp với một đối thủ lớn hơn nhiều.
Năm 228, cuộc bắt phạt lớn đầu tiên bắt đầu và ban đầu tạo ra bất ngờ đáng kể.
Một số quận phía Tây của Tàu Nguyện Giao Động khiến quân thục có được một cơ hội mà họ đã chờ đợi từ lâu.
Nếu có thể duy trì đá tiến công, Giá cắt lượng có khả năng tạo ra một thay đổi đáng kể trong khu vực.
Nhưng chính ở thời điểm cơ hội xuất hiện, một quyết định nhân sự lại khiến chiến dịch đào chiều.
Giá cắt lượng giao Nhai Đình, một vị trí có ý nghĩa quan trọng cho Mã Tắc Trần Dữ.
Mã Tắc là người được ông đánh giá cao, nhưng thực tế chiến trường cho thấy lựa chọn ấy đã không mang lại kết quả mong muốn.
Quân thục thất bại tại Nhai Đình khiến thế bố trí của toàn chiến dịch bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Giá cắt lượng buộc phải rút quân, còn Mã Tắc sau đó bị xử lý theo quân Pháp.
Thất bại này đặc biệt đáng chú ý bởi nó đưa Giá cắt lượng trở lại đúng vị trí của một con người trong lịch sử.
Ông có khả năng nhìn chiến lược rất rộng, nhưng điều đó không có nghĩa mọi đánh giá cụ thể của ông đều chính xác.
Giá cắt lượng có thể dùng nhầm người, có thể bỏ lỡ cơ hội và cũng phải trả giá cho những quyết định của chính mình.
Nhưng sau Nhai Đình, điều khiến câu chuyện trở nên đáng chú ý là ông không từ bỏ mục tiêu phía Bắc.
Nhân năm tiếp theo, Giá cắt lượng tiếp tục tổ chức nhiều chiến dịch với quy mô và mục tiêu không hoàn toàn giống nhau.
Văn hóa đại chúng thường quen với cách gọi sáu lần bắt phạt, nhưng việc đếm các chiến dịch không phải lúc nào cũng thống nhất.
Thay vì cố ép toàn bộ quá trình vào một con số, điều quan trọng hơn là nhìn thấy một nỗ lực kéo dài qua nhiều năm.
Trong chuỗi chiến dịch ấy, Giá cắt lượng phải đối mặt với một đối thủ mà mưu lực không thể dễ dàng đánh bại.
Đối thủ ấy không phải một con người.
Đó là địa lý.
Những dãy núi từng giúp thục Hán phòng thủ giờ lại trở thành chướng ngại khi quân đội muốn tiến ra ngoài.
Từ thành đồ đến Hán Trung, rồi từ Hán Trung tiến sâu hơn về phía Bắc, mọi tuyến đường đều đặt áp lực lên hậu cần.
Một đội quân không chỉ gồm những người cầm giáo và mặc áo giáp.
Phía sau họ còn có lương thực, xúc vật, phương tiện vận chuyển và vô số người phải giữ cho tuyến tiếp tế hoạt động.
Quân đội càng đi xa, lượng nguồn lực phải bỏ ra để đưa một phần lương đến tiền tuyến càng lớn.
Nếu quá trình ấy bị gián đoạn, một chiến dịch có thể thất bại ngay cả khi chưa thua một trận quyết định nào.
Giá cắt lượng hiểu rất rõ vấn đề đó, nên ông dành nhiều công sức để cải thiện tổ chức và vận chuyển.
Nhưng tài năng quản lý chỉ có thể giảm bớt khó khăn, chứ không thể khiến những dãy núi biến mất.
Bởi vậy trong nhiều chiến dịch, thời gian trở thành một áp lực không kém quân đội tạo ngụy.
Quân thuộc cần đạt được kết quả trước khi lương thực và khả năng duy trì chiến dịch trở thành vấn đề nghiêm trọng.
Phía ngụy, ngược lại, không nhất thiết phải trao cho Giá cắt lượng một trận chiến mà ông mong muốn.
Điều này càng trở nên rõ ràng trong những năm cuối, khi Tư Mã Ý trở thành đối thủ quan trọng của Giá cắt lượng.
Văn Học đã biến hai người thành một cặp kỳ phung địch thủ với rất nhiều màn đấu trí đầy kịch tính.
Nhưng trên chiến trường thực tế, một chiến lược hiệu quả đôi khi lại không cần phải kịch tính.
Nếu quân ngụy có thể giữ vững vị trí, họ có thể để khoảng cách, thời gian và hậu cân gây sức ép lên quân thuộc.
Tư Mã Ý vì thế không cần phải chứng minh mình giỏi hơn bằng một trận quyết chiến đầy rủi ro.
Chỉ cần không để Giá cắt lượng đạt được chiến thắng quyết định, lợi thế dài hạn vẫn nghiêng về phía ngụy.
Đây chính là thế khó mà Giá cắt lượng không thể giải quyết chỉ bằng một kế sách thông minh.
Ông cần một cơ hội đủ lớn để thay đổi cán cân, nhưng đối thủ lại có thể lựa chọn không trao cho ông cơ hội ấy.
Quân thuộc có những thời điểm đạt được kết quả quân sự nhất định, nhưng chưa lần nào tạo được bước ngoặt đủ lớn.
Sau mỗi chiến dịch, tàu ngụy vẫn còn đó, còn khoảng cách nguồn lực giữa hai nước cũng không biến mất.
Và chính ở đây, một câu hỏi rất dễ xuất hiện khi chúng ta nhìn lịch sử từ gần 2.000 năm sau.
Nếu kết quả cứ lặp lại như vậy, tại sao Giá cắt lượng không dừng lại?
Vấn đề của câu hỏi này là chúng ta đang nhìn quá khứ bằng một lợi thế mà Giá cắt lượng không hề có.
Chúng ta biết Thục Hán cuối cùng sẽ diệt vong, nhưng người sống ở thế kỷ thứ ba không thể biết trước điều đó.
Giá cắt lượng cũng không biết rằng quyền lực tàu ngụy sau này sẽ dần rời vào tay gia tộc tử mã.
Ông chỉ có thể nhìn vào cục diện của từng năm và đưa ra lựa chọn dựa trên những gì mình biết vào thời điểm ấy.
Một tàu ngụy lớn hơn không có nghĩa nó sẽ mãi ổn định.
Ngoại bộ của một đế quốc rộng lớn vẫn có thể xuất hiện khủng hoảng, nổi loạn hoặc những biến động chính trị bất ngờ.
Nếu một thời cơ như vậy xuất hiện, Thục Hán cần có khả năng hành động trước khi cơ hội biến mất.
Nhìn theo cách ấy, Bác Phạt không chỉ nhằm chiếm đất bằng mọi giá, mà còn là quá trình chủ động tìm kiếm thời cơ.
Tuy nhiên, càng chủ động thì Thục Hán càng phải chấp nhận cái giá của chiến tranh.
Mỗi lần hủy động quân đội đều tiêu tốn lương thực, nhân lực và sức lao động của một quốc gia vốn nhỏ hơn đối thủ.
Bởi vậy, đánh giá những cuộc Bác Phạt của Gia Cát Lượng cho đến nay vẫn không hoàn toàn thống nhất.
Có cách nhìn cho rằng, đây là chiến lực cần thiết nếu Thục Hán muốn tránh bị động trước một đối thủ vượt trội.
Nhưng cũng có cách nhìn cho rằng những chiến dịch liên tục đã tiêu hao nguồn lực mà Thục rất khó bù đắp.
Hai cách đánh giá ấy thực ra có thể cùng tồn tại.
Một chiến lược có thể xuất phát từ những lý do hợp lý, nhưng vẫn không đạt mục tiêu vì điều kiện thực tế quá bất lợi.
Và một quyết định không thành công cũng không có nghĩa người đưa ra nó hoàn toàn không hiểu những rủi ro mình đang đối mặt.
Gia Cát Lượng có lẽ hiểu những rủi ro ấy rõ hơn phần lớn mọi người, bởi ông chính là người phải tìm cách trả chi phí cho chúng.
Thế nhưng đến năm 234, ông vẫn quyết định đưa quân lên phía Bắc thêm một lần nữa.
Chiến dịch đưa quân Thục đến Ngũ Trợ Nguyền, nơi câu chuyện của chúng ta đã bắt đầu.
Ở phía đối diện, Từ Mã Ý lựa chọn một cách ứng phó rất khó chịu đối với Gia Cát Lượng.
Quân Nghị giữ thế phòng thủ và không vội bước vào trận quyết chiến mà phía Thục mong muốn.
Gia Cát Lượng vì thế phải tìm cách kéo dài thời gian quân đội có thể đứng lại trên chiến trường.
Ông tổ chức cho lực lượng khai khẩn và sản xuất tại khu vực đóng quân nhằm giảm bớt áp lực tiếp tế từ hậu phường.
Đó là một nỗ lực nhằm giải quyết bài toán, đã theo ông suốt nhiều năm.
Nhưng lần này, thứ giới hạn chiến dịch không chỉ còn là lương thực hay địa hình.
Sức khỏe của Gia Cát Lượng đã suy giảm.
Nhiều năm điều hành chính quyền và trực tiếp gánh vác rất nhiều công việc đã đặt lên ông một áp lực lớn.
Các ghi chép truyền thống đặc biệt nhấn mạnh sự tận tụy và mức độ chi tiết trong cách ông xử lý công việc.
Điều đó giúp tạo nên hình ảnh một vị thừa tướng hết lòng với quốc gia.
Nhưng nó cũng cho thấy một vấn đề khác.
Khi quá nhiều trách nhiệm tập trung vào một con người, chính con người ấy cũng trở thành một giới hạn của bộ máy.
Tại Ngũ Trượng Nguyên, giới hạn đó cuối cùng đã xuất hiện.
Gia Cát Lượng qua đời trong quân doanh vào năm 234, khi mới ngoài 50 tuổi.
Quân thuộc sau đó rút lui, còn cuộc bắt phạt cuối cùng của ông kết thúc mà không tạo ra bước ngoặt mong muốn.
Gia Cát Lượng đã không phục hưng được nhà Hán, cũng không đánh bại Tàu Nghị hay thống nhất thiên hạng.
Nếu chỉ lấy mục tiêu cuối cùng làm thức đo, cuộc đời chính trị của ông có một phần rất rõ ràng là chưa hoàn thành.
Nhưng chính từ thất bại ấy, chúng ta mới có thể nhìn thấy một Gia Cát Lượng thú vị hơn hình tượng hoàn hảo trong truyền thuyết.
Sau khi ông qua đời, ký ức về Gia Cát Lượng không hề nhỏ đi mà tiếp tục lớn lên qua nhiều thế hệ.
Người đời nhớ ông vì sự tận tụy, khả năng quản lý và lòng trung thành với chính quyền mà mình phục vụ.
Văn học và sân khấu sau đó tiếp tục bồi đáp lên hình tượng ấy bằng những chiến công và mưu kế kỷ diệu.
Qua thời gian, Gia Cát Lượng trở thành một quân sư gần như biết trước mọi việc và luôn có cách hóa giải mọi nguy hiểm.
Nhưng một nhân vật không bao giờ sai thực ra lại ít giống con người hơn Gia Cát Lượng mà lịch sử để lại.
Con người ấy từng nhìn đúng nhiều vấn đề lớn, nhưng cũng từng đặt niềm tin sai chỗ và phải rút quân sau thất bại.
Ông hiểu tầm quan trọng của hậu cần, nhưng vẫn không thể vượt qua hoàn toàn giới hạn của địa hình và nguồn lực.
Ông có một đối thủ lớn hơn trước mặt, trong khi quốc gia phía sau lại không cho phép mình thất bại quá nhiều lần.
Chính vì thế câu hỏi tại Ngũ Trượng Nguyên giờ đây có thể được nhìn theo một cách khác.
Gia Cát Lượng có thực sự biết chắc rằng Bác Phạt sẽ thất bại hay không?
Có lẽ chúng ta không có cơ sở để nói như vậy.
Điều ông chắc chắn biết là con đường ấy rất khó, còn cơ hội thành công không hề lớn.
Nhưng biết một việc khó thành công khác hoàn toàn với việc biết chắc, nó không thể thành công.
Trong một thời đại mà các liên minh có thể thay đổi và những chính quyền lớn có thể bất ngờ rơi vào khủng hoảng, cơ hội vẫn tồn tại.
Với Gia Cát Lượng, chờ đợi cũng không phải một lựa chọn hoàn toàn an toàn.
Nếu Thục Hán chỉ giữ mình trong vùng núi, Tàu Nghị vẫn có thể tiếp tục tích lũy sức mạnh ở miền Bắc.
Đến một ngày nào đó, khoảng cách giữa hai bên có thể lớn đến mức ngay cả địa hình hiểm trở cũng không còn đủ để bảo vệ Thục.
Bác Phạt vì thế là một canh bạc, nhưng không hành động cũng là một canh bạc theo cách khác.
Gia Cát Lượng đã chọn đặt cược vào sự chủ động.
Trong lựa chọn ấy có trách nhiệm với lưu bị, có lý tưởng tiếp nối nhà Hán và có tính toán về sự sống con của Thục Hán.
Cũng trong lựa chọn ấy có những giới hạn, những sai lầm và cái giá mà chính quốc gia của ông phải gánh chịu.
Bởi vậy có lẽ không cần biến các cuộc bác phạt thành bằng chứng rằng Gia Cát Lượng luôn đúng.
Cũng không cần xem chúng đơn giản là sự cố chấp của một người không biết lượng sức mình.
Điều đáng chú ý hơn nằm ở hoàn cảnh buộc ông phải lựa chọn giữa những con đường đều không chắc chắn.
Gia Cát Lượng đã chọn con đường chủ động, rồi đi trên con đường ấy cho đến những ngày cuối cùng.
Ông chết khi mục tiêu vẫn còn ở phía trước, còn quân đội phải quay về mà không mang theo chiến thắng quyết định.
Nhưng chính kết thúc không chọn vẹn ấy lại khiến câu chuyện của Gia Cát Lượng khác với một huyền thoại chiến thắng mọi thứ.
Ông không phải vị quân sư có thể điều khiển thời cuộc theo ý mình.
Ông là một con người phải sống bên trong thời cuộc với nguồn lực hữu hạn và một tương lai không ai có thể nhìn thấy.
Huyền thoại đã cho Gia Cát Lượng khả năng gọi gió, đoán trước lòng người và luôn chuẩn bị sẵn một kế sách cuối cùng.
Lịch sử lấy đi những phép mầu ấy nhưng đổi lại cho chúng ta một con người đáng để suy nghĩ hơn.
Một người biết mình đang đứng trước đối thủ mạnh hơn nhưng vẫn phải quyết định nên tiến lên hay chờ đợi.
Một người hiểu rằng chiến thắng không chắc chắn nhưng cũng hiểu rằng đứng yên không đồng nghĩa với an toàn.
Và một người cuối cùng đã lựa chọn tiếp tục hành động dù biết con đường trước mặt ngày càng hẹp lại.
Gần ba thập kỷ sau cái chết của Gia Cát Lượng, Thục Hán cuối cùng bị Tàu Nghị tiêu diệt.
Nhưng chính Tàu Nghị cũng không trở thành chiều đại thống nhất Trung Hoa như những người đương thời có thể hình dung.
Quyền lực của họ Tàu dần rơi vào tay gia tộc Tư Mã và một trật tự khác lại xuất hiện trên nền của thời Tàm Quốc.
Nhìn từ kết cục ấy, chúng ta càng thấy rõ một điều mà Gia Cát Lượng không thể biết khi còn sống.
Lịch sử chưa bao giờ đứng yên đủ lâu để bất kỳ ai có thể chắc chắn về tương lai.
Có lẽ đó cũng là lý do ông tiếp tục bắt phạt.
Không phải vì Gia Cát Lượng biết mình chắc chắn sẽ thắng và cũng không phải vì ông không nhận ra khả năng thất bạn.
Ông tiếp tục bởi trong thế giới mà mình đang sống, tương lai vẫn chưa được viết xong.
Và khi còn nhìn thấy một khả năng thay đổi cục diện, dù rất nhỏ, Gia Cát Lượng vẫn lựa chọn bước về phía nó.
Đó có thể không phải lựa chọn duy nhất, cũng chưa chắc là lựa chọn tốt nhất nếu nhìn bằng kết quả cuối cùng.
Nhưng nó giúp chúng ta hiểu vì sao người đàn ông ấy đã dành những năm cuối đời trên con đường từ Hán Trung lên phía Bắc.
Và có lẽ đó cũng là lúc Gia Cát Lượng lịch sử trở nên đáng nhớ hơn Gia Cát Lượng của những phép màu.
Bởi phía sau chất quạt lồng và những câu chuyện thần cơ diệu toán là một con người từng thất bại, từng tính sai và từng bất lực.
Nhưng ông vẫn phải gánh trách nhiệm của mình giữa một thời đại mà không ai biết ngày mai thiên hạ sẽ thuộc về ai.
Theo bạn, bắt phạt là lựa chọn cần thiết để thục Hán tìm cơ hội hay là mục tiêu quá lớn đối với quốc lực của mình?
Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận, bởi đây là một câu hỏi mà lịch sử vẫn để lại nhiều cách giải thích.
Nếu muốn tiếp tục nghe những câu chuyện về con người phía sau các thời đại, hãy đăng ký Audio Chạm Sử.
Cảm ơn bạn đã đồng hành và hẹn gặp lại trong câu chuyện tiếp theo.
