ĐẾ PHẠM -TRỌN BỘ

Mục lục Chương 1. Dẫn nhập Chương 2. Lợi mở đầu Chương 3. Quân thể Chương 4. Kiến thân Chương 5. Cầu hiền Dường 6. Thẩm quan Chương 7. Nạp dáng Chương 8. Khứ xàm Chương 9. Giới doanh Chương 10. Sùng kiềm Chương 11. Thưởng phạt Chương 12. Vụ nông Chương 13. Duyệt võ Chương 14. Sùng văn Chương 15. Lợi kết Chương 1. Dẫn nhập Tháng giềng, nằm trên quán thứ 22, năm 648 Công Nguyên, trong tiếng chúc thọ của thần dân bốn bệ. Đường Thái Tông với mưu lược sâu xa, đã soạn viết Đế Phạm, gồm 12 thiên, với hơn 4.000 chữ. Ông đã đem kinh nghiệm chinh chiến cả đời trên lưng ngựa, và đạo trị quốc giốc lộng gây dựng Thái Bình của mình, làm lời giới huấn dành cho Thái tử Lý Trị. Năm sau, Thái Tông tự trần. Đế Phạm vốn được cất giữ bí mật trong cung, ít người biết tới. Tân Đường Thư và Cựu Đường Thư, tùy có ghi chép, nhưng chỉ nêu nội dung gồm 4 quyển, văn bản chi tiết không rõ, tư trị thông giám, cũng không thấy toàn văn. Đế Phạm bị thất lạc vào đời tống, đại đa số nội dung. Không được người đời biết đến, may mắn thay, vào năm Thái Định thứ 2 đời nguyên, năm 1325, cuốn Đế Phạm tình cờ được tìm thấy tại Vân Nam, tái hiện với đời. Thời Cạn Long nhà Thanh, khi biên soạn Tứ Khố Toàn Thư, Đại Nho Kỵ Quân, cùng những người khác đã tham chiếu chú thích của người đời nguyên, khảo chứng sai sót, soạn lại lời chú thích đính kèm nguyên văn, dân lên thanh cao tông hoàng lịch ngự lạm. Sau khi được phê chuẩn, sách được đưa vào khâm định Tứ Khố Toàn Thư, tử bộ nhất. Ngoài ra, vào triều thanh lại có bản khương văn của Nhật Bản truyền ngược về Trung Quốc. Chương 2 Lời Mở Đầu Lời Mở Đầu, chẳng nghe đại đức gọi là sinh, sinh thành, đại bảo là ngôi vị. Phân biệt trên dưới, thiết lập quân thần là để vỗ vệ nuôi dưỡng bách tính, giáo hóa muôn loại. Nếu không phải bật hết sức sáng suốt, đủ cả văn võ, được trời cao đoái hoài trao mệnh, vận số tại thân, thì sao có thể nắm? Giữ bản độ linh thiên, đảm đường ngôi báo. Báo đi thể nền, sông Thúy Khuê dân điềm lành cho đức của đường Nhiêu, Ngọc Nguyên Khuê ban thưởng cho công của Hạ Vũ. Chữ đó hiện vẫn may, nhà chú mở ra cơ độ 800 năm, thần linh báo điềm lành, nhà hán mở nền móng kế thừa vững chắc. Từ đó mà tên, nghiệp đế vương, không phải là thứ có thể dùng sức mà tranh được. Khi xưa, cuối đời tùy lung lây, trong nước tan rã, tiên hoàng với tư chất thần võ, gặp hội kinh luân, chém rắn thiên định vương. Nghiệp, mở gương vạn nắm trục trời, nhưng bấy giờ khí núi còn âm u, nhật nguyệt mờ tối, xài lan còn ngăn trở, bụi phong trần chưa yên. Trầm ở tuổi đôi mươi, ôm trí khẳng khái, nghĩ việc dẹp đại nạn để cứu thương sinh. Thân mặt giáp trụ, sông pha tên đạn, tối đối trận ngư lân, sáng lâm vòng hạt giật. Quân địch, không kẻ nào lớn mà không bị phá, bình không nơi nào kiên cố mà không bị tan. Diệt trừ cá kình, làm sạch bốn biển, quét sạch dư nghiệt, bình định tám phương, nhận phúc lành. Từ giọng giỏi nhà vua, lên ngồi tối cao, nối nghiệp bình cửu của tiện nhân, kế thừa nền móng hưng thịnh của ngôi báo. Lo sợ dè vặt, như đứng bên vực thẩm, như điều khiển xe mục. Ngày càng thận trọng, nghĩ đến việc bắt đầu tốt đẹp, để có kết thúc tốt lành. Con tuổi còn nhỏ, từ ái chưa tròn, dạy dỗ đạo nghĩa, còn nhiều thiếu sót, dạy bảo chưa ngoan. Được cất nhắc lên từ hạng viên vương, giao cho trọng trách làm thái tử, chưa phân biệt được lễ tiết quân thần. Không biết nỗi gian nang của việc đồng án, mỗi khi nghĩ tới đây, chậm lại lo âu, quên ăn bỏ ngủ. Từ thời hiên viên, thiếu hạo trở xuống cho đến đời chú, tùy những vị quân chủ kinh thiên vĩ địa. Những bậc chủ tễ dựng nước nối nghiệp, hưng vong trị loạn, đạo lý ấy sáng tỏ thêm. Cho nên chậm nói gương tích cũ, đọc rộng sử sách, tập hợp những lời trọng yếu, coi đó là lời trang bảo gần gũi vậy. Từ khi đường Thái Tông lập thái tử, thể gặp vật gì là đều mượn đó để giáo hướng. Tranh ngộ vật giáo trữ trong đế giám đồ thuyết thời minh. Trường 3. Quân thể Quân thể, người dân là ưu tiên của quốc gia, quốc gia là cái gốc của quân vương. Thể thống của vật làm chủ, như núi cao sừng sửng mà không lây đồng, như nhật nguyệt sáng trong mà soi chiếu khắp nơi. Đó là nơi muôn dân chim ngưỡng, là nơi thiên hạ hướng về. Quân thể, người dân là ưu tiên của quốc gia, quốc gia là cái gốc của quân vương. Thể thống của vật làm chủ, như núi cao sừng sửng mà không lây đồng, như nhật nguyệt sáng trong mà soi chiếu khắp nơi. Đó là nơi muôn dân chim ngưỡng, là nơi thiên hạ hướng về. Hoàng dung rộng lớn, ý chí đủ để bao dung muôn vật, công bằng chính trực, tấm lòng đủ để quyết đoán việc đời, không có uy đức thì. Không thể khiến người phương xa quy phục, không có lòng từ sâu dày, thì không thể thu phục lòng người. Vỗ về cửu tộc, bằng lòng nhân, tiếp đải đại thần, bằng lễ tiếc. Thờ phùng, tổ tiên nghĩ đến đạo hiếu, ở ngôi cao, nghĩ đến sự khiêm cung, dốc hết thân mình, cần lao việc nước, để thực hành đức. Nghĩa, đó chính là thể thống, cách thức và thứ tự phải tôn trọng, của vật quân vương vậy. Bản vẽ đời thanh của Trần Sĩ Quang, trọng thánh đế minh, vương thiện đoan lục. Quyển đường Thái Tông Nhị, bảo tàng, cung điện quốc gia, Đài Bắc lưu giữ. Dường 4, Kiến Thân Kiến Thân, đạo trị thiên hạ, bao la rộng lớn, giữ gìn ngôi báu là trọng trách cực điểm. Đạo lớn, không thể một người độc đoán cai quản, nên phải cùng người khác cộng sự. Trọng trách, không thể một mình gánh vác, nên phải cùng người khác trông coi. Vì vậy, việc phong tước cho thân thích làm hàng rào bảo vệ vương thất, lúc an nguy, cùng chung sức, lúc thịnh suy cùng một lòng, ta gần nâng đỡ nhau. Người thân người sơ đều được trọng dụng, sẽ ngăn chặn việc thôn tính, thâu tóm, sát nhập, không phát sinh loạn nghịch. Xưa nhà chu hưng khởi, chia cắt núi sông, phong vương cho tông tộc. Trong có các nước tấn, trịnh phụ tá, ngoài có các nước lỗ. Về phòng thủ, nền vận nước dài lâu, trải hơn mấy trăm năm. Cuối đời tần, bỏ kế sách của thuần vu, nghe theo mưu lý tư, không còn thân thiết với người thân, chỉ tin vào trí tuệ của cá nhân mình. Lúc nghiêng ngã, không biết dựa vào đâu, chỉ hai đời đã mất nước. Đó chẳng phải là vì cạnh lá không xôm xuê, thì gốc rễ khó mà đứng vững. Tay chân đã mất thì tâm úc, người thân tính không còn nơi nương tựa đó sẵn. Nhà hán mới định quan trung, rút kinh nghiệm thất sách của nhà tần đã mất. Phong tước rộng rãi cho người thân, vượt qua chế độ cổ xưa. Nước lớn lấn át cả kinh đô, nước nhỏ thì nối quận liền châu. Cạnh lớn thì gốc nguy, đuôi lớn thì khó vẫy. Bảy nước chịu tội hành hình, đó đều là do đất rộng binh mạnh, tích tụ thế lực mà rạc. Nguy võ đế, tào tháo, khởi nghiệp, không nhìn xa trong rộng, còn em không có lấy một hộ được vâng. Tông thất, không có đất cắm dùi, ngoài không có thành lũy che chở. Trồng không có bạn thạch làm nền, cuối cùng ngôi báu rơi vào tay người khác, xã tắc mất về tay họ khác. Bao điều này được tục ngữ nói, dòng chảy cạn thì suối nguồn khô, cạnh lá rụng thì gốc rễ mục, là ý này vậy. Phân phong quá mạnh thì có hòa cắn rốn, há miệng tự cắn rốn mình, ý là tự mình cắn mình, tự mình hại mình, hối hận không kịp. Phân phong quá yếu thì không có nền móng vững chắc. Do đó mà nói, tốt nhất là phong cho nhiều tông thân, nhưng cấp ít thực lực, để kẻ nặng người nhẹ, kiềm chế lẫn nhau, cùng chung niềm vui nổi lo. Thì trên không có lòng sai kỳ, nghi kỳ, hiềm nghi, nghi ngờ, ngờ vực, dưới không có nổi lo bị tâm phạm hoàn ức. Đây là điểm cần soi xét khi phong kiến. Hai điều này là nền tảng an quốc, đức của vua rộng lớn, để thông đạt uyên bách. Thiết lập pháp độ giáo hóa, dùng thuật để cảm hóa người, ứng biến hợp thời, dùng đạo để chế ngự vạn vật. Thuật lấy sự huyền diệu ẩn kính làm hay, đạo lấy sự quan minh rộng lớn làm công lao. Lấy bầu trời bao la làm tâm, thì dân ngưỡng vọng, mà không thể đo lường. Lấy đất dày để đo lường, thì dân nói theo, mà không thấy giới hạn. Mình mong khó gọi tên, thật xứng với sự hoành viễn. Lại phải hòa thuận cử tộc, vua phóng huân, nghiêu, lưu danh thơm phía trước. Hòa hợp bằng hiếu nghĩa, vua trọng hoa, thuấn, để lại danh tiếng cho đời sau. Đừng lấy sự gian tà, làm hổng chính nghĩa. Đừng để người ngoài làm ly dáng tình thân. Lấy đất mà tên Tết, thì quốc gia thái bình, cốt nhục. Không lo ngại, thật tốt đẹp thay. Một phần tranh Vị Tân Thủy Điếu Độ của Đái Tiến Đời Minh. Miêu tả cảnh Chùa Văn Vương đến thăm Khương Tử Nha, đang ẩn cư, câu cá bên bến sông Vị. Vị trợ giúp quốc gia nhất định phải cậy nhờ bật trung lương. Bổ nhiệm sử dụng được đúng người, thì thiên hạ tự khắc được trị yên. Thế nên, vua nghiêu lệnh cho Tứ Nhạc, vua thuấn cử ra Bác Nguyên. Làm sáng tỏ đạo khâm minh, đạo trị quốc. Mạng tính tôn kính và sáng suốt. Ghệ sĩ ở đời, hiện nhân lập thân, không ai không tết cánh dấu vậy. Giờ đợi hội ngộ phong vân, ôm tài lạ. Chứ điều gì, mong ngóng thời cơ gặp gỡ. Thế nên, bật Minh Quân tìm người tài nghệ khắp nơi. Hỏi rộng bật Anh Hiền, tìm kiếm trốn hang cùng ngõ hẻm. Không vì địa vị thấp mà không dùng. Không vì từng chịu nhục mà không trọng. Từ kia, y doãn là người hầu ở hữu sinh. Lá vọng là lão hẹn bên sông vị. Vì ngô, quan trọng, khốn đốn trong vòng tiền. Xích, hàng tính khốn khổ lúc trốn chạy. Thành thang, không vì y doãn là kẻ vác nồi vác chảo. Đầu bếp mà tấu hổ. Cơ văn vương, không vì lá vọng từng làm nghề giết mộ. Câu cá mà nhục nhà. Cuối cùng, họ đều có thể dân kế sách ở cảnh hào. Mở mang làm rạng rỡ triệu ân. Cầm cờ ở mục giả. Làm hương thịnh nhà chung. Dọc nước tệ thành tựu. Được đại nghiệp sửa trị muôn quân. Thật sự nhờ vào mưu lược của trọng cụ. Quan trọng, nhà háng lấy bốn phương sáu cõi làm nhà. Ấy là dựa vào kế sách của hoài âm hầu. Hàng tính cho nên, thuyền bè vượt biển. Ác nhờ công của mái chèo. Thiên ngà, bay tận mây xanh. Ác nhờ vào đôi cánh. Cho nên, lúc tìm kiếm thì nhọc nhằn. Mà khi giao việc thì nhàng hà. Ngọc quý chiếu sánh 12 cỗ xe. Vàng trọng. Chất chứa hàng ngàn vàng. Sao sánh bằng sự hương thịnh. Khi có nhiều kẻ sĩ. Cái sức nặng của một hiền nhân. Đó chính là, cái quý của việc cầu hiền vậy. Thái tổng, tin tưởng quan lại. Thông tình đạt lý, không quá khắc khe. Tạo nên cục diện quân thần. Tranh minh hòa, trong thánh đế minh. Vương thiện đoàn lục. Quyển đường thái tông bác. Đại kỷ nguyên. Dương xấu, thẩm quan. Việc đặt ra trăm quan. Phân chia chức phận là để trình bày. Làm sáng tỏ giáo hóa. Tuyền dường đức phong. Lan tỏa phong tục cho dân. Cho nên, vật minh chủ dùng người. Cũng giống như thợ giỏi dùng gỗ. Gỗ thẳng thì dùng làm càng xe. Gỗ công thì dùng làm bánh xe. Gỗ dài thì dùng làm cột kẹo. Gỗ ngắn thì dùng làm đấu gốc. Bất luận công thẳng dài ngắn. Mỗi loại đều có chỗ dùng. Minh chủ nhầm, dùng nhân tài. Cũng lại như thế. Người trí thì lấy mưu lực. Kẻ ngu thì lấy sức lực. Người dũng thì dùng cái uy. Kẻ nhát thì dùng sự cẩn trọng. Bất luận là trí, ngu, dũng, nhát. Thì đều có thể dùng. Cho nên, thợ giỏi thì không bỏ phí gỗ. Bất minh chủ thì không bỏ phí người. Không vì một điều ác mà quên đi cái thiện của họ. Đừng vì một vết nhơ nhỏ mà che lấp công lao của họ. Chia sẻ chính sự. Vân bộ chức năng phát huy hết năng lực của họ. Tuy nhiên, cái đỉnh lớn đủ chứa cả một con bò thì không nên dùng để hầm gà. Con mèo chỉ biết bắt chuột thì không bảo nó đi đánh nhau với mạnh thú. Đồ dùng chỉ chứa được 30 cân thì không thể dung nạp mà nếu chỉ chứa vài đấu thốc thì làm sao đây? Tại sao thế? Vì cái lớn không thể đo bằng cái nhỏ. Cái nhẹ không thể dùng cho cái nặng. Ngày nay, trí tuệ con người có nông sâu. Năng lực có lớn nhỏ. Con người kiêm trăm thứ việc vẫn thấy ít. Con người chỉ lo một việc đã thấy nhiều. Với kẻ tài hèn, không thể giao trọng trách. Với người năng lực nhỏ, không thể phó thác chức vụ lớn. Nếu giao nhiệm vụ cho quan viên đều xứng đáng với chức vụ, không cần nhọc công mà nước nhà sẽ trị an. Đó gọi là việc bố trí quan chức hỏa đáng vậy. Hai điều này là gốc rễ của an và loạn. Lập quốc trị dân phải dựa vào sự hợp đức của các đại thần đắc lực. Truyền đạo giáo hóa phong tục phải gửi gắm vào Bật Minh Hiền. Muôn ngàn vị sao dân trên trời là để giúp tăng thêm ánh sáng cho trăng đêm. Trăm sông cuộn chảy để góp thêm chiều sâu cho biển cả. Biển rộng trăng sáng vẫn phải nhờ các vật khác mà trở nên vĩ đại. Bật quân vương thống trị thiên hạ điều hành vạn vật vẫn dụng bốn mùa. Nếu chỉ dùng cái tâm nhỏ hẹp của mình để lo liệu việc trong cửu châu không nhờ lực lượng của đại chúng thì sao có thể thành công được. Cho nên nhất định phải làm rõ chức trách têm xét người hiền, lựa chọn tài năng phân chia bổng lọc. Dùng được đúng người thì Đức Phong thịnh hành giáo hóa rộng khắp dùng sai người thì giáo hóa suy đổi làm hại nhân luôn. Cho nên nói biết người để dùng cho đúng là rất khó ngay cả vua Nhiêu cũng thấy khó khăn, thất bại. Vô cùng, thận trọng vậy. Tranh chủ Minh Thần Trực trong Đấy Giám Độ Thuyết miêu tả đường Thái Tông nghe lời chúc mừng của trưởng tôn Hoàng Hậu mà đã bình tâm thông suốt vui vẻ trở lại, thà cho nguy trưng đã trực ngôn, công khai vạch trần lỗi của vua. Chương 7 Nạp Gián Bật vương giả ở ngôi cao nhìn xa, có thể bị ngăn trở mà không rõ, e rằng có lỗi mà không được nghe. Sợ có khuyết, thiếu sót, mà không có ai bù đắp, nên mới thiết đào thù mộc thiết đặt trống can gián và treo bản gỗ nhận lời hiến kế hay chê trách, mong được mưu kế can gián Lời nói mà đúng, dù là của kẻ tôi tớ hay người tiều tu, cũng không thể bỏ qua. Lời nói mà sai dù là của vương hậu canh tướng cũng không thể dung nạc. Nếu ý nghĩa đáng xem xét thì không trách kỹ năng biện bác nếu đạo lý dùng được thì không trách văn chương. Đến như việc chiếc hạm gãy lan can hay hoài sơ hỏng hạt ngọc trên mũ vừa đem treo lên để làm điều răn đe lỗi mình, hoặc như việc dẫn cư, kéo vạt áo cản vua hay khước tòa, kéo lùi chỗ ngồi, vua biểu hiện nhận ra cái sai của bản thân. Cho nên mới nói, người trung thì dốc hết lòng thành, kẻ trí thì dân hết mưu sách, bệ tôi không giấu giếm tình hình với bệ trên quân vương có thể thấu suốt hết lòng kẻ dưới. Hồn quân thì không như vậy, gặp người can ngăn thì lấy uy thế mà khước từ, có người khuyên bảo thì gán tội để dồn người ta vào đường cùng. Đại thần vì tiếc lọc mà không can gián nữa tiểu thần vì sợ bị giết mà không nói nữa. Vua được thỏa mãn tâm bạo ngược, đến mức hoàng dâm cực độ, bị che mắt lấp tai, mà không tự biết cứ ngỡ đức của mình vượt tam hoàng tài. Vua mình qua ngũ đế cuối cùng thân chết nước mất chẳng đáng buồn sao. Đó chính là ác báo của việc vua từ chối lợi can gián vậy. Đường Thái Tông từng đi đến dưới một cái cây, đem lòng yêu thích nó. Vũ Văn Sĩ Cập đi theo bèn, không ngớt lời khen ngợi cái cây đó. Thái Tông nghiêm mặt nói, quỷ trưng từng khuyên ta nên tránh xa kẻ nịnh hót ta vốn không biết kẻ nịnh hót là ai, trong lòng nghi ngờ là người này têm ra. Quả không sai chút nào. Sĩ Cập dập đầu tạ tội, bức diện tích nịnh thần, trong đế giám độ thuyết thời minh. Dường Tám Những kẻ diệm pha nịnh hót là sâu dân một nước. Chúng suốt ngày tranh giành vinh hoa, đua chen, quyền lợi nơi triều đình. Dùng bộ dạng nịnh hót, chúng ghét người trung hiện ở trên mình. Mang chỉ hướng gian tạ, chúng sợ sự phu quý, không đến với mình trước tiên. Kéo bè, kết cánh bấu víu lẫn nhau. Không trúng sâu nào, chúng không len vào. Cấu kết mật thiết, vẽ đạn quen thói. Không nơi cao nào, chúng không lèo lên. Vẽ mặt niềm nở giả tạo để tiếp cận với bè trên. Đoán trước ý tứ chịu theo ý, chỉ để làm đẹp lòng vua. Triều đình có ngàn bè tôi, vua lỗ chiêu công mất nước, mà vẫn chẳng tỉnh ngộ. Đệ tuyên vương, ninh nhất thực chất chỉ có thể dương cây cung nặng 3 thạch lực kéo khoảng 60 đến 90 kg. Mà bọn tả hữu lại nịnh hót tân bốc rằng vua dương được cung 9 thạch, tuyên vương đến chết vẫn không hay biết. Lấy mối quan hệ của người sơ mà ly gián tình thân, khiến nước tống có cái họa y lệ hại thái tử tòa. Vì kẻ giang tà hại người chính trực, khiến nước sở có vụ giết quan khước quyện. Đó chính là những vị vua ngô mùi, tầm thường bị mê hoặc khiến những trung thần hiếu tử phải khóc oan. Thể nền hòa lan cỏ huệ muốn tươi tốt, gió thu lại làm tàn ua đi. Quân vương muốn được sáng suốt, kẻ dìm pha lại bịt mắt biết tay. Đó chính là cái nguy của kẻ giang nịnh. Hai điều này là gốc rễ của sự nguy vong của quốc gia. Rèn luyện bản thân, mai dùa đức hành, không gì quý bằng lời trung ngôn, suy đổi đạo đức, bại hoại chính nghĩa, không gì độc bằng sàm nịnh. Ngày nay, dung mạo con người ở ngay sát mắt mà còn không tự nhìn thấy được uống hồ lệ bại trái đúng sai vốn là vô hình. Làm sao có thể tự mình thấu suốt? Vì sao kẻ điểm tô dung mạo đều biết soi mình vào gương sáng. Còn người muốn tu dưỡng đức hành chẳng lẽ lại không biết tìm hỏi triết nhân bật trí tuệ. Phải chăng bản thân ngu ngốc sao lại mê mụi nặng đến thế? Ây là do lời trái tai thì khó nghe, lời thuận tai thì dễ chịu. Thứ khó nghe kia chính là phương thuốc đắng nơi cổ hồng. Thứ dễ nghe này lại là rượu độc ngọt liềm đầu môi. Bật minh vương nghe lời can gián, bệnh tình giấu gặp vị đắng mà tiêu tan. Kẻ ám chủ nghe theo lời nình hót vì ngọt mà mất mạng. Chẳng phải đáng răng sao? Tranh Thái Tông hoài diêu trong đế giám độ thúy sợ Ngụy Trưng thấy sẽ khiển trách nên giấu chim vào trong áo. Ngụy Trưng tinh ý nhận ra nên ông Tấu Trình mãi không thôi. Chim ở lâu trong áo chết ngạc. Thái Tông nhận ra sai sót của mình từ đó không chơi chim nữa. Chương 9 Giới Doanh Giới Doanh Bật làm vua nên lấy kiệm, cần kiệm, tiết kiệm để dưỡng tính. Lấy tỉnh, thanh tỉnh, tỉnh lặng, tỉnh tâm để tu thân. Kiệm thì dân không lao nhọc. Tỉnh thì dưới không bị quấy nhiễu. Dân lao nhọc thì oán hận nảy sinh. Dưới bị quấy nhiễu thì chính sự rối loạn. Quần vương nếu ham thích kỹ nghệ lạ lụng, âm thanh giăm vật, chim ưng mạnh thú, du ngoạn vô độ, không chừng mực, sang vắng không. Đúng mùa như thế ác sẽ phiền hà lao dịch. Phiền hà lao dịch ác sức dân cạn kiệt. Sức dân cạn kiệt ác việt nông tầm bị bỏ dở. Quần vương nếu ham thích lậu cao ao sâu, chạm trổ điêu khắc, trao báu vật lạ, áo gấm lùa lại. Như thế ác thuế khóa nặng nề. Thuế khóa nặng nề ác dân chúng phải ly tán. Dân chúng ly tán ác nạn đói rét nảy sinh. Vua thời loạn thế cực kỳ kiêu xa, kiêu căng xa hoa. Buông thả theo dục vọng. Đến cột gỗ tường đất cũng được khoát lụa theo hoa. Mà dân chúng lại không đủ tấm vải thô che thân. Cho ngựa chán chê cọ lúa. Mà dân chúng đến cám bả cũng không đủ đầy. Do đó, người và thần đều án giận. Trên dưới bất hòa, xa cách, vui thú chưa dứt, thì nghiên ngựa nguy vọng đã tới. Đó là điều cấm kỳ của thói kiêu xa vầy. Bức triệt điện doanh cư trong đế giám độ thuyết thời minh. Đường Thái Tông vì thấy tư dinh của ngụy trưng không có chính đường, bèn hạ lệnh định việc xây dựng tiểu điện lấy vật liệu đó mang đi dựng nhà cho ngụy trưng chỉ trong 5 ngày là Tông. Dương Mời, Sông Kiềm Sông Kiềm Bật thánh quân trị thế giữ dinh đức hành bằng kiềm tiết kiềm, cần kiềm giàu sang rộng lớn phải giữ bằng ước, giãn ước, ước chế tài trí thông minh, phải giữ bằng ngu khiêm hạ, ngu dốt không vì thân phận tôn quý mà kiêu mạng với người không vì công đức sâu dày mà tự cao tụ đại mái trành không cắt tỉa, tà gồ không đẻo gọt xe thuyền không tô điểm quần áo không hòa văn bậc thềm đất không xây cao cơm canh không cầu kỳ Đó không phải vì ghét sự binh hoa hay chán mùi vị thơm ngon mà là tự đặt mình vào cảnh thanh đạm để thực hành tiết kiệm Nhờ đó, phong khí thuần hậu tập tục giãn phát, nhà nhà đều xứng đáng được biểu dương vang thưởng Hai điều này là ngọn nguồn của vinh nhục xa xỉ hay tiết kiệm là do người, ai hay nguy là tại mình Đóng kính ngụ quan trước cám dỗ thì mệnh tốt sẽ dồi dào dài lâu để ngạn hàm muốn tấn công bên trong thì mầm hòa sẽ phát ra bên ngoài Thế nên, cây quấy đỏ mà bị sâu mọt, ác sẽ héo tạng Lửa hồng mà ngậm khói ác sẽ tắt ngấm Qua đó mà biết được rằng kiêu, kiêu ngạo, kiêu căng, kiêu mạng xuất phát từ chí hướng Không thiết chế thì chí hướng lệch lạc Dục vọng nảy sinh từ tâm Không ngăn chặn thì thân xác tiêu vong Thế nên kiệt, trụ buôn thả tình dục mà kết cuộc gặp hòa Nhiêu, thuấn vị biết ước, ước thúc ước chế, kềm chế Bản thân mà phúc đức kéo dài Chẳng phải là vấn đề này sao Đường Thái Tổng đích thân Xem tét hồ sơ tù nhân Thấy những người phạm tội chết Thì thương xót Bạn thả cho về nhà Hẹn đến mùa thu năm sau Thì quay lại triệu hình Đến tháng 9 năm sau 390 tử tù được thả năm ngoái Đều đúng hẹn tử giác trình diện Không một ai trốn tránh Thái Tổng thấy vậy Liện đại xá cho tất cả Chương 11 Thưởng Phạt Thưởng Phạt Trời nuôi dưỡng vạn vật Cũng như vua cai quản dân chúng Trời lấy nóng lạnh làm đức Vua lấy nhân ái làm tâm Nóng lạnh điều hòa Thì thời tiết không gây dịch bệnh Gió mưa không điều độ Thì trong năm có đói rét Nhân ái ban xuống dưới Thì dân không tàn tệ Giáo lệnh mất chừng mực Thì chính sự rối loạn Ngăn chặn nguồn gốc gây hại Là để dân không phạm pháp Mở mang lợi ích căng bản Là để dân chăm lo nghề nghiệp của mình Hình phạt rõ ràng để thể hiện uy nghiêm Ban thưởng minh bạch là để giáo hóa Lập được uy nghiêm Thì kẻ ác biết sợ Thực thi giáo hóa Thì người thiện được khuyến khích Kẻ thuận theo mình Nhưng gây trở ngại cho đạo trị quốc Thì không thêm bỏng lọc Người làm trái ý mình Mà có lợi cho đất nước Thì không thi hành hình phạt Thế nên người được thưởng Không phải mang ơn vua Vì đó là do công lao của họ Mà có kẻ bị phạt Không oán hận cấp trên Vì đó là tội lỗi Họ đáng phải chịu Vậy nên Kinh Thư nói Không thiên vị Không bè đảng Vương đạo rộng lớn bao là Đây chính là quyền bính của thưởng phạt vậy Đềnh cành chức đỏ sách Tam vân thời nhà thanh Tác giả không rõ Chương 12 Vũ Nông Vũ Nông Thức ăn là trời ban cấp cho con người Nông nghiệp là nền tảng của trị chính Kho lúa đầy đủ Thì dân biết lễ tiết Ăn mặc no đủ Thì dân biết liêm sỉ Do nên trầm đích thân cày ruồng Nhưng ở Đông Giao Kính cẩn thuận theo thời tiết Để dạy dân Nước không có lương thực dự trữ Trong 9 năm Thì không đủ phòng hạn hán lụt lội Nhà không có quần áo tích trữ Trong 1 năm Thì không đủ chống chọi nóng lạnh Vậy mà bách tính lại Không lo dắt nghe nuôi trâu Bỏ cái thực chất bền vững Để chạy theo cái hư ngụy giả dối Cầu cái lợi buôn bán nhỏ mọn Một người cày mà trăm người ăn Cái hại đó còn hơn cả Sâu hại mùa thu Không gì bằng cấm tuyệt thối phù hoa Quyến khích dạy bảo việc cày cây dệt vải Khiến người dân trở lại với cây gốc Tập tục trở lại với cây Chân thật Thì ai nấy đều ôm lòng nhân nghĩa Vĩnh viễn dứt bỏ con đường tham lam tàn ác Đó chính là cây gốc của vụ nông Làm nông, trồng trọt Hai điều này Làm nông và chế ngự phù hoa Là mấu chốt để điều khiển phong tục Nuôi dưỡng dân chúng Chỉ dựa vào uy, quy nghiêm và huệ Ân huệ Ban ân huệ thì dân nhớ Các tập tục khác là Cũng hướng theo phong hóa Giống như sương tàn dưới ảnh nắng xuân Quy nghiêm đáng sợ Thì cả Trung Hoa đều nể phục Như dẫm trên lưỡi dao hay đội sắm xét trên đầu Không dám làm càng Nhất định phải dùng cả uy và huệ Cường nhu phối hợp Chế định hình pháp rồi Thì dân sẽ không vi phạm Vì mọc vô khi Lập ra kế giời cây của thương ưỡng Để dân tin tưởng Thưởng phạt đã minh bạch Thì thiện ác sẽ phân minh Nhân tự tính nghĩa lan tỏa Khắp nơi thì gần xa đều hướng lòng về Quyến khích chuyên tâm làm nông Thì nạn đói rét sẽ bị chặn đứng Ngăn ta hoa, cấm mỹ lệ Thì cái lợi giàu có phồn thình sẽ nảy sinh Và lại quân vương giáo hóa Kẻ dưới cũng giống như gió thổi có rạp Cổ nhân thường ví đức độ của bề trên Như ngọn gió, đức phâm Gió thổi đến đâu thì có rạp Theo đến đó, ý chỉ sự ảnh hưởng Sâu rộng của đạo đức đối với dân chúng Trên không tiết chế lòng mình Thì dưới sẽ nhiều buôn thả Trên không tiết chế lòng mình Thì dưới sẽ nhiều buôn thả Vùa không ước thúc bản thân Mà lại cấm người khác làm điều phi pháp Thì cũng giống như ghét lửa Mà lại thêm củi để mong lửa tắt Ghét hồ nước đục Mà lại quậy sóng để mong nước lặn Ấy là điều không thể được Chi bằng trước tiên hãy quy chính bản thân Thì dân chẳng cần đợi nói Mà tự cảm hóa theo vậy Một bức hòa trong dưỡng chính đồ sách Đường Thái Tông tạ tiện Của lãnh mai đời thanh Chương 13 Việt Võ Bình giáp vốn là hung khí của quốc gia Đất đai tuy rộng Hiếu chiến sẽ suy tổn Đất nước tùy yên Chiến tranh mãi thì người mệt mỏi Suy tổn không phải là phép bảo toàn Mệt mỏi không phải là cách chống giặc Vì thế không thể bãi bỏ hoàn toàn Cũng không thể thường xuyên dùng đến nó Cho nên lúc nông nhàng Thì giảng dạy võ nghề Để tập luyện quy nghi Thế nên vua câu tiện cuối mình Chào con ếch đang trương bụng Giận dữ mà cuối cùng thành tựu bán nghiệp Tự yển vương vứt bỏ võ vị Nên cuối cùng mất nước Tại sao thế? Nước Việt luyện tập cái uy ấy Còn nước tự lại quên phòng vị Khổng tử nói Không dạy dân đánh trận Ấy là vứt bỏ dân Thế nên biết uy lực của cung tên Là để làm lợi cho thiên hạ Đây chính là mấu chốt Của việc dùng vinh vậy Đường Thái Tông đã chấn hương nho giáo Tôn vinh khổng tử Và chấn hương nho học Tạo ảnh hưởng sâu sắc Tranh hành đàn lễ nhạc Trong bộ tranh khổng tử Thánh Tích Độ Đường Thái Tông ở nơi điện Hoàng Văn Thu thập sách thuộc Tứ Bộ Gồm hơn 200.000 quyển đồng Thời lập ra quán Hoàng Văn Ở ngay bên cạnh điện Vua Tinh Tuyển Các bậc danh sĩ văn học trong Thiên hạ như Ngu Thế Nam, Chữ Lượng Diêu Từ Liêm, Âu Dương Tuân Sái Uẩn Cung, Tiêu Đức Nguồn cho lấy chức quan đương nhiệm Kim chức học sĩ Lệnh cho họ thay phiên nhau trực đêm Hằng ngày Những lúc rảnh rỗi sau buổi bái triều Vua liền cho mời họ vào nội điện Để cùng dạng Luận về lời nói Và việc làm của người thưa Bàn bạc thảo luận Việc chính sự đương thời có khi đến Tận nửa đêm mới nghỉ Thu thuyết thời minh Dương 14 Sùng Văn Sùng Văn thành công Thi lập ra nhạc Trị an thì định ra lễ Sự hưng thịnh của lễ nhạc Lấy đạo nhò làm gốc Mở rộng phong hóa dẫn dắt tập tục Không gì cao quý hơn văn Bàn bố giáo hóa dạy dỗ Con người không gì tốt hơn học Nhờ có văn mà đạo đức hưng thịnh Dựa vào học mà rạn rỡ Dòng tộc thân thích Không đến bên khe sâu nhìn xuống Thì không biết đất dậy Không dạo trong vườn văn chương Thì không biết nguồn gốc của trí tuệ Thế nên chất liệu tre nước ngô là quý Nhưng nếu không gắn thêm lông vũ làm tên Thì cũng không tốt Bản tính dù phân biện thông minh Nhưng nếu Không tích lũy học hành Thì cũng chẳng thể thành tài Vì vậy mới xây dựng minh đường Thiết lập bích ung Đọc rộng sách vở trăm nhà Tin tường lục nghệ Khoanh tay rũ áo Mà biết được việc thiên hạ Vô vi mà soi tét chuyện tưa này Muốn thành giành bày tà Đức tốt lan rộng, tỏa sáng bất hủ Chẳng phải chỉ có học mới làm được sao Đây là cái cách của văn Thay điều này Văn và võ thay nhau Sử dụng cho quốc gia Đến khi biển yên núi lặn Khói bùi đã tan Xếp lại uy thế của thất đức Bảy đức tính võ công Ban bố rộng rãi giáo hóa của cựu công Chính công lao của văn trị Lúc ấy tất sẽ xem nhẹ giáp trụ Mà thêm trọng thi Thế nên mới biết 2 đường văn võ Bỏ 1 đường nào cũng không được Tùy vào thời thế mà có chỗ hơn kém Mỗi đường đều có sự thích hợp riêng Võ sĩ hay nho sĩ Sao có thể bỏ ai được Vào năm trinh quán thứ 14 Vua nước Thổ Phùng Tùng Tán cán bố Vì ngưỡng mộ trinh quan chi trị Của nhà đường Đã phái sứ giả là lọc Đông Tán Đến Trường An để thiết lập Quan hệ ngoại giao Bức tranh Bộ Liễn Độ Của họa sĩ Diêm Lập Bản Thời nhà đường đã khắc hòa Lại cảnh lọc Đông Tán diện kiến đường Thái Tông Chương 15 Lời Kết Lời Kết 12 điều này là cương lĩnh Của Bậc Đế Vương Sự an nguy hưng phế đều nằm ở đây Cổ Nhưng có câu không phải hiểu biết là chuyện khó Mà là thực hành không dễ dàng Thực hành có thể Nỗ lực nhưng mà giữ được đến cùng Thế nên những vị vua bạo loạn Không phải họ chỉ hiểu biết con đường tội ác Những bậc minh chủ thanh triết Không phải chỉ riêng các ngài T.H. Ởy Địa Con đường thiện lành Ấy là bởi đại đạo xa xôi khó theo Đường ta cận kề dễ bước vào Kẻ tiểu nhân cuối mình Theo cái dễ Không chịu ra sức làm việc khó Nên tai hỏa thất bại ập đến Bậc quân tử vất vả chọn khó khăn Không chịu an cư nơi dễ dàng Nên Phúc Khánh tuôn chạy đến Thế nên biết rằng Họa Phúc không có cửa Chỉ do người mời đến Muốn hối lỗi về những sai trái đã qua Chỉ có cách thân trọng ngừa hòa Ở tương lai Con nên chọn các bậc minh quân Sáng suốt làm thầy Đừng học theo những việc trước đây ta làm Nói theo bậc thượng đẳng Thì chỉ đạt được mức trung đẳng Nói theo bậc trung đẳng Thì chỉ đạt được mức hạ đẳng Nếu không phải bậc thượng đức Thì không thể nói theo được Ta từ khi lên ngôi đến nay Những việc làm ra đã nhiều rồi Ý phục đẹp đẻ Đồ chơi kỳ lạ Gắm vốc lùa lạ Ngọc ngà châu báu Không ngớt bày ra trước mắt Đây không phải là cách phòng bị dục vọng Gột xà chạm trổ Đại cao ao sâu Thường phát động phu dịch Đây không phải là nhớ tiết kiệm Cho ngựa ưng cắt Chim ưng, chim cắt Dù xa mấy cũng tìm cho bằng được Đây không phải là tiết chế lòng mình Nhiều lần tuần du Khiến dân chúng lao phổ Đó không phải là nhúng mình Những điều này là lỗi lầm sâu nặng của ta Còn đừng cho đó là đúng mà học theo Nhưng vì ta cứu giúp nuôi dưỡng muôn dân Có lợi ích nhiều hơn Bình định thiên hà Mà có công lớn Lợi nhiều hại ích Nên dân không oán Công lớn lỗi nhỏ nên đức chưa suy Nhưng những dấu chân để lại chưa được tận mỹ Còn nhiều xấu hổ Đối với đạo tận thiện Nhìn lại thấy thèn Nội dung huống chi Con chưa hề có được một chút công lao nhỏ nhạt nào Mà chỉ nhờ vào cơ duyên Mà hưởng được phúc này Nếu con biết tôn sùng cái đẹp Để mở rộng đức hành Thì cơ nghiệp sẽ thái bình Bản thân được an ổn Nếu con buông thả tình cảm Mà làm theo điều sai trái Thì cơ nghiệp sẽ nghiêng đổ Bản thân sẽ mất mạng Và lại cơ nghiệp quốc gia thành Thì chậm mà bại thì nhanh Ngôi vị thiên tử mất thì dễ Mà được thì khó Sao có thể không tiếc Sao có thể không thận trọng