Vì sao người Nhật vứt bỏ xe ô tô như rác?

Ở Việt Nam mình, một chiếc xe máy chạy 20 năm vẫn là chuyện bình thường. Cái xe Dream của bố, cái Wave đời đầu, đắp vá qua mấy đời chủ, vẫn nổ giòn. Cái nồi cơm điện Nhật bãi bà ngoại mua từ những năm 90 đến giờ vẫn nấu. Cái quạt Nhật bãi cắm điện vẫn quay. Cả một nền văn hóa đồ Nhật bãi được dựng lên ở nước mình trên đúng một niềm tin. Hàng Nhật thì bền vô địch. Mà niềm tin đó không sai. Đồ Nhật bền thật. Nhưng chính vì thế mới có một câu hỏi mà tôi nghĩ ít người đặt ra. Nếu đồ Nhật bền như vậy, tại sao người Nhật lại thải nó ra nhiều đến thế? Bạn thử nghĩ mà xem. Muốn có hàng Nhật bãi để bán sang Việt Nam thì trước hết phải có người Nhật vứt nó đi. Mà cái xe ô tô 15 tuổi ở Nhật, khi cập cảng Hải Phòng, nhiều chiếc còn ngon hơn xe đang chạy đầy đường ở mình. Xe vẫn tốt, máy vẫn êm, nội thắt vẫn nguyên. Vậy tại sao chủ cũ của nó lại buông tay? Câu trả lời không nằm ở chỗ người Nhật giàu nên xài sang. Cũng không nằm ở chuyện họ thích đồ mới. Nó nằm ở một hệ thống mà nhà nước Nhật dựng lên từ mấy chục năm trước và cái hệ thống đó có một đặc điểm rất lạ. Nó không cấm bạn giữ chiếc xe cũ. Nó chỉ làm cho việc giữ lại đắt hơn việc buông ra. Trong video này tôi sẽ bóc từng lớp một để bạn thấy chính xác cái gì đã đẩy hàng triệu chiếc xe còn tốt rời khỏi nước Nhật. Và đến cuối, có một chi tiết khiến tôi phải nhìn lại toàn bộ chuyện Nhưng trước hết, hãy bắt đầu bằng lời giải thích quen thuộc nhất. Hỏi 10 người vì sao người Nhật hay bỏ xe cũ? Chắc 9 người trả lời gần giống nhau. Tại họ giàu. Tại họ thích đồ mới. Tại nước sản xuất ô tô thì xe mới rẻ đổi cho sướng. Và cũng như mọi lần, lời giải thích đó không sai hẳn. Nhật đúng là một trong những nước làm ô tô giỏi nhất hành tinh. Xe nội địa nhiều mẫu, cạnh tranh gắt, đại lý mọc khắp nơi. Người Nhật cũng có tiếng là kỹ tính, chuộng đồ mới, mua gì cũng thích còn nguyên tem nguyên hộp. Thị trường xe cũ trong nước họ vì thế cũng không sôi động như mình. Ở Việt Nam, một chiếc xe qua 3-4 đời chủ là chuyện thường. Chợ xe cũ đông vui, người mua kẻ bán tấp nập, xe 15 năm tuổi vẫn có giá. Bên Nhật thì cái xe qua tay rồi rớt giá rất nhanh, nhiều người ngại đụng vào. Cộng lại, nghề cũng xuôi tai. Giàu, thích mới, xe cũ mắt giá. Thế là bỏ, nhưng tôi ngồi ngẫm mãi một chuyện không lọt. Nếu chỉ là sở thích, thì sở thích của con người phải giải rác chứ. Người thích đổi xe sau 3 năm, người tiếc của giữ đến 20 năm, người kẹt tiền giữ luôn cả đời. Ở bất kỳ nước nào cũng vậy, đủ kiểu người. Đang nay ở Nhật, xe bị thải ra, lại rôn vào những mốc tuổi rất đều. Quanh mốc 10 năm, rồi 13 năm, rồi 18 năm, đều đạn đến mức không giống một sở thích chút nào. Nó giống một cái lịch hơn. Mà cái gì đều đạn theo lịch thì thường không phải do con người nghĩ ra. Nó do một cái bảng nào đó nghĩ ra. Thêm một chuyện nữa, nếu người Nhật đơn giản là chán xe cũ, thì mấy chiếc xe ấy bán trong nước cũng được chứ sao lại đẩy ra nước ngoài. Nước nào chẳng có người ít tiền cần một chiếc xe rẻ. Vậy mà hàng triệu chiếc xe vẫn cứ lên tàu, đi Nga, đi Châu Phi, đi Đông Nam Á, đi Việt Nam. Có cái gì đó đang đẩy chúng ra khỏi biên giới, chứ không phải chủ xe tự nhiên chán. Và cái đẩy đó không nằm ở tính cách người Nhật. Nó nằm ở một thủ tục mà bất kỳ ai sở hữu ô tô ở Nhật cũng phải làm, đều đạn như đi khám sức khỏe. Người Nhật gọi nó là Seiken. Seiken là kỳ kiểm định bắt buộc với mọi chiếc xe ở Nhật. Nghe thì cũng giống đăng kiểm ở mình thôi. Nhưng có 3 chỗ khác hẳn. Thứ nhất là tần suất. Xe mới mua thì 3 năm sau phải đi Seiken lần đầu. Từ đó về sau, cứ 2 năm 1 lần, đều đạn, không có ngoại lệ. Thứ 2 là mức độ soi. Ở đây người ta không nhìn qua loa rồi đóng dấu. Họ soi phanh, soi đèn, soi khí thải, soi khung gầm, soi cả những chỗ bạn không nghĩ tới. Cái gì chưa đạt là phải sửa, sửa xong mới được chạy tiếp. Và thứ 3, cái này mới là chỗ đau. Chế phí. Một kỳ Seiken thường tốn từ 50.000 đến 150.000 Yên, tùy tình trạng xe. Quy ra tiền mình, theo tỷ giá gần đây, là cỡ 9 triệu cho tới trên 25 triệu đồng. 2 năm 1 lần. Bạn thử tính xem cái xe nhà bạn 2 năm tốn chừng đó, thì bạn có giữ nổi không? Bạn thử để con số đó cạnh cái đăng kiểm ở Việt Nam mà xem. Ở mình đưa xe ra trung tâm, chờ 1 buổi, mất vài trăm nghìn. Có khi còn ít hơn 1 lần thay lốt. Còn bên đó, cứ 2 năm bạn lại phải móc ra 1 khoản bằng cả tháng lương của khối người. Mà xin nhắc lại, đây mới chỉ là tiền kiểm định. Chưa tính bảo hiểm. Chưa tính thuế. Chưa tính xăng. Chưa tính chỗ đỗ. Bây giờ mới đến chỗ quan trọng nhất. Cái xe càng cũ thì đi xây cân càng đắt. Không phải vì người ta cố tình chặt chém xe cũ, mà vì logic rất đơn giản. Xe cũ thì nhiều bộ phận xuống cấp. Xoay kỹ như vậy, thì kiểu gì cũng có thứ trượt. Trượt thì phải thay. Thay thì tốn tiền. Chiếc xe 5 tuổi đi xây cân có khi chỉ mất phần đáy của khung giá. Chiếc xe 12 tuổi thì bắt đầu đội lên. Chiếc xe 15 tuổi thì chủ xe ngồi tính và bắt đầu thấy một chuyện rất khó chịu. Số tiền bỏ ra để chiếc xe được phép lăn bánh thêm 2 năm nữa đang tiến dần đến bằng giá trị của chính chiếc xe đó. Đến đây thì bạn có thể nghĩ, ừ thì đắt, nhưng dù sao vẫn rẻ hơn mua xe mới chứ. Đúng, nếu chỉ có xây cân thì đúng là như vậy. Nhiều người vẫn cắn răng giữ xe. Có điều nhà nước Nhật không dừng ở đó. Bên cạnh cái phí kiểm định 2 năm 1 lần, còn có một thứ nữa chạy song song. Và cái thứ này thì không quan tâm xe bạn tốt hay xấu, chạy êm hay kêu. Nó chỉ quan tâm chiếc xe của bạn năm nay bao nhiêu tuổi. Ở Nhật, người có ô tô phải đóng 2 loại thuế chạy song song. Loại thứ nhất tính theo cân nặng của chiếc xe. Cứ mỗi nửa tấn trọng lượng là một mức tiền đóng vào mỗi kỳ kiểm định. Xe càng to càng nặng thì đóng càng nhiều. Loại thứ hai tính theo dung tích động cơ và đóng hàng năm. Xe máy nhỏ dưới 1 lít thì mỗi năm khoảng 29.000 giờ yên. Còn ai trót mê xe máy lớn, loại động cơ 6 lít mấy, thì con số nhảy lên hơn 110.000 yên. Mỗi năm. Chỉ dương tiền thuế, chưa đi mét nào. Đến đây thì vẫn còn hiểu được. Xe to hơn, hại đường hơn, xả nhiều hơn, đóng nhiều hơn. Nước nào cũng có logic đó. Nhưng bây giờ mới tới phần mà tôi nghĩ ít người Việt mình biết. Hai loại thuế đó không đứng yên theo tuổi xe. Chúng leo. Khi chiếc xe của bạn bước sang tuổi 13, thuế động cơ hàng năm tự động tăng khoảng 20%. Thuế trọng lượng cũng nhích thêm khoảng 10%. Rồi khi chiếc xe chạm mốc 18 tuổi, thuế trọng lượng lại tăng tiếp, lên khoảng 20%. Bạn để ý cái mốc chưa? 13. 18. Đúng những con số mà tôi nói ở đầu video, khi thắc mắc vì sao xe Nhật bị thải ra theo lịch chứ không theo sở thích. Đấy, cái bảng nó nằm ở đây. Bạn thấy nó lạnh lùng chưa? Và hãy nhìn kỹ cách hệ thống này vận hành. Nó không cấm bạn giữ xe cũ. Không ai đến gõ cửa nhà bạn. Không có cảnh sát nào tịch thu chiếc xe 15 năm tuổi của bạn cả. Nó chỉ là một việc. Mỗi năm trôi qua, giữ chiếc xe đó lại đắt thêm một chút. Rồi đến một ngưỡng, con số tự nó nói hậu. Chủ xe ngồi tính, thở dài, rồi gọi cho chỗ thu mua. Không ai bị ép cả. Ai cũng tự nguyện. Chỉ là cái bàn tính đã được xếp sẵn cho họ. Mà phải nói cho công bằng, cái chính sách này có lý do đàng hoàng của nó. Xe cũ thì xả thải nhiều hơn, tốn nhân liệu hơn, an toàn kém hơn. Nhà nước muốn đẩy dân sang xe mới, sạch hơn, an toàn hơn. Đó là mục tiêu chính đáng, và nhiều nước phát triển cũng làm theo hướng đó. Có điều ở Nhật, cái chính sách ấy va phải một sự thật rất trớ trêu. Xe Nhật quá bền. Ở một nước mà xe hỏng thật sau 10 năm, thì đánh thuế xe 13 tuổi là hợp lý. Vì đằng nào nó cũng sắp thành sắt bụng. Nhưng ở Nhật, chiếc xe 13 tuổi vẫn còn ngon. Máy vẫn êm. Sơn vẫn bóng. Nội thất vẫn thơm. Thế là cả một hệ thống được dựng lên để loại bỏ xe cũ, cuối cùng lại đang loại bỏ hàng triệu chiếc xe còn rất tốt. Và những chiếc xe đó phải đi đâu đó. Trước khi nói xem chúng đi đâu, tôi phải kể bạn nghe thêm một cái luật nữa. Cái này thì tôi nghĩ là dị nhất trong cả câu chuyện. Ở Nhật, muốn mua một chiếc ô tô thường, bạn không chỉ cần tiền mua xe. Bạn cần một tờ giấy chứng minh mình có chỗ để đỗ nó. Tờ giấy đó do cảnh sát địa phương cấp. Muốn xin được, bạn phải có một chỗ đỗ cố định nằm trong ban kính 2km từ nhà kích thước phải lớn hơn chiếc xe bạn định mua. Nếu là chỗ thuê, thì phải có hợp đồng thuê hẳn hoi. Bạn còn phải vẽ sơ đồ, chỉ dõi đường từ nhà mình ra tới chỗ đỗ đó. Không có tờ giấy đó thì không đăng ký được xe. Không đăng ký được xe thì đại lý không bán cho bạn. Nghĩa là ở Nhật, thứ tự nó ngược với ở mình. Ở Việt Nam, người ta mua xe trước, chỗ đỗ tính sau. Nhà trong ngõ vẫn mua, cơ quan trật vẫn mua, tối về gửi bãi hoặc kiếm chỗ nào đó. Chuyện chỗ đỗ là chuyện của chủ xe, tự xoay. Ở Nhật thì phải có chỗ đỗ trước, rồi mới được mua xe. Và một chỗ đỗ ở Tokyo hay Osaka có giá bao nhiêu? Từ 10.000 đến 50.000 Yên mỗi tháng, tùy khu. Chỗ nào đắt thì tính ra tiền mình gần 9 triệu đồng, chỉ để một chiếc xe được phép đứng yên, mỗi tháng, trước cả khi bạn nổ máy. Bạn hình dung nổi cảnh phải trả tiền thuê chỗ cho một cái xe đứng im không? Đây cũng là lý do vì sao ở Nhật có một dòng xe rất riêng, mà mình hay thấy trong phim, mấy chiếc xe vuông vuông bé tí, biển vàng, người Nhật gọi là xe cây. Dòng xe đó được ưu đãi gần như mọi mặt, thuế thấp hơn hẳn, phí cao tốc rẻ hơn. Và quan trọng nhất, mua xe cây thì ở nhiều nơi không bắt buộc phải có giấy chứng nhận chỗ đỗ. Cả một dòng xe được thiết kế ra, không phải để chạy cho sướng, mà để lách cho vừa bộ luật. Giờ bạn thử cộng tất cả lại mà xem. Đứng ở vị trí một người Nhật bình thường, tiền mua xe, tiền chỗ đỗ hàng tháng, thuế chậm lượng, thuế động cơ hàng năm, tăng thêm khi xe 13 tuổi, kiểm định 2 năm một lần, càng cũ càng đắt, bảo hiểm, xăng thì trên trăm rưỡi yên một lít. Chiếc xe của bạn không hỏng. Nó vẫn chạy tốt như ngày nào. Nhưng mỗi năm, nó lại ăn của bạn nhiều tiền hơn một chút, chỉ vì nó già thêm một tuổi. Đến một hôm, bạn ngồi tính lại và nhận ra giữ nó không còn hợp lý nữa. Bạn không ghét chiếc xe. Bạn vẫn quý nó. Nhưng bạn buông. Hàng triệu người Nhật mỗi năm đi tới đúng cái kết luận đó, vào cùng những mốc tuổi xe giống nhau. Và thế là hình thành một dòng chạy. Một dòng chạy khổng lồ đi ra khỏi nước Nhật. Điểm cuối của dòng chạy đó có Việt Nam. Mỗi năm, hàng trăm nghìn phương tiện rời nước Nhật để đi tiếp cuộc đời thứ hai ở nơi khác. Ô tô thì chạy mạnh nhất sang những nước cũng lái xe bên trái giống Nhật như Nga vùng Viễn Đông, như nhiều nước châu Phi, như Myanmar hay Pakistan. Sáng tới nơi, chúng thành taxi, thành xe gia đình, thành xe chở hàng, chạy tiếp thêm 10 năm nữa là chuyện thường. Còn ở Việt Nam mình, do mình lái bên phải, nên cái chạy sang mạnh nhất không phải ô tô, mà là mọi thứ còn lại. Xe máy, xe đạp điện, nồi cơm, quạt máy khâu, bếp từ, máy lọc không khí, đủ thứ đồ ra dụng chất trong mấy cửa hàng treo biển hàng Nhật nổi địa, bãi tuyển, bãi xịn mà chắc bạn đi qua nhiều rồi. Và nếu bạn từng mua một món hàng Nhật bãi, thì tôi nghĩ cảm giác chung của phần lớn mọi người là thế này. Sướng! Mua được quần ngon giá rẻ, đồ bên Tây người ta sai chán rồi thải ra, mình dước về dùng ngon lành, thế là mình khôn. Tôi cũng từng nghĩ y hệt vậy. Nhưng sau khi hiểu cái hệ thống bên kia, tôi thấy câu chuyện hơi khác. Cái nồi cơm điện đó, người Nhật không thải nó ra vì nó hỏng. Chất xe máy đó, chủ cũ không bán nó đi vì nó yếu. Phần lớn những món đồ ấy rời khỏi Nhật khi chúng vẫn còn ngon, chỉ vì ở đó, giữ lại một món đồ cũ tốn kém hơn là buông ra. Nói cách khác, mình không hề mua được quần rẻ nhờ khôn ngoan hay nhờ mặc cả giỏi. Mình đang đứng ở cuối một đường ống, và cái đầy dòng chảy trong đường ống ấy là chính sách của một đất nước khác, cách mình 4.000 cây số. Ngày nào bên kia còn đắt đỏ, thì bên này còn có đồ rẻ mà tốt. Đơn giản vậy thôi. Mà tôi muốn nói rõ, chuyện này không có gì đáng xấu hổ cả, cũng chẳng có ai bị lừa ở đây. Ngược lại là khác. Một chiếc xe còn tốt mà bị nghiền thành sắt vụng ở Nhật, thì mới là lãng phí. Nó sang Việt Nam, sang châu Phi, chạy thêm 10 năm nữa, phục vụ thêm một gia đình nữa, đó là chuyện tốt cho tất cả. Tốt cho người bán, tốt cho người mua, và tốt cho cả trái đất. Chỉ có điều, tôi nghĩ mình nên biết rõ vì sao mình có được cái giá đó. Vì nó không đến từ may mắn. Nó đến từ một bảng thuế. Và cái bảng thuế ấy đang thay đổi. Nhật đang chuyển dần sang xe điện, sang xe hybrid, sang các chuẩn khí thải mới. Xe xăng đời cũ sẽ ngày càng khó sống ở đó, nghĩa là dòng chảy có thể còn mạnh thêm một thời gian nữa. Nhưng về lâu dài, khi cả thế giới cùng xiết, khi các nước khác cũng bắt đầu đánh thuế theo tuổi xe, thì cái đường ống này sẽ hẹp lại. Đến lúc đó, cụm từ hàng Nhật Bãi mà mình quen dùng mấy chục năm nay, có khi lại thành một cái tên chỉ còn trong ký ức. Nhìn lại từ đầu, câu chuyện này gọn trong bổn nhịp. Kiểm định siết chặt, hai năm một lần, xe càng cũ càng tốn. Thuế thì leo theo tuổi, cứ tới móc là tự động nhức lên. Muốn mua xe thì phải chứng minh có chỗ đỗ, mà chỗ đỗ ở thành phố lớn, đắt ngang tiền thuê một căn phòng. Và cuối cùng, xe Nhật thì lại quá bền, bền hơn mức mà các hệ thống kia dự tính. Bốn thứ đó cộng lại tạo ra một cỗ máy mà không ai cố ý thiết kế. Một cỗ máy chuyên đẩy những món đồ còn rất tốt ra khỏi biên giới nước Nhật. Và tôi nghĩ đây mới là điều đáng nhớ nhất của cả câu chuyện. Nhà nước Nhật không hề ra lệnh cầm ai giữ xe cũ. Không tịch thu, không phạt, không cưỡng chế. Họ chỉ đặt lại giá. Cứ mỗi năm chiếc xe già thêm, giữ nó lại đắt thêm một chút. Chỉ có vậy thôi. Nhưng đủ để đổi hành vi của cả một dân tộc đều đạn theo lịch suốt mấy chục năm. Chúng ta hay nghĩ muốn dân làm gì thì phải cấm, phải phạt, phải tuyên truyền. Người Nhật cho thấy có một cách khác, lặng lẽ hơn nhiều và cũng hiệu quả hơn nhiều. Không cần bảo ai phải làm gì. Chỉ cần làm cho một lựa chọn đắt lên và lựa chọn kia rẻ đi. Rồi con người sẽ tự đi đúng hướng mà mình muốn, mà lại tưởng đó là quyết định của chính mình. Còn với riêng mình, tôi nghĩ từ nay mỗi lần đi ngang một cửa hàng treo biển hàng Nhật nội địa, bạn sẽ nhìn nó hơi khác. Cái nồi cơm trong đó không phải đồ thừa. Nó là một món đồ tử tế bị môi bảng thuế ở cách đây 4.000 cây số đẩy ra khỏi căn bếp cũ của nó. Và giờ nó đang đứng đây, đợi một căn bếp mới. Bây giờ tôi muốn hỏi bạn một câu và tôi đoán nhà ai cũng có ít nhất một món. Món hàng Nhật bãi bền nhất trong nhà bạn là món gì và nó đã theo gia đình bạn được bao nhiêu năm rồi? Nhà tôi thì có cách quạt, cũ đến mức lớp sơn bong hết cả mà bật lên vẫn chạy êm hơn quạt mới mua năm ngoái. Kể tôi nghe món của bạn ở dưới nhé. Tôi tò mò thật đấy, muốn xem có ai giữ được món nào lâu hơn cái quạt nhà tôi không.