Hiểu Rõ Về Điện Trong 30 Phút: ĐIỆN THỰC CHẤT LÀ GÌ? | Thế Giới Cổ Đại

Đình Sự
546 người theo dõi
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AIVideo này cung cấp cái nhìn toàn diện về bản chất của điện năng, từ các khái niệm cơ bản, lịch sử tiêu chuẩn hóa lưới điện, cuộc đối đầu giữa AC và DC, cho đến cơ chế vận hành của các thiết bị điện tử hiện đại và bản chất vật lý của việc truyền tải năng lượng thông qua điện trường.
Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế Giới Cô Đại, tôi là MC Quang Thiên, rất vui được đồng hành cùng các bạn trong video ngày hôm nay.
Bạn có bao giờ nghĩ rằng, trong bức tường ngay cạnh bạn, đang có những luồng năng lượng vô hình chạy qua, im lặng nhưng đủ mạnh để thắp sáng cả một thành phố?
Mỗi lần bạn cắm xăng điện thoại, bật công tắc, hay chỉ đơn giản là nhìn bóng đèn sáng lên, bạn đang chạm vào trong những phép thuật thật sự của nhân loại.
Một phép thuật mà ngay cả những thiên tài vĩ đại nhất từng tranh cãi, thậm chí hủy diệt lẫn nhau để giành quyền kiểm soát.
Có người nói, điện là dòng chảy của hạt tử vi mộ. Có người tin, nó là nhịp đập của vũ trụ, thứ giao động giữa ánh sáng và bóng tối.
Nhưng kỳ lạ thay, trong suốt hàng trăm năm, không ai thật sự trả lời được câu hỏi tưởng như đơn giản ấy.
Điện là gì? Và làm sao nó đi được từ nhà máy đến chiếc điện thoại trong tay bạn?
Câu chuyện này không chỉ là về vật lý hay công nghệ.
Nó là hành trình của quyền lực, của niềm tin và của hai con người mang hai giấc mơ trái ngược.
Một người thì tin vào dòng điện thẳng như chân lý, và một người tin vào giao động vô hình có thể chinh phục cả thế giới.
Bạn đã thật sự hiểu rõ bản chất của điện chưa? Thứ mà nếu không có nó một ngày có thể khiến bạn phát điên ấy?
Vào đầu thế kỷ 20, hệ thống cung cấp điện ở Anh cực kỳ phân tán, thiếu một bộ tiêu chuẩn thống nhất.
Điều này nghĩa là sao?
Lấy ví dụ năm 1920, chỉ riêng London đã có hơn 50 hệ thống cấp điện khác nhau,
sử dụng 24 mức điện áp và 10 tần số khác nhau.
Điều này có nghĩa là nếu bạn chuyển nhà giữa các thành phố,
thậm chí chỉ đổi sang một khu khác trong cùng thành phố,
đồ điện trong nhà có khi thành phế liệu, không dùng được nữa, bạn buộc phải mua lại mới.
Kiểu cung cấp điện phân tán kém hiệu quả và rất thiếu ổn định như vậy
đã tạo áp lực lớn lên nền kinh tế và các hoạt động hàng ngày của mọi người.
Không chỉ càn trở sự phát triển công nghiệp,
mà còn khiến việc dùng điện của người dân vô cùng bật tiện.
Nhận thấy sự hạn chế này, chính phủ Anh không thể ngồi yên.
Năm 1925, họ ý nghiệm một doanh nhân là Hunt Tuckway
đứng ra giải quyết bài toán kém hiệu quả và phân tán của ngành cung ứng điện.
Sau một loạt nỗ lực, năm 1926, đạo luật cung ứng điện được bàn hành,
nếu rõ chủ trương xây dựng một hệ thống cấp điện lưới quốc gia.
Theo đạo luật này, ủy ban điện trung ương của Anh ra đời,
rồi tiếp đó là mạng lưới điện xoay chiều đồng bộ đầu tiên trên phạm vi toàn quốc.
Thống nhất áp dụng chuẩn điện áp 132kV và tần số 50hz.
Việc tiêu chuẩn hóa này không chỉ đảm bảo mọi người trên khắp cả nước
dùng cùng một chuẩn điện, mà còn nâng hiệu suất truyền tài điện lên đáng kể.
Đến năm 1938, hệ thống điện này đã vận hành toàn diện như một hệ thống quốc gia,
đồng thời số người sử dụng điện tăng vọt từ 750.000 trong năm 1920
lên tới 9 triệu vào năm 1938.
Qua đó ta có thể thấy rằng, để tiêu chuẩn hóa việc dùng điện,
cần có can thiệp pháp lý thèn chốt, dùng luật để buộc phải thống nhất tiêu chuẩn
và lập một cơ quan trung ương để giám sát việc xây dựng lưới điện.
Ngày này, khi dùng máy tính, máy giặt hay sạc điện thoại, tài nghe,
ta dường như chẳng phải bận tâm đến chuyện đó, cắm điện là dùng.
Nói cách khác, nếu người Anh thời ấy cứ cắm bừa, không cần biết gì cả,
thì khi nguồn điện không khớp điện áp, chuyện gì sẽ xảy ra?
Thì hoặc là điện áp quá cao làm thiết bị cháy hỏng,
hoặc điện áp quá thấp khiến thiết bị không khởi động nổi.
Vậy tại sao điện áp cao lại làm cháy thiết bị
và tại sao điện áp quá thấp lại không khởi động được?
Nếu các bạn không thỏa mãn về bề nổi và muốn giống tôi là truy tận gốc,
thì chuyến hành trình hiểu cho ra điện rốt cuộc là gì,
coi như chính thức bắt đầu nhé.
Để trả lời, ta cần 3 khái niệm nền tảng nhất về điện,
điện áp, dòng điện và điện trở.
Đừng lo, tuy cả 3 đều vô hình vô ảnh,
nhưng để dễ hình dung, ta có thể ví chúng với dòng nước.
Nhưng điện và nước thật ra là 2 thứ hoàn toàn khác nhau.
Trước hết là điện áp, ký hiệu tiếng Anh là U.
Ta có thể ví nó như áp suất nước, lực đẩy điện tích chuyển động,
đơn vị là V.
Đôi khi ta nói kV, tức kV, nghĩa là 1000V.
Còn dòng điện có thể ví như tốc độ dòng nước,
đó là điện tích đi qua 1 tiết diện trong 1 đơn vị thời gian,
đơn vị là A, viết tắt là A.
Lượng điện tích là gì ư?
Tạm thời bạn chưa cần bận tâm,
cứ hình dung nó giống như lưu lượng nước,
tức số phân tử nước chảy qua trong 1 đơn vị thời gian.
Dòng điện dùng chữ Y để ký hiệu.
Cuối cùng là điện trở ký hiệu R,
hay liên tường đến bộ thông thoáng,
hay lực cản của 1 ống nước.
Nó là mức cản trở bên trong thiết bị đối với dòng điện,
đơn vị là ống.
Xong 3 khái niệm, ta nêu 1 công thức.
Chơi hiểu cũng không sao,
mối quan hệ giữa 3 đại lượng này do định luật ống quyết định.
Công thức rất đơn giản,
dòng điện Y bằng điện ấp U chia cho điện trở R.
Chúng ta cũng nhắc lại là Y bằng U chia R.
Hình dung như thế này,
vì điện trở nằm ở mẫu số,
nên nó càng lớn,
giống như massat trong ống nước rất lớn,
hoặc ống đầy cạn bần,
thì với cùng 1 áp suất nước, điện áp,
dòng nước, dòng điện sẽ càng nhỏ.
Ngược lại, điện áp là tử số,
với cùng điện trở,
điện áp càng lớn,
thì dòng điện càng lớn,
đơn giản vậy thôi.
Đối với đa số thiết bị điện,
điện trở R gần như cố định,
như dây tóc bóng đen,
cuộn dây động cơ,
được xác định ngay từ khi xuất xưởng.
Nghĩa là với các thiết bị quen thuộc,
dòng điện và điện áp thường tỷ lệ thuần.
Và thật ra,
thứ làm cháy thiết bị không phải điện áp tự nó,
mà là dòng điện quá lớn.
Lại nảy ra câu hỏi,
vì sao dòng điện lớn
có thể làm cháy thiết bị?
Bởi ngoại việc làm việc cho thiết bị,
dòng điện chắc chắn sẽ sinh nhiệt.
Lượng nhiệt đó,
do 1 công thức vật lý
tên là định luật Jolie quyết định,
cũng do Jolie phát hiện luôn.
Công thức là nhiệt lượng quy
bằng bình phương dòng điện
nhân với điện trở nhân với thời gian.
Tức là nhiệt lượng
tỷ lệ với Y bình phương.
Dòng điện chỉ tăng lên một chút,
nhiệt đã tăng vọt.
Trong khi dây tóc, dây dẫn,
linh kiện bên trong,
đều có ngưỡng chịu nhiệt hữu hạn.
Ví dụ như điểm nóng chảy của dây tóc là cố định.
Nếu nhiệt độ tăng đột ngột
và quá nhiều,
chúng có thể nóng chảy, cháy hỏng,
thậm chí gây hỏa hoạn.
Đến đây, ta đã hiểu
vì sao điện áp quá cao,
kéo theo dòng điện quá lớn
sẽ làm cháy thiết bị.
Còn vì sao điện áp quá thấp
khiến một số thiết bị không khởi động được thì là gì?
Thì là nhiều thiết bị
có cấu trúc cơ khí bên trong,
như máy giặt có động cơ điện.
Nguyên lý chi tiết của động cơ không cần bàn sâu.
Điều cốt lõi
là phải có một thứ được dòng điện kéo
để quay.
Trong tâm của động cơ
là dùng dòng điện sinh ra từ trường.
Rồi từ trường đó
kéo rotor quay.
Nó cần đủ mômen xoắn.
Hãy nghĩ như đánh lái vô lăng,
phải đủ lực thì bánh mới quay.
Mômen xoắn có liên quan
chặt chẽ đến điện áp
và điện áp quá thấp từ trường yếu
thì dẫn đến mômen không đủ
thì rotor không nhấc nổi.
Ví dụ, khi máy nén điều hòa
khởi động mà điện áp thấp
bạn sẽ nghe tiếng u u
nhưng không quay.
Chưa hết, nguy hiểm hơn
khi rotor không quay
điện trở nhìn thấy của động cơ có thể tuột mạnh.
Theo E bằng UCHERA
điện trở giảm đột ngột
sẽ làm dòng điện vọt lên
khiến cuộn dây quá nhiệt và cháy.
Bạn lại hỏi
có thiết bị đâu dùng động cơ như laptop
sao điện áp thấp cũng không được?
Vì mạch điện,
chip và các linh kiện bên trong
đòi hỏi điện áp ổn định và chính xác.
Điện áp thiếu
sẽ phá vỡ khả năng truyền tín hiệu
và cung cấp năng lượng đúng chuẩn.
Thiết bị điện tử
không phải một cái rotor
mà là cả một dây truyền vi mô
gồm vô số linh kiện phối hợp.
Ta có thể vi von mạch điện
giống như một dây truyền lắp ráp cực kỳ tình vi.
Mỗi linh kiện như chip,
tu điện, điện trở
đều như những công nhân trên dây truyền.
Tất cả những công nhân ấy
chỉ làm việc đúng
khi ở trong điều kiện điện áp phù hợp.
Điện áp không đủ là cả dây truyền đứng hình.
Với máy tính,
điện thoại, rotor,
bộ phận cốt lõi bên trong đều là chip.
CPU, GPU,
bộ nhớ, tất cả đều là chip.
Mà chip vận hành
dựa trên việc đóng ngắt
của các khóa bán dẫn.
Bạn có thể hiểu,
đó là vô số van điện tử cực nhỏ.
Trạng thái mở, đóng của các van này
quyết định việc tính toán
và truyền dữ liệu.
Mở là 1, đóng là 0,
tạo thành thông tin nhị phần.
Những van ấy giống như vô số cánh cửa.
Chúng cần nụ lực
lực đẩy điện áp để mở.
Và toàn bộ phép tính bên trong thiết bị
phù thuộc vào truyền tài ổn định
các tín hiệu 0 và 1.
Vì vậy, việc đóng ngắt các van điện tử
đòi hỏi điện áp điều khiển rất chính xác.
Chẳng hạn CPU máy tính
thường chỉ làm việc
quanh 1,2V
trong khi nguồn điện ra dụng là 220V.
Không thể cấp trực tiếp cho CPU.
Phải dùng bộ biến áp
nguồn chuyển đổi
chính là cục nguồn to đen của máy tính.
Ở đây, ta gài
một mẫu chuyện.
Rốt cuộc biến áp làm thế nào để biến 220V
thành mức điện áp thấp
mà thiết bị dùng được.
Nó hoạt động ra sao?
Nếu bạn tò mò, hãy theo dõi tiếp
còn 2 nguyên lý còn quan trọng hơn nữa.
Hiểu xong, ta sẽ quay lại
giải thích cơ chế biến áp.
Trước mắt, nói về lý do
thiết bị cần điện áp ổn định.
Khi điện áp vào bình thường
ví dụ đầu vào 220V
xoay chiều, qua khâu chuyển đổi
nó ổn định thành 19V
cấp cho laptop, rồi
phân khối tiếp cho từng khối.
Có chip chỉ cần 1,2V
Mức lực đầy này vừa đủ
để các van đóng mở chân chu mà không cháy
tín hiệu truyền rõ ràng
và chip tính toán bình thường.
Còn khi điện áp không đủ
mô đun nguồn có thể
chuyển đổi thất bại, không tạo được
điện áp ổn định.
Ví dụ, lẽ ra phải xuất 19V
mà chỉ còn 12V
chip sẽ không nhận đủ
năng lượng để phân phát cho các van
nhỏ bên trong. Lực đầy không đủ
van có thể mở không nổi
hoặc đóng mở trở nên hỗn loạn
tín hiệu lẽ ra là 001
lại thành 000
Ở tâm nhìn người dùng
máy có thể không khởi động
đen màn hoặc treo.
Đến đây bạn sẽ thấy
về bản chất mọi thiết bị điện
đều là sản phẩm của điện áp
dù là chuyển động cơ khí
hay tín hiệu điện tử
đều cần điện áp cung cấp năng lượng, động lực
và máy này phải nằm
trong phạm vi thiết kế
quá cao hay quá thấp đều phá vỡ cân bằng.
Vì thế
trên cục nguồn adapter
của thiết bị điện tử
luôn nghi phạm vi điện áp vào
ví dụ là 100-240V
vượt khung này
thì có thể không hoạt động thậm chí là hỏng.
Chúng ta thường thích
mua sạc nhanh cho điện thoại
nhưng chỉ có máy hỗ trợ thôi
thì chưa đủ, cần cả cục sạc nhanh.
Lâu dần nhà bạn
khi toàn đầu sạc nhanh
bạn sẽ để ý sạc nhanh
vẫn sạc được cho máy không hỗ trợ nhanh
chỉ là chậm.
Nhưng thỉnh thoảng
một món đồ sữa cũ như
dao cạo dâu đời cũ hay đèn ngủ mini
cắm vào đầu sạc nhanh
lại không vào điện, thậm chí là ấm lên.
Hỏi người bán
họ sẽ bảo đổi sang đầu sạc thường là được.
Phần lớn thời gian
ta chẳng cần bận tâm thiết bị hỗ trợ
sạc nhanh hay không
nhưng với một số thiết bị thì lại khó ở.
Không phải không nhanh
thì chậm là xong, mà có khi
sạc không vào.
Vì sạc nhanh
về bản chất là tăng điện áp
hoặc tăng dòng để thiết bị nhận nhiều năng lượng
trong thời gian ngắn.
Đây là con dao hai lưỡi
đòi hỏi thiết bị phải có khả năng chịu áp nhất định
Nhiều thiết bị không được thiết kế
cho việc đó
Quan trọng hơn
sạc nhanh không phải chuyện vận tò điện áp là xong
Nó cần có sự thương lượng
theo giao thức giữa cụ sạc và thiết bị
Ví dụ là khi sạc nhanh
cho điện thoại
Bên tôi có thể nâng áp
bạn chịu được chứ?
Chỉ khi điện thoại đồng ý
thì sạc nhanh mới kích hoạt
Thiết bị hỗ trợ sạc nhanh
có chip chuyên dụng nhận biết giao thức sạc nhanh
đồng thời dùng linh kiện chịu công suất cao hơn
chẳng hạn dây dẫn chịu dòng
pin tàn nhiệt tốt hơn
Nhờ vậy
chúng ta có thể xử lý an toàn dòng lớn
và điện áp cao
Pin của các thiết bị sạc nhanh
cũng là loại đặc trế
dùng vân liệu điện hóa mật độ cao hơn
thêm lớp tàn nhiệt
Toàn bộ thiết kế ấy phối hợp với mạch sạc
để điều khiển cường độ dòng
giúp ta nâng điện áp
trong phạm vi an toàn
Còn những thiết bị không hỗ trợ sạc nhanh
như điện thoại đời cũ
mạch bên trong được thiết kế cho chuẩn công suất thấp
không có chip giao thức sạc nhanh
cũng không có linh kiện
tăng cường tàn nhiệt và chịu dòng
Nếu ép dùng cụ sạc nhanh công suất cao
rất có thể mạch sẽ quá tải
và cháy
Thế thì vì sao điện thoại cũ
tuy không hỗ trợ sạc nhanh
nhưng cắm cụ sạc nhanh thì vẫn sạc được
mặc dù nó chậm hơn
Công lao nằm ở cụ sạc
nó tự động nhượng bộ
hạ về tốc độ chuẩn mà máy cũ chấp nhận
chứ không cưỡng ép đẩy công suất cao
Đằng sau là thiết kế tương thích
của mạch sạc
Cụ sạc nhanh
không chỉ biết suất điện áp cao
Về bản chất
nó là một nguồn nhiều cấp số
Nó sẽ suất điện theo chuẩn an toàn phổ quát trước
Mọi cụ sạc
đều tuân theo một rào thức cơ bản
mặc định suất 5V
Ví dụ như
cụ sạc của bạn hỗ trợ 10V
đến 4A
Nhưng khi cắm vào máy cũ
nó sẽ thử trước
Nếu phía kia không hỗ trợ rào thức sạc nhanh
thì quay về suất 5V cơ bản
và thế là sạc an toàn
Thực chất
đây là chuyện mới cũ
Thiết bị cũ là sản phẩm đời trước
Còn cụ sạc nhanh
là sản phẩm đời sau
nên được thiết kế khéo
để tương thích ngược
Còn với thiết bị hỗ trợ sạc nhanh
chip bên trong sẽ gửi tín hiệu
cho bộ sạc
Tôi hỗ trợ rào thức XI
chấp nhận điện áp tôi đà bao nhiêu
Nhận được tín hiệu
bộ sạc mới chuyển lên
Bởi vậy
cụ sạc nhanh được thiết kế rất tinh vi
Nó vừa có thể xuất hiện điện áp cao
vừa xuất hiện điện áp thông thường
Chỉ cần thiết bị
không gửi tín hiệu cho phép công suất cao
nó sẽ luôn giữ
ở mức an toàn 5V
Bạn có thể lại hỏi
vì sao một số thiết bị nhỏ
cắm cụ sạc nhanh
thì hoàn toàn không sạc
Cốt lỗi là sự nhượng bộ
của cụ sạc nhanh có điều kiện
Thiết bị phải nói cho nó biết
là tôi đang cần điện
Một số đồ điện nhỏ
thậm chí không thực hiện nổi phép
trao hỏi tối thiểu này
Bộ sạc thường rất đơn giản
cứ cắm thiết bị là xuất 5V ngày
bất kể phía kia là gì
Còn cụ sạc nhanh
vì lý do an toàn
thêm cơ chế kiểm tra
Nó phát ra một tín hiệu thăm dò
rất nhỏ chỉ vài milliampere
Chỉ khi thiết bị đáp lời
tạo được vòng mạch bên trong
để dòng thực sự chảy
cụ sạc mới xác nhận có thiết bị kết nối
rồi mới xuất mức thấp nhất là 5V
Từ câu chuyện này
chúng ta thấy rằng
việc ta dùng điện như không ngày nay
là nhờ vô số chuẩn mực, thỏa thuận
và những thiết kế ẩn nấp
đứng sau bảo vệ
Đó là kết quả của những cuộc mặc cả
và dung hòa lâu dài
Nói đến đây
hẳn bạn đã hiểu vì sao ngày trước
chuẩn điện app ở Anh
không thống nhất
khiến mỗi lần chuyển nhà
là phải mua lại ổ điện
Có thể bạn quên
lúc trước ta còn nói
ngoài điện app
lưới điện muốn vận hành thống nhất
còn một thứ nữa cũng phải thống nhất
đó là tần số
Vậy tần số là gì?
Tần số không phải khái niệm riêng của điện
nó rất dễ hiểu
Tần số là số lần một hiện tượng tuần hoàn
lặp lại trong một đơn vị thời gian
đơn vị là H
Một con lắc đúng đưa mỗi giây một lần
thì tần số là 1 H
Vậy
tần số của điện nghĩa là gì?
Ví dụ
dòng điện xoay chiều dùng trong gia dụng là 50 H
tức là hướng dòng điện
đổi chiều 50 lần mỗi giây
Vì sao dòng điện lại đổi chiều?
Chỗ này phải nói đến
điện 1 chiều viết tắt là DC
và điện xoay chiều viết tắt là AC
Hãy nhớ kỹ ký hiệu này
Tôi xin nhắc lại
điện 1 chiều DC
và điện xoay chiều AC
Trong đời sống hàng ngày
hết thiết bị dùng pin
thì nó là điện 1 chiều
Còn nguồn điện dùng trong gia đình
là điện xoay chiều
điện truyền trên lưới quốc gia cũng là xoay chiều
Muốn hiểu rõ
DC và AC
ta cần kể một đoạn tình cảm
Năm 1879
nhà phát minh lừng danh Thomas Edison
cho ra bóng đèn sợi đốt
Nói nghiêm ngặt thì trước ông
đã có nhiều người độc lập phát minh đèn điện
nhưng chưa tạo được đột phá
Một nguyên do then chốt
là chỉ có Edison nhận ra
Có đèn thôi chưa đủ
muốn ánh sáng vào từng nhà
phải dựng cả một hệ thống truyền tải điện hoàn trình
Năm 1882
ông xoay nhà máy điện thương mại đầu tiên
trên thế giới ở New York
Trạm Pierce Street
Cung cấp điện 1 chiều cho các khu phố lân cận
Điện 1 chiều
rất hợp trực giác
Điện chảy từ điểm này sang điểm khác
theo một hướng
Nếu không biết nhiều ta dễ tưởng điện đều như thế
Edison cũng nghĩ vậy
Và ông cho rằng
DC an toàn hơn
Nhưng DC có một nhược điểm trí mạng
Truyền đi được rất ngắn
Quá khoảng 1 km
là tổn hạu năng lượng nặng nề
Hệ quả gần như mỗi khu phố
phải có một nhà máy điện riêng
Không thể xây một nhà máy lớn
rồi truyền điện đi khắp nơi
Chi phí sẽ đổi lên khủng khiếp
Lúc này nhân vật thứ 2 bước ra
đó là Nikola Tesla
Người mà hãng xe điện Tesla ngày nay
mượn tên để trí ân
Ông là nhà khoa học Coxsworth
mê điện từ nhỏ
và từng coi Edison là thần tượng
Nhưng Tesla và Edison đi 2 con đường khác hẳn
Edison là nhà phát minh
người thực hành
ít chú trọng lý thuyết
dựa vào cần mẫn và thử cho đến khi đúng
Trong quá trình phát minh bóng đèn
ông đã thử hơn 7.000 loại vật liệu
làm sợi tóc
Nhưng không đi từ lý thuyết
để giải thích vì sao cái này bền hơn cái kia
Còn Tesla
là nhà lý thuyết
thích mồ sẻ hiện tượng
từ nguyên lý gốc
Thấy nhược điểm của DC
ông đề xuất AC
dòng điện đổi chiều tuần hoàn
Lợi ích lớn nhất của AC
là có thể dùng máy biên áp
để nâng điện áp lên rất cao
Khi truyền xa ở điện áp cao
tồn hao giảm mạnh
Đến gần nơi tiêu thủ
thì lại dùng biên áp hạ xuống điện áp thấp cho hộ gia đình
Từ đó giải quyết tận gốc
bài toán truyền tải
Năm 1884
Tesla mang theo các bằng sáng chế
và ý tưởng về AC sang Mỹ
tìm đến chính thần tượng Edison
Khi ấy
Edison đang đau đầu vì bài toán truyền tải DC
bèn thuê Tesla
và hứa rằng
nếu cải tiến được máy phát DC
khi thưởng 50.000 USD
ước chừng tương đương 1,5 triệu USD ngày nay
Tesla vào làm
và nhanh chóng cải tiến máy phát
Nhưng khi ông đòi tiền
Edison liền bào
Cậu không hiểu sự hài hước kiểu Mỹ rồi
Tôi chỉ đùa thôi
Nghiêm trọng hơn
Tesla nhiều lần khuyên bỏ DC
chuyển sang AC
Nhưng Edison cố chấp
và lo AC đe dọa đế chế DC của mình
kiên quyết bác bỏ
cho rằng AC nguy hiểm và khó kiểm soát
Mâu thuẫn của họ bùng nổ từ đây
Edison
tôn trùng kinh nghiệm và thử sai
Tesla thì tin vào
lý thuyết dẫn đường và thiết kế
bằng toán học
Edison xem AC là kẻ thù
Tesla lại tin AC là tương lai
Năm 1885
Tesla
phẫn nộ nghỉ việc
từ chỗ thầy cho
họ trở thành đối thủ
Rời công ty
Tesla một thời gian lâm cảnh tung thiếu
cho đến năm 1887
gặp một doanh nhân Mỹ
tên là George Westinghall
khi ấy đã là đối thủ
thương mại của Edison
Westinghall hiểu rõ tiềm năng
của điện xoay chiều
lập tức mua các bảng sáng chế AC của Tesla
và mời ông cùng phát triển hệ thống AC
vài năm sau
Tesla phân minh động cơ cảm ứng
giải quyết bài toán ứng dụng của AC
đây là thiết bị lõi của điện xoay chiều
về nguyên lý cơ bản
thì là dùng từ chương quay kéo rotor quay
Để có tư chương quay thì chiều dòng điện phải biến đổi theo chủ kỳ.
So với đó, động cơ DC có nhiều nhược điểm, đó là dễ hỏng,
mòn do massage nặng, chi phí cao hơn.
Đến năm 1891, họ truyền tải AC thành công ở cự li 16km.
Phố bày giỡn ưu thế lớn của AC trước DC.
Tiếp theo là một giai đoạn cạnh tranh thương mại không mấy vẻ vang.
Trước mối đe dọa của AC,
Edison phát động chiến dịch PA chống AC kịch liệt.
Gần như bất chấp thủ đoạn, công khai phổ diện tính nguy hiểm của AC
bằng cách dùng AC giật chết chó mèo hoang.
Thậm chí, năm 1890,
còn dùng túng băng New York dùng ghế điện chạy AC để hành quyết,
gắn liệt hình ảnh AC với cái chết.
Ông còn tận dụng ảnh hưởng để vận động chính phủ và doanh nghiệp tẩy che AC,
thậm chí đe dọa nhạc cung ứng.
Hợp tác với Westinghouse thì tôi cắt nguồn thiết bị DC của anh.
Lý do sâu san là Edison đã rót tiền khổng lồ vào hạ tầng và bằng sàng chế DC,
nên cuộc chiến này về bản chất là tranh giành thị phần và quyền kiểm soát.
Nhưng những chiều thức ấy rốt cuộc chỉ là đi chạch đường,
thường trường thì chi phí và hiệu suất mới là phán quan.
Năm 1893, Chiến lãm Thế giới Chicago muốn trình diễn điện lực của tương lai.
Cùng năm kêu thầu xây dựng thủy điện Thác Niagara, dự án điện lực lớn nhất thời đó.
Đội Edison tới giữa thầu, dĩ nhiên vẫn kiên quyết với DC, cho rằng AC không ổn định.
Nhưng theo phương án của ông, từ Thác đến Buffalo phải xây 10 nhà máy điện,
chi phí gấp 10 lần AC.
Còn đội Tesla đề xuất dùng AC, cam kết chỉ cần một nhà máy là truyền điện một cách đến nơi,
chi phí rất thấp.
Không khó đoán, cả triển lãm lẫn dự án Niagara đều chọn AC.
Suốt triển lãm, hệ thống AC của Tesla thắp sáng hàng vạn bóng đèn làm thế giới kinh ngạc.
Năm 1896, nhà máy thủy điện Niagara hoàn thành.
Sau các dự án ấy, AC nhanh chóng thay thế DC, trở thành tiêu chuẩn truyền tải điện toàn cầu.
Vì nó giải quyết đúng hạt nhân nhu cầu, truyền xa với chi phí thấp, đập nền cho lưới điện hiện đại.
Đế chế DC của Edison giận sụp đổ, công ty của ông hợp nhất với đối thủ thành General Electric.
Rồi, ta vượt kể thêm một câu chuyện.
Khi nghe, có lẽ bạn sẽ thắc mắc, vì sao chi phí truyền tải AC lại rẻ hơn DC nhiều như vậy.
Giờ thì chúng ta cùng nhau giải ngố nhé.
Thứ thực sự chi phối khoảng cách truyền tải không phải AC hay DC, mà là độ lớn điện áp.
Truyền điện thực chất là truyền năng lượng, mà đa phần truyền năng lượng đều phát sinh tổn hào.
Như hai ta đứng giữa đường, tôi đẩy một chiếc xe nhỏ về phía bạn.
Do mát sát bặt đường tới chỗ bạn, năng lượng của xe chắc chắn thấp hơn lúc tôi đẩy đi.
Điện năng cũng thế, trong quá trình truyền tải sẽ tổn hào, chủ yếu do dây dẫn phát điệt.
Nói chính xác là do dây nóng lên.
Mức tổn hào nhiều nếu vật liệu và chiều dài dây dẫn cố định khi điện trở cố định.
Khi đó, biến số duy nhất chi phối mức năng lượng hào phí trong mỗi đơn vị thời gian chính là dòng điện.
Dòng càng lớn, tổn hào càng lớn.
Vì vậy, muốn gửi điện xa, ta phải dùng dòng nhỏ hơn.
Trong khi tổng năng lượng mà nhà máy phát ra, tức công suất phát là không đổi.
Giả sử một nhà máy điện tạo ra cùng một lượng điện năng mỗi giờ.
Lượng điện ấy dù bạn có chuyển đi xa hay gần, thì vẫn như nhau.
Chỉ khác ở cách là bạn gửi nó đi.
Nếu dùng điện áp thấp, thì phải dùng dòng điện mạnh để đẩy năng lượng đi.
Và khi dòng quá mạnh, dây dẫn sẽ nóng lên, năng lượng bị thất thoát dưới dạng nhiệt.
Ngược lại, nếu bạn tăng điện áp lên cao, thì dòng điện có thể yếu hơn rất nhiều.
Năng lượng vẫn đủ mà dây lại không nóng, tổn hao giảm hẳn.
Hãy tưởng tượng thế này, bạn cần chở 1.000 tấn hàng từ đầu thành phố đến cuối thành phố.
Nếu dùng 1.000 chiếc xe tài nhỏ, mỗi xe chỉ chở 1 tấn,
thì chi phí xăng dầu, phí đường và hao mòn sẽ khổng lồ.
Nhưng nếu gom tất cả hàng lên một đoàn tàu lớn,
đi cùng một quãng đường, lượng hao phí lại ít hơn rất nhiều.
Điện cũng giống vậy, nâng điện áp lên cao,
chẳng khác nào dùng tàu hỏa thay vì hàng nghìn xe tài nhỏ,
giúp điện đi xa hơn, nhanh hơn và mất ít năng lượng hơn.
Đó chính là lý do vì sao điện khi rời khỏi nhà máy
được nâng cấp lên điện áp rất cao để chuyển đi,
rồi mới được hạ xuống an toàn đi đến từng nhà.
Vậy vì sao AC xoay chiều,
dùng được điện áp cao còn DC một chiều thì không?
Như đã nói, khi điện áp vượt qua ngưỡng chịu đựng của thiết bị,
thiết bị sẽ hỏng,
nên ta cần một thiết bị then chốt là máy biến áp.
Nguyên lý của máy biến áp thật ra rất đơn giản,
bên trong có hai cuộn dây,
một cuộn nhận điện vào và một cuộn điện già.
Các hai cuộn dây này đều được quấn quanh một lõi sắt,
nhưng đặc biệt là chúng không nối trực tiếp với nhau bằng dây điện.
Thay vào đó, chúng nói chuyện với nhau bằng từ trường,
giống như truyền tin qua không khí vậy.
Khi cuộn đầu tiên nhận điện,
dòng điện chạy qua đó tạo ra một từ trường xoay chiều.
Từ trường này liên tục thay đổi
và sự thay đổi ấy lan sang cuộn dây thứ hai.
Khi từ trường biến đổi quét qua,
cuộn thứ hai bắt sóng và tự sinh ra dòng điện mới.
Điện áp mà cuộn thứ hai nhận được phụ thuộc vào số vòng dây.
Nếu cuộn thứ hai có ít vòng hơn, điện áp sẽ giảm xuống.
Đó là cách máy hạ áp để dùng cho thiết bị trong nhà.
Còn nếu cuộn thứ hai có nhiều vòng hơn,
điện áp sẽ tăng lên, dùng để truyền tải điện đi xa hơn.
Hiểu đơn giản là máy biến áp giống như một người phiên dịch bằng từ trường.
Nó không chuyển điện trực tiếp,
mà dịch lại mức điện áp có thể nâng lên hoặc hạ xuống tùy vào nhu cầu sử dụng.
Đến đây, bí ẩn thì đã sáng tỏ.
Và vì sao bắt buộc phải dùng AC?
Bởi vì có từ trường biến thiên mới biến cuộn thứ cấp cảm ứng ra điện.
Với DC cấp thẳng, từ trường ổn định không biến thiên,
cuộn thứ cấp sẽ không cảm ứng được điện áp.
Chỉ AC mới dùng được máy biến áp
và chỉ nhờ biến áp ta mới biến điện áp thấp thành điện áp cao để truyền tải đường xa.
Khi dòng điện đến nhà ta, biến áp lại hạ xuống mức an toàn để sử dụng.
Nhờ đó, việc truyền tải điện năng đường dài mới trở thành khả thi.
Tần số biến thiên của điện trường và từ trường ấy chính là tần số của dòng điện xoay chiều.
Đến đây, bạn cũng sẽ hiểu rõ vì sao Edison từng công kích Tesla.
Thực chất, ông ta không tấn công AC vì nó nguy hiểm hơn,
mà vì AC có thể được nâng cấp thành điện áp cao.
Mà điện áp cao mới là thứ nguy hiểm.
Còn DC thì không thể biến áp, nên dĩ nhiên an toàn hơn.
Trên điểm này, Edison không dối, chỉ là cố tình bỏ qua toàn cảnh.
Chính vì DC chỉ chuyên điện áp thấp nên phải xây nhà máy điện dày đặc dọc tuyến đi,
chi phí gấp nhiều lần so với AC.
Giờ lại nảy ra một câu hỏi mới,
là biến thiên điện trường tạo ra biến thiên từ trường,
còn biến thiên từ trường lại tạo ra biến thiên điện trường.
Câu này nghĩa là sao?
Khoan đã, đó là một vấn đề lớn, ta sẽ quay lại sau.
Trước hết, cho tôi hỏi bạn,
theo trí tưởng tượng của bạn,
thì điện từ nhà máy phát đến điện thoại trong tay ta,
rút cuộc cái gì được truyền đi?
Có thể bạn nghĩ đó là dòng electron,
những tiền điện tử chạy từ nhà máy đến ta, đúng không?
Nhưng như thế thì có điều gì đó không ổn.
Bởi như ta vừa nói,
AC liên tục đổi chiều.
Nếu điện cứ đổi hướng 50 lần mỗi giây,
chẳng phải nó chỉ lắc lư tại chỗ hay sao?
Một vật cứ tiến 5 mét rồi lùi 5 mét,
lặp đi lặp lại thì sao đi xa được?
Vậy rút cuộc, chuyện gì đang diễn ra?
Điện thực sự đến từ sự chuyển động của electron,
nhưng vấn đề nằm ở chỗ
nhiều người nhầm giữa chuyển động của electron
và sự truyền tải năng lượng điện.
Dù là DC hay AC,
trong giây dẫn, electron di chuyển cực chậm.
Với DC, vật tốc trôi có định hướng của electron
chỉ vài mm mỗi giây.
Còn AC, chúng chỉ lắc quanh vị trí cân bằng
mỗi giây 50 lần
và biên độ di chuyển chỉ vài micromet
gần như đứng yên tại chỗ.
Thế nhưng, năng lượng điện vẫn chuyển đi được
vì điện năng được chuyển bằng trường điện
chứ không phải electron chạy đến nơi tiêu thủ.
Hãy nhớ, giây điện là kim loại,
mà kim loại có vô số electron tự do.
Khi ta đặt điện áp ở hai đầu giây,
trong giây sẽ hình thành một điện trường,
đẩy các electron gần như đồng loạt phản ứng.
Sự truyền lực này lan đi bằng tốc độ ánh sáng,
nên năng lượng điện gần như tức thời đến được đầu kia,
dù từng electron hầu như chẳng rời chỗ.
Bạn có thể tưởng tượng bằng ví dụ domino.
Khi bạn đẩy quân domino đầu tiên,
nó ngã vào quân kế bên, rồi kế bên nữa,
phản ứng lan ra tức khắc dọc cả hàng.
Không phải từng quân chạy đi,
mà là năng lượng va chạm vào nhau
được chuyển đi cực nhanh.
Điện trong giây cũng như thế.
Vậy đó,
năng lượng điện không phải chạy như một dòng sông,
mà chuyển đi một làn sóng lan qua vật chất.
Các electron trong giây dẫn chỉ giao động tại chỗ,
nhưng điện trường sinh ra bởi nguồn điện
lại lan chuyển với tốc độ gần như ánh sáng,
mang năng lượng từ nơi phát triển đến nơi tiêu thụ.
Ta không nhận được những electron từ nhà máy điện,
mà nhận năng lượng mà chúng chuyển đi
qua chuỗi giao động đó.
Giống như khi bạn thổi một hàng ống sáo,
không phải luồng không khí từ chiếc sáo đầu tiên
bay tới chiếc sáo cuối cùng,
mà áp suất nóng âm mới là thứ lan chuyển.
Điện cũng vậy,
một chỗi đẩy kéo tinh tế,
một bản nhạc vô hình của các điện trường
và từ trường hòa vào nhau.
Chính sự qua lại liên tục giữa điện trường
và từ trường ấy là nền tảng
của toàn bộ thế giới hiện đại.
Từ bóng đèn, động cơ, máy tính,
cho tới tín hiệu phát quạt không chung,
tất cả đều dựa vào
giao động song sinh của điện và từ.
Nếu bạn cảm thấy hơi chóng,
thì xin chúc mừng,
bạn vừa chạm đến danh giới
nơi vật lý chạm vào triết học.
Bởi ở cấp độ sâu hơn,
cái mà ta gọi là ánh sáng
cũng chỉ là một dạng sóng điện từ.
Cùng bản chất với dòng điện
đang chạy qua bức tường nhà bạn,
chỉ khác là ở tần số giao động.
Từ những sợi dây thuộc sơ đầu tiên
của Edison đến mạng lưới toàn cầu ngày nay,
con người không chỉ thuần hóa điện năng,
mà còn học cách điều khiển
sóng giao động của vũ trụ,
thứ mà Tesla từng gọi
là nhịp tim của trái đất.
Theo bạn, điện có phải phát minh
vĩ đại nhất của con người hay không?
Hãy để lại ý kiến của bạn
bên dưới phần bình luận nhé!
Và đừng quên ủng hộ kênh
bằng một lời đăng ký, chia sẻ
để chúng ta cùng nhau
tiếp tục giải mã những bí ẩn
còn bỏ ngỏ nhé!
