BÁCH GIA CHƯ TỬ THỜI KỲ MÀ VĂN MINH TRUNG HOA SÁNH NGANG VĂN MINH PHƯƠNG TÂY

forever
807 người theo dõi
81 Lượt xem video·8 thg 5, 2026
Chào mừng các bạn đã quay trở lại với Battlecry Trung Hoa Sự Ký.
Xuân thu chiến quốc, được xếp là thời kỳ hoàng kim của triết học Trung Quốc,
có những thành tựu học thuật huy hoàng, sánh ngang với nền văn minh cổ đại Hy Lạp cùng thời.
Đây cũng là giai đoạn các trường phái tư tưởng khác nhau như Pháp gia, Đạo gia, Nho gia, Mạc gia, Âm Dương gia xuất hiện
và có tầm ảnh hưởng lớn tới xã hội, đóng góp nhiều lý thuyết phong phú, đa màu sắc,
tạo nên nền tảng rộng lớn cho sự phát triển của văn hóa Trung Quốc
và còn có ảnh hưởng sâu rộng tới lối sống và ý thức hệ của người dân các nước Á Đông cho tới tận ngày hôm nay.
Như chủ trương chính danh, nhân nghĩa của thống tử, chủ trương kiêm ái của bạc tử hay chủ trương vô vi của lão tử.
Đây là thời kỳ hoang kim của triết học Trung Quốc
vì rất nhiều hệ thống triết lý và tư tưởng được phát triển và bàn luận một cách tự do.
Hiện tự này được gọi là bách ra tranh mình, có thể hiểu là chắp nhà tranh lấy ánh sáng.
Nhiều hệ thống triết lý và tư tưởng của Trung Quốc ở thời kỳ này đã có ảnh hưởng sâu rộng tới cách sống
và ý thức xã hội của người dân các nước Á Đông cho tới tận ngày hôm nay.
Xã hội trí thức thời kỳ này có đặc trưng ở sự lưu động của những người trí thức.
Họ thường được nhiều nhà ca trị ở nhiều quốc gia mời làm quân sư, cố vấn
với các vấn đề trị quốc, chiến tranh hay ngoại giao,
trong đó nổi tiếng và để lại tầm ảnh hưởng rộng lớn nhất,
có thể kể tới 4 trưởng pháp triết học kinh điển nhất.
Đó là Nho Gia, đề cao việc con người nên tu dưỡng đạo đức,
giữ riêng hệ thống trật tự xã hội và giúp cho xã hội phát triển.
Gương mặt quan trọng nhất của Nho Gia chính là khổng tử,
người sáng lập nên Nho Giáo.
Chính vì vậy mà Nho Giáo còn được gọi là Khổng Giáo.
Ông đã lập ra một triết lý đạo đức chặt chẽ và mang tính đơn giản, trực diện,
không sa đà vào những lý luận cao siêu, phi thực.
Mục đích của ông là cải tổ triều đình,
nhờ thế có thể chăm sóc cho đời sống của người dân tốt hơn.
Và đó còn là pháp gia với chủ trương sử dụng luật pháp nghiêm mình để quản lý xã hội.
Nếu Nho Gia cho rằng nhân chi sơ, tính bản thiện,
bản chất con người khi sinh ra vốn là tốt đẹp,
nhưng do sự ảnh hưởng của xã hội thì trở nên xấu xa, tham làm, ích kỷ,
thì pháp gia lại tin rằng nhân chi sơ, tính bản ác,
con người bản chất khi sinh ra đã xấu xa, ích kỷ sẵn rồi.
Vì vậy phải có một hệ thống ràng buộc để khiến con người ta không thể làm điều xấu.
Hệ thống nguyên tắc này được gọi là luật pháp.
Để tạo ra một nhà nước tốt thì phải dùng luật pháp để cai trị.
Quý tộc, quản lại, binh lính, thường dân đều phải xử lý ngang nhau.
Và có như vậy mới kiểm soát được những bản năng sâu xa nhất của con người.
Và từ đó xã hội sẽ phát triển.
Triều đình sẽ cai trị bằng những pháp luật cứng rắn và chặt chẽ.
Sự trừng phạt sẽ nghiêm khắc và nhanh chóng.
Lòng tin vào việc cai trị bằng pháp luật là lý do tại sao họ được gọi là pháp gia.
Những nhân vật điển hình của pháp gia là Hàn Phi Tử, Thương Ứởng và Lý Tư.
Tư tưởng lớn thứ ba là Đạo Già.
Tác giả của hệ thống triết lý này là nhà hiền triết Lão Tử.
Trong khi Khổng Giáo chủ trương tuân theo Đạo Trời bằng cách phải sống tích cực nhưng có đức,
thì Đạo Giáo khuyên không nên can thiệp và phân đấu.
Hệ thống triết học của Đạo Già xoay quanh thuyết Vô Vì.
Vô Vì tức là không làm gì.
Lão Tử cho rằng vô dĩ thiên hạ tồn tại đã là một điều tất yếu và có quy luật riêng của nó.
Con người không cần phải tác động gì vào tự nhiên.
Cứ sống thuận theo tự nhiên sẽ tự khắc trường tồn và tiến hóa.
Vô Vì là không làm gì nhưng cũng có nghĩa rằng không gì là không làm được.
Đạo Giáo cho rằng xã hội sẽ tốt đẹp hơn nếu mọi người ai cũng sống theo quy luật tự nhiên.
Không cần phải tuân theo bất cứ một lễ giáo, một hệ thống quy tắc, một luật pháp gì cả.
Không nên ai cai trị ai.
Các tầng lớp cai trị không được áp đặt những ý muốn chủ quan của mình lên toàn xã hội.
Tư tưởng lớn thứ tư là Mạc Gia được sáng chế bởi Mạc Tử.
Người cũng đã tìm cách cải cách triều đình để đảm bảo đời sống tốt đẹp cho người dân.
Ông tin rằng nguyên nhân căn bản của mọi tài hoạ và khốn cùng của con người là do việc yêu người này mà ghét người kia.
Và vì vậy ông sáng tạo ra thuyết kiềm ái.
Thuyết này cho rằng thông thường con người ta với những người có quan hệ gần búi thì đối xử với họ khác hơn so với một người hoàn toàn xa lạ.
Và Mạc Tử tin rằng chúng ta phải đối xử với tất cả mọi người như đối với người thân nhất của chúng ta vậy.
Nếu tất cả chúng ta đều làm như thế, những thứ như chiến tranh và đói nghèo sẽ biến mất.
Về cơ bản, 4 tư tưởng trên khá dễ hiểu và đều có những hệ thống lý luận đi kèm rất chặt chẽ và chứng minh được tính lý tưởng của nó.
Tất nhiên thì lý tưởng nào cũng sẽ có điểm đúng, nhưng đi kèm với đó cũng có nhiều quan điểm trái chiều về nó.
Và giờ mình sẽ đi sâu hơn vào từng tư tưởng.
Nhò ra, hiểu một cách đơn giản.
Khổng tử cho rằng, một xã hội muốn ổn định và phát triển, chỉ cần mỗi người đều nhận thức và thực hiện tốt bổn phận cũng như trách nhiệm của mình, vậy là đủ.
Vua phải ra vua, tôi phải ra tôi, cha phải ra cha, con phải ra con, chồng phải ra chồng, vợ phải ra vợ.
Nếu như mọi người không làm tốt bổn phận của mình, thì xã hội ác trở nên hốt noạn.
Từ đó, ông xây dựng một bộ quy tắc đạo đức, và chỉ cần có người thực hiện được đúng bộ quy tắc đạo đức đó, thì chắc chắn xã hội đó sẽ phát triển.
Nhò giáo cho rằng, trong xã hội tồn tại 5 mối quan hệ cơ bản, đó là vua tôi, cha con, vợ chồng, anh em và bạn bè.
Và để thực hiện tốt 5 mối quan hệ này, thì cần có 5 bức tính, đó là nhân, trí, lễ, nghĩa và dũng.
Trong quan hệ vua tôi, khổng tử chủ trương, vua sử dụng bề tôi phải theo lễ, bề tôi phụng thờ vua phải theo trùng.
Nhò gia đề cao sự trung thành đối với nhà nước quân chủ.
Nhưng nhò gia cũng chỉ ra rằng, dân vi quý, xã tắc thứ trì, quân vi khinh.
Tức là dân là quý nhất, rồi tới đất nước, cuối cùng mới là vua.
Một vị vua anh mình thì phải đạp lợi ích của dân chúng lên hàng đầu, sau đó tới đất nước, và cuối cùng mới là vị thế của vị vua đó.
Cầm quyền lãnh đạo quốc gia, dựa vào đạo đức, thì dân chúng đều quỳ thuận.
Người bề trên ngay thẳng, dù không cần ra lệnh, người dưới vẫn làm theo.
Người bề trên không ngay thẳng, dù có mệnh lệnh rất nghiêm, thì người dưới cũng chẳng theo.
Chỉ cần giữ mình một cách thành thật, thì tự nhiên khiến hạ xét thái bình, vô sự.
Một lãnh đạo thì phải tự làm hương cho dân nói theo, chịu khó nhọc cùng những công việc khó nhọc của dân.
Với đạo vợ chồng, Nho Gia cũng đề ra 3 tổng tứ đức.
3 tổng, đó là tại gia tổng phụ, xuất giá tổng phu, phu tử tổng tử.
Nghĩa là ở nhà thì phải nghe lời cha, lấy chồng thì phải nghe lời chồng, chồng qua đời thì phải nghe lời con trai.
Còn tứ đức là công, dung, ngồn, hạnh.
Trong đó công, để chữ tới các công việc mà một người phụ nữ phải thuần thuộc, như may, vá, theo, dệt, bếp núc, buôn bán.
Với người phụ nữ giỏi thì còn thêm cầm kỳ, thị họa.
Dung thì là dung nhan, tức là hình thức bên ngoài phải hỏa nhã, gọn gàng, biết tôn trọng hình thức bản thân.
Ngồn là để chỉ lời ăn tiếng nói, phải khoan thai, dịu dàng, mềm mỏng, biết đựa lời.
Hạnh là để chỉ tính nết hiển thảo.
Trong nhà thì nết na, kính trên nhường dưới, chiều chồng thương con, ăn ở tốt với anh em họ hàng nhà chồng.
Ra ngoài thì nhu mỉ, chín chắn, không hậm hĩnh, không cay nghiệt.
Trong các mối quan hệ khác như cha con, khổng tử cũng đề cao trữ hiếu.
Bạn bè thì đề cao sự quảng giao, dùng chi thức, văn trương để kết nạp bạn bè.
Nho giáo còn đề cao hai khái niệm về quân tử và tiểu nhân và hướng con người ta trở thành những người quân tử.
Để trở thành quân tử thì phải có được 5 đức tính đó là nhân, nghĩa, lễ, trí, tín.
Nhân là cách đối xử với những người xung quanh mình, bao dùng rộng lượng, giúp đỡ kẻ nghèo khó, khuyên giải khi thấy người khác sai lầm.
Nghĩa tức là những người có ơn với mình thì mình phải biết bảo đáp.
Lễ là không chỉ phải biết kính trên nhường dưới mà cử chỉ điệu bộ, lời ăn tiếng nói, phải đàng hoàng, phép tắc, chuẩn mực.
Trí là phải học tập, phải tu dưỡng, phải biết lý luận, biết kiến giải với những điều đã xảy ra.
Tín là nói lời phải giữ lấy lời, nói được phải làm được.
Và còn rất nhiều các quy tắc khác đều hoàn thiện nên bộ tư tưởng của Nho giả.
Và khổng tử tin rằng nếu tất cả xã hội đều thực hiện đầy đủ và nghiêm ngặt những bộ quy tắc đạo đức này
thì thiên hạ sẽ thái bình, không có loạn lạc, không có chiến tranh hay đói khổ.
Tuy nhiên, Nho giả cũng không phải là không có lỗ hỏng.
Ví như Nho giả dạy con người ta phải trung quân, hái quốc.
Nhưng nếu chỉ trung thành với nhà vua một cách mù quáng,
bất chấp nhà vua là người tốt hay kẻ xấu, là minh quân hay hôn quân thì liệu có đúng hay không?
Bản thân khổng tử cũng chỉ ra rằng làm thần tử thì phải biết can gián, khuyên bảo vua chúa, làm điều đúng đắn.
Thế nhưng nếu vị vua quá chuyên quyền, quá độc đoán
thì liệu nó có mâu thuẫn với đạo trung quân, tức là trung thành tuyệt đối của ông hay không?
Hay như trong mối quan hệ vợ chồng, vai trò và sự phục tùng của người phụ nữ
dường như cũng đã không còn phù hợp trong xã hội tự do ngày nay.
Và điều căn bản nhất của Nho Gia
chính là để đạt được mục tiêu lý tưởng là xã hội thái bình, phát triển
thì điều kiện cần và đủ đó là tất cả xã hội phải tuân thủ theo quy chuẩn đạo đức mà khổng tử và những người học trò của ông đặt ra.
Đây quả thực là một điều không tưởng.
Nếu thần tử trung thành tuyệt đối với nhà vua
nhưng chỉ cần nhà vua là kẻ hôn quân, vô đạo thì lý tưởng này sẽ sụp đổ.
Người vợ tuân thủ đúng tam tổng tử đức
nhưng người chồng là kẻ không ra gì, tất lý tưởng này cũng sẽ sụp đổ.
Bạn bè, hình đệ thực hiện đúng nhân nghĩa lễ trí tín
nhưng chỉ cần một người trong nhóm không thực hiện đúng thì lý tưởng này cũng sẽ không thành.
Và đây chính là lý do mà Pháp ra quan điểm cho rằng
vô dĩ bản tính con người khi sinh ra đã là ác độc, tham lam, ích kỷ
và phải sử dụng pháp luật để cai trị đã già đời.
Pháp gia
Sự bắt nguồn của Pháp gia lại bởi một người vốn xuất thân từ Nho Gia.
Ông là tuân tử.
Tuân tử sinh sống vào cuối thời chiến quốc thất hùng.
Tuy ông cũng là người theo tư tưởng Nho Gia
nhưng khác với tư tưởng của Cộng tử là dùng nhân để trị nước.
Ông ủng hộ tư tưởng dùng lễ và hình để trị nước.
Nếu mệnh tử cho rằng nhân chi sơ tính bản thiện
thì tuân tử lại cho rằng nhân chi sơ tính bản ác.
Tuân tử tin rằng con người sinh ra vốn dĩ là ác,
có được thiện là do quá trình bồi dưỡng, giáo dục mà có.
Ông cho rằng con người khi sinh ra đã có đầy đủ dục vọng như hám lợi, hám sắc, v.v.
Và nếu như con người cứ phát triển theo dục vọng
thì mối quan hệ giữa người và người sẽ phát sinh ra đấu tranh
và tạo nên một xã hội hỗn loạn.
Do đó cần phải có lễ để điều chỉnh,
cần có luật để sửa đổi bản tính ác của con người.
Và ông cũng lại cho rằng chỉ có giới tinh hoa trong xã hội mới làm được điều này.
Nếu Nho Gia Nguyên Thủy của Cộng tử đề cao tính chính danh
ai có bổn phận gì thì chỉ cần giữ nguyên và thực hiện tốt bổn phận của mình
Thì tuân tử lại phần nào đó phản đối điều này.
Ông phản đối việc tra chuyển con nối của chế độ phong kiến
mà tin rằng địa vị của một cá nhân trong xã hội
cần được xác định bằng tài năng và bản lĩnh của chính họ.
Tư tưởng của Pháp Gia cho rằng
tất cả thần dân trong xã hội đều bình đẳng trước pháp luật.
Luật pháp phải thưởng cho những người tuân phục và trừng phạt những người bất tuần.
Đứng trước pháp luật, quan lại cũng như thưởng dân
quý tộc nếu có tội cũng phải bị sự theo luật
và chỉ có sự nghiêm minh như vậy mới khiến xã hội phát triển.
Những nhân vật khác ngoài tuân tử cũng thuộc trường phái Pháp Gia
đó là Thương Ứởng, Hàn Phi Tử và Lý Tư
cũng có quan niệm rằng để giữ gìn trật tự xã hội
cần phải áp đặt kỷ luật từ bên trên và tăng cường pháp luật một cách chặt chẽ.
Tuy nhiên những vị này cũng có những quyết sách
nâng tầm phái Pháp Gia lên thành đề cao nhà nước trên mọi thứ khác
coi sự thị vượng và quyền lực quân sự của nhà nước
quan trọng hơn hạnh phúc của người dân.
Trong khi những luật lệ do phái Pháp Gia đưa ra
bề ngoài thì có vẻ là để mang lại lợi ích cho người dân
nhưng trên thực tế nó lại có mục đích
đó là đem lại lợi ích cho đất nước
bằng cách đặt chiến tranh và nông nghiệp
lên vị trí những chính sách hàng đầu của đất nước.
Đặc biệt là thương ưởng, nhấn mạnh nông nghiệp và chiến tranh
là những nhân tố quan trọng nhất trong sự cai trị.
Luật Pháp tốt đảm bảo rằng dân thường
sẽ không được tiếp cận giáo dục
và sẽ không hiểu biết một chút gì về thuật cai trị
cho phép sử dụng họ làm binh sĩ và nông dân.
Nghệ sĩ, thợ thủ công và thương nhân
thì đều bị coi là những công dân vô dụng
những người không thể chiến đấu
cũng không thể sản xuất ra núi gạo cho quân đội.
Pháp gia nhấn mạnh trên chiến tranh
là một công cụ nền tảng quan trọng
cho sự sống con của một quốc gia
và yêu cầu cần có một quần chúng ham hở tham gia chiến tranh.
Để tạo ra một quần chúng ham thức chiến tranh
Pháp gia nhấn mạnh rằng
chính phủ phải tăng cường các biện pháp
gây nên sự thù địch để làm yếu người dân
và sau đó biến họ trở thành lệ thuộc
vào lợi ích của quốc gia.
Tùy vậy, những pháp luật do Pháp gia ủng hộ
là biện pháp ủng hộ quốc gia,
ủng hộ nhà vua, ủng hộ gia đình hoàng gia
cũng là những biện pháp có tính cải cách và đổi mới.
Về lý thuyết, Pháp gia tin rằng
nếu những sự trừng phạt là nặng nề
và pháp luật được áp dụng bình đẳng
thì kể cả người có quyền lực và người dân thường
đều không thể thoát khỏi sự quản lý của nhà nước.
Pháp gia đặc biệt nhấn mạnh tới tính thực dụng.
Thế nhưng như đã nói, mọi tư tưởng
đều có mặt phải và mặt trái.
Nếu như Pháp gia giải quyết được sự nghiêm minh
và đảm bảo tính nguyên tắc của xã hội
thì nó cũng tạo ra một xã hội cứng nhắc
thậm chí là thức đoạt quyền tự do cá nhân của con người.
Bên cạnh đó, cũng giống như nho ra
Pháp gia cũng chưa thể giải quyết được vấn đề
của người cai trị tối cao
đó là nhà vua.
Vua Chúa là người đặt ra pháp luật
thế nhưng pháp luật lại không thể chạm tới nhà vua
vì ông ta là người có địa vị quyền lực lớn nhất.
Đặc biệt, Hàn Phi Tử
rất nghiêm khắc đối với những khái niệm về quyền cá nhân.
Từ một quan điểm nền tảng
phải Pháp gia có những người bình dân
và những hành động của họ là có hại và ngu ngốc.
Và cái chính sách thực dụng này
cuối cùng cũng khiến chính những người Pháp gia
quay ra cắn xé lẫn nhau.
Thương ưởng, khi ủng hộ quyền nhà nước
trừng phạt cả Thế Tử
thì cuối cùng khi mà Thế Tử lên ngồi
là Tần Huệ Công, nhà Tần
đã quay lại chống đối ông.
Ông từng có quyền trục xuất những kẻ đối nghịch
ra những vùng biên giới xa xôi
và cũng vì thế mà ngăn chặn được những chỉ trích cá nhân.
Cuối cùng thì ông lại nhận hình phạt ngũ mã Phành Thầy.
Tương tự như vậy, Hàn Phi Tử
cũng bị đồng môn cũ là Lý Từ
ép phải uống thuốc độc.
Nhưng tới lượt mình, Lý Từ cũng đã bị sát hại
theo chính nguộc mà ông tạo ra
bởi Tần Nhị Thế,
người mà ông đã hỗ trợ đưa lên ngồi.
Nếu như Nho gia và Pháp gia
từ việc giúp xã hội Thái Bình phát triển
đã ảnh hưởng nhiều tới chính trị
thì Đạo gia lại khá xa rời
với các ảnh hưởng chính trị.
Hiểu một cách đơn giản,
Đạo gia cho rằng thiên hạ
hay rộng lớn hơn là vũ trụ
đã tồn tại sẵn những quy luật sinh tồn và phát triển.
Con người chẳng cần phải làm gì
để thay đổi nó.
Cứ thuận theo tự nhiên mà sống
thì mọi thứ sẽ tốt đẹp.
Ở đây, chúng ta cần phân tách Đạo gia triết học
với Đạo gia tôn giáo
hay còn gọi là Đạo giáo
với những quy tắc về tu luyện
để đạt được một mục đích gì đó.
Đạo gia triết học
đơn giản chỉ là những hệ thống lý thuyết
tư tưởng, giúp con người ta
sống hạnh phúc hơn mà thôi.
Lão Tử quan niệm rằng
Đạo trời không thân ai, không sợ ai.
Trời đất sinh ra buôn vật
cây cỏ, chim muồng, nhân loại
không phải cốt để chúng ăn thịt nhau
mà các sinh vật đó đều khắc chế nhau
nuôi dưỡng nhau, bổ trợ nhau
để cùng tồn tại.
Lão Tử xem việc sống
như là một nghĩa vụ
không yếm thế
nhưng cũng không lạc quan
và xem cái chết
là một việc phục tùng
theo lẽ tự nhiên nhất định.
Lão Tử ghét những người ham mê danh lợi
quá quan trọng ham muốn của bản thân.
Lão Tử khuyên người đời
không nên quá quan trọng đời sống vật chất
phải tiết chế lòng ham muốn
nên trú trọng về tinh thần hơn.
Lão Tử cũng nói về thuyết vô vi
Vô vi nghĩa là không làm
tức là không can thiệp vào môi trường tự nhiên
để con người sống theo tự nhiên
và cũng tự nhiên tiến hóa.
Vô vi gồm có
Vô cầu
Vô tranh
Vô đoạt
Vô chấp
Vô cầu nghĩa là không cầu mong điều gì
tự nhiên an nhiên hạnh phúc
Vô tranh nghĩa là không tranh đoạt với ai
tự nhiên không khổ đau
Vô đoạt nghĩa là không rảnh lấy thứ gì
tự nhiên không tiếc núi
không tham làm
Vô chấp nghĩa là không quan tâm
chấp trách điều gì
tự nhiên ung dung tự tại
Và vô vi nghĩa là không làm gì cả
mà có thể có được tất cả
từ chỗ là không làm mà lại được tất cả
làm được tất cả mà như không làm gì cả
đó là bí quyết của Đạo
Nhìn chung thì thuyết vô vi
quá sức huyền diệu và cao siêu
ít ai thấu hiểu nổi
thành ra bị thất truyền
hay bị hiểu sai lệch đi
và vì vậy nó có ít tính ứng dụng
muốn đạt được vô vi thì phải tu luyện
luyện để tâm không động
tính không nổi
Thế nhưng sau này
các vị Đạo sĩ lại phát triển nó
theo một cách tu luyện khác
xa rời với nguyên lý bản chất ban đầu
của Đạo giáo Lão Tử
Mặc gia
Mặc gia được thành lập
theo học thuyết của Mặc Tử
Tư tưởng này dựa trên ý tưởng kiềm ái
Mặc Tử tin rằng
tất cả mọi người đều bình đẳng như nhau
và con người phải yêu quý mọi người như nhau
Nhận thức của chúng ta
phải dựa trên năng lực trì giác
bằng sự tự tìm hiểu, quan sát
từ đó chúng ta tự đúc rút ra chân lý
mà không cần phải mặc định
tin vào một quy tắc
hay một hệ thống pháp luật
hoặc đạo đức nào cả
Mặc gia được cho là đối lập
với Nho gia và Pháp gia
Mặc gia đề cao sự yêu thương
đùm bọc nhau
đề cao hạnh phúc cá nhân
là điều gì đó phải tự do chúng ta tạo ra
tự chúng ta tìm hiểu và hành động
chứ không phải tin
theo một nguyên tắc cố định nào cả
Mặc gia cũng lên án chiến tranh
bóc nột của các chính quyền
và tầng lớp ca trị
Và dù đối lập với Nho gia
cũng như Pháp gia
thì nhưng chính một nhân vật nỗi lạc
của Pháp gia là Hàn Phi Tử
cũng từng xưng tụng Mặc gia
cùng Nho gia là
Thế Chi Hiển Học
tức là học thuyết nổi tiếng trong thế gian
Hay một nhân vật khác
nổi tiếng của Nho gia là Mạnh Tử
cũng từng nói
Thiên hạ trì ngôn
bất quy dương tắc quy mặc
có nghĩa rằng những lý luận tốt đẹp nhất
trong thiên hạ nếu không quy về
dương trù thì tất quy về
Mặc tử
Dương trù
cũng là một nhà hiên triết nổi tiếng
thời chiến quốc
Mặc tử biện hộ cho tính thanh đạo
lên án sự cực đoan của Nho gia
đối với đạo đức lễ giáo
cứng nhất
Ông coi chiến tranh là vô ích
và ủng hộ hòa bình
Mặc tử cho rằng những nhà ca trị
phải chỉ định ra những quan chức
theo phẩm hạnh và khả năng
chứ không phải là vì những mối quan hệ
hay quyền thế địa vị
Mặc dù quan điểm này
có phần suy tản
do sự thịnh trị của Pháp gia
vào thời nhà Tần vốn đạt tới
đỉnh cao, thế nhưng nhìn
vào sự kính chậm của chính những người
theo Pháp gia hay Nho gia
chúng ta cũng có thể thấy được
những nét ưu việt của Mặc gia
là như thế nào
Mặc dù vậy Mặc gia
cũng bị cho là không có đủ những yếu tố
cần thiết để thịnh hành trong một xã hội
phòng kiến còn nặng về tính
cai trị như vậy
nó rất tốt đẹp, thế nhưng không đủ điều kiện
để thịnh hành và phát triển
một cách rộng rãi
Tự trùng lại, Pháp gia
Nho gia, Mặc gia
hay Đạo gia đều là
những tư tưởng xuất sắc
trong thời cổ đại mà những nhà hiền
triết trùng hòa đã có thể
đúc rút ra chúng thành những tư tưởng
quan điểm hoàn chỉnh và mang
tính lý luận cao như vậy
quả thực là đáng nể
và nó cũng để lại
những giá trị vô cùng tuyệt vời
cho những nhà nước và xã hội sau này
