Tóm lược nen Văn minh Maya trong 28 phút Trần Phan Thế giới

Xưa và Nay
1.3K người theo dõi
45 Lượt xem video·21 thg 4, 2026
Tóm lược NỀN VĂN MINH MAYA trong 28 phút Trần Phan Thế giới
Một trong những nền văn minh nổi tiếng nhất khu vực Trung Nam Mỹ
chính là nền văn minh Maya, có lẽ nổi tiếng nhất
với những câu chuyện huyền bí liên quan đến Ngày Tận Thế năm 2012
từng đình đám một thời.
Nhưng bên cạnh đó, ít ai biết rằng Maya là một nền văn minh cực kỳ lâu đời
và có sức sống mạnh mẽ, vẫn còn tồn tại phần nào đến tận ngày nay.
Vậy thì văn minh và lịch sử của người Maya có những điểm gì thú vị?
Hãy cùng tìm hiểu qua bài viết sau đây của cây bút trần phan đến từ Sparrow nhé.
Tổng quan
Maya là một trong những nền văn minh nổi bật nhất ở châu Mỹ
hay trước đây thường được các nhà thám hiểm và thực dân châu Âu gọi là Tân Thế Giới.
Trước Maya, khu vực Trung Mỹ từng chứng kiến sự hưng thịnh của nền văn minh Olmec
nhưng nó đã suy tàn theo thời gian.
Nhưng khác với một số nền văn minh trong khu vực,
người Maya cùng văn hóa của họ đã tồn tại lâu dài bên bỉ hơn,
một phần nhờ địa bàn cư trú rộng lớn kéo dài từ bán đảo Yucatan
đến khu vực ngày nay thuộc Honduras và El Salvador.
Vùng đất này chiếm gần một phần ba diện tích Trung Mỹ
bao gồm nhiều dạng địa hình khác nhau
từ đồng bằng đá vôi ở phương Bắc, cao nguyên núi lửa ở phương Nam
cho tới rừng mưa nhiệt đới rậm rạp ở vùng đất thấp.
Tất cả đều mang đặc trưng của tiểu lục địa Trung Nam Mỹ.
Như một lẽ tự nhiên, miền cao nguyên trở thành nơi lý tưởng để xây dựng các thành bang lớn
trong khi vùng đồng bằng ven biển Soconusco lại hấp dẫn các cộng đồng Maya duyên hải
nơi họ lập nên các hải cảng phục vụ giao thương và trồng trọt.
Xuyên suốt lịch sử của mình, Maya đã duy trì quan hệ thương mại và văn hóa
với các nền văn hóa bên cạnh như Olmec hay Aztec.
Thời kỳ tiên cổ điển, các thành phố của họ trở thành các trung tâm chính của văn minh Mexico
ảnh hưởng đến tận miền Bắc Teotihuacan của Aztec.
Tên gọi Maya cũng mang trong nó một lịch sử đặc biệt.
Giống như các thành bang Hy Lạp cổ đại, nền văn minh Maya chưa bao giờ hình thành một quốc gia thống nhất.
Họ không có một bản sắc chính trị chung, cũng không tồn tại ý thức dân tộc tập thể.
Thay vào đó, toàn bộ khu vực là tập hợp của nhiều thành quốc độc lập,
đôi khi liên minh, đôi khi đối địch với nhau.
Theo những ghi chép của người Tây Ban Nha sau này, cái tên Maya xuất phát từ thành phố cổ Mayapan,
một trung tâm quyền lực quan trọng trong giai đoạn hậu cổ điển
và dần được người Tây Ban Nha sử dụng để chỉ trung toàn bộ cư dân trong khu vực văn hóa chịu ảnh hưởng của nó.
Xét về mặt xã hội, các thành quốc của Maya hầu như đều giống nhau ở các tầng lớp trong xã hội
Từ thời kỳ tiên cổ điển sớm, xã hội Maya bị phân chia rất rõ ràng giữa tầng lớp thượng lưu và bình dân.
Khi dân số tăng lên theo thời gian, các thành phần khác nhau của xã hội càng trở nên chuyên môn hóa,
khiến cho các tổ chức chính trị càng trở nên phức tạp.
Đến thời hậu cổ điển, khi dân số lớn và hàng trăm thành bang được kết nối trong một mạng lời phân cấp chính trị phức tạp,
thì nhóm cư dân giàu có của xã hội được tăng lên gấp bội.
Một tầng lớp trung lưu đã phát triển bao gồm các nghệ nhân, các linh mục và quan chức cấp thấp, thương gia và binh lính.
Tầng lớp bình dân bao gồm nông dân, đầy tớ, người lao động và nô lệ.
Sự cai trị của hoàng gia Maya cổ điển được thể hiện trong tất cả các lĩnh vực nghệ thuật.
Nhà vua là nhà cai trị tối cao và giữ địa vị bán thần thánh, khiến ông trở thành người trung gian giữa cõi phàm và cõi thần.
Thể chế chính trị của người Maya dựa trên cơ sở chiều đình hoàng gia nhưng không quan liều.
Dẫu vậy, quyền lực của nhà vua Maya không hẳn là tuyệt đối.
Nhà vua Maya được nhìn nhận như một nhà bảo trợ và nhà bảo hộ tôn giáo nhiều hơn là một thủ lĩnh quân sự và một chức vụ trong xã hội dân sự.
Điều này có thể lý giải vì sao các thành quốc Maya chưa bao giờ thống nhất như một thực thể chính trị.
Chính quyền Maya dựa trên hệ thống bảo trợ, tức các chức vụ,
thay vì được tuyển chọn nghiêm ngặt thì sẽ được bổ nhiệm dựa trên sự đỡ đầu của những người quyền lực trong xã hội.
Với bộ máy hành trí như thế, tranh chấp là điều không thể tránh khỏi.
Nhà vua không chỉ đóng vai trò là người hòa giải và trung gian với các tu sĩ mà còn là với giới quý tộc quân sự.
Các quý tộc lấy chiến trận làm cốt lõi và tiên phong trên chiến trường cùng với nhà vua.
Để có được tư cách kế vị, các hoàng tử Maya phải chứng tỏ mình có năng lực cầm quân,
thể hiện qua việc bắt được tù binh trong chiến trận.
Ngoài ra cũng không có cấu trúc chung cho các triều đình Maya vì mỗi thành quốc lại có một kiểu triều đình riêng.
Cũng như các nền văn minh Trung Nam Mỹ khác, nền kinh tế của các thành quốc Maya phụ thuộc chủ yếu vào nông nghiệp.
Người Maya trồng nhiều loại cây như ngô, đậu bí, ca cao hay thuốc lá.
Tuy nhiên, kỹ thuật và công cụ của người Maya phát triển khá chậm.
Khi ban đầu họ vẫn sử dụng công cụ bằng đá và phải đến thế kỷ 11 thì họ mới luyện được vàng, bạc hay đồng.
Vì ở châu Mỹ thiếu xúc vật thồ nên cách di chuyển chính là đi bộ hoặc đi thuyền.
Người Maya cũng có chăn nuôi và thuần hóa một số loài động vật như chó, gà hay ong mật.
Họ cũng thường xuyên săn bắn và đánh bắt cá.
Những hoạt động này không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hàng ngày mà còn góp phần hình thành nền kinh tế tự cung tự cấp bền vững,
thích ứng linh hoạt với môi trường tự nhiên đặc thù của Trung Mỹ.
Theo thời gian, người Maya đã phát triển những công trình thủy lợi quy mô lớn,
thể hiện trình độ kỹ thuật và tổ chức xã hội khá tốt của họ.
Một ví dụ tiêu biểu là hệ thống thủy lợi Edgar, được xây dựng cách đây gần 2 thiên niên kỷ,
Song song với đó, người Maya còn phát triển một hệ thống cấp và giữ chữ nước tinh vi.
Họ tận dụng các hang động và hồ ngầm tự nhiên kết nối với mách nước ngầm,
đồng thời xây dựng các bể chứa nhân tạo ngay trong khu dân cư để thu hướng nước mưa vào mùa ẩm và giữ chữ cho mùa khô.
Về sau, khi dân số gia tăng, xã hội phân hóa sâu hơn và có thêm tầng lớp trung gian,
gồm các linh mục cấp thấp, các nghệ nhân, thương gia và quân lính.
Đặc sản của thú công Maya là các nghề rệt, đồ đá, đồ gốm cùng trang sức.
Điều này sẽ được đề cập nhiều hơn ở phần văn hóa.
Đại đa số nô lệ thì đến từ các bộ lạc đã bị chinh phục hoặc những kẻ bị xã hội đảo thải.
Việc ghi chép về đời sống cư dân Maya cổ đại rất khó khăn
vì ta hầu như không có tài liệu nào ghi chép về các quan tâm hay nhu cầu trước mắt của họ.
Tuy nhiên, ta có thể biết được dân Maya có thể thăng tiến trong xã hội
từ các chiến tích quân sự đặc biệt hoặc các kỹ năng xuất sắc
như các thủ thư hoặc chiến binh chẳng hạn.
Văn hóa chiến tranh của người Maya rất khác so với các nền văn minh ở châu Âu hay châu Á.
Do không có ngựa và thiếu thốn động vật thồ,
nên các đội quân Maya buộc phải tự mang theo toàn bộ lương thực và trang bị của mình.
Vì thế, các cuộc viễn trinh hay chiến dịch quân sự của họ
thường bị giới hạn cả về thời gian lẫn phạm lý địa lý.
Ngoại lệ duy nhất là khi họ có thể tận dụng các con sông
Chính vì những hạn chế đó nên người Maya chưa bao giờ xây dựng được một đế chế thống nhất rộng lớn.
Chiến tranh giữa các thành quốc thường diễn ra ngắn ngủi, đẫm máu và chủ yếu nhắm vào tầng lớp quý tộc.
Nhà vua thường trực tiếp chỉ huy cơn đội, vốn chủ yếu là bộ binh,
mặc áo giáp bằng vải bông dày thay vì giáp sắt.
Trong chiến đấu, người Maya sử dụng nhiều loại vũ khí khác nhau như rào ngắn,
kiếm co gắn đá obsidian, thậm chí cả nà bắn đá.
Một trong những công cụ đặc trưng nhất của họ là alato,
một thanh gỗ dài và hẹp có móc ở đầu dùng để phóng ráo.
Khi đặt ráo lên alato và ném, chiến binh Maya có thể tăng sức mạnh cụ phóng
đến mức mũi ráo đủ xuyên thủng áo giáp đối phương.
Các chiến binh Maya cũng được trang bị các tấm khiên bằng gỗ,
được trang trí với lông vũ và giá thú.
Các tài liệu lịch sử ít ỏi về dân Maya đã không cho chúng ta được nhiều hơn
về các chiến thuật và chiến lược ưa thích của các thủ lĩnh Maya,
nhưng những bằng chứng khảo cổ cho thấy dân Maya đề cao đến lối tác chiến cá nhân
và bắt giữ lãnh đạo của kẻ thù.
Khi chiến tranh leo thang, các thành bang sẽ xây dựng thêm các hào, cột
và các rào chắn tự nhiên khác.
Ví dụ như các bức tường thành dài đến 9 km của Maya Pan với rào chắn,
hệ thống đầm lầy và vách đá được sử dụng cho các thành như Tikal và Aguteka.
Qua bố trí của các tường thành, ta có thể thấy được người Maya thích sử dụng chiến thuật
dựa trên thành đồng tâm.
Một khi kẻ địch tấn công được lớp thành đầu tiên và chọc thủng nó,
thì sẽ nhanh chóng bị tấn công từ quân ở lớp thành thứ hai lẫn lớp thành đầu tiên.
Chữ viết Maya là một trong những hệ thống văn tự phát triển nhất châu Mỹ thời kỳ tiền Columbus,
xuất hiện từ khoảng thế kỷ 3 đến 4 trước công nguyên.
Hệ thống chữ viết này được gọi là Logosyllabic, kết hợp giữa chữ tự hình và chữ ký âm.
Do sự phức tạp của hệ thống này mà chỉ có tầng lớp quý tộc
hoặc những người được bảo trợ mới có thể được học
và có những người được đào tạo để chuyên làm nhiệm vụ viết hoặc vẽ.
Có thể người Maya cũng xây dựng các khu trường đào tạo viết lách
và họ cũng đề cao việc học vì nhiều vua và quý tộc được trôn cùng bảng viết và bút.
Ngôn ngữ này được chuẩn hóa từ thế kỷ 3, gồm khoảng hơn 500 ký tự được sử dụng.
Đặc biệt, người Maya còn có các cuốn sách được làm từ vỏ cây, được gọi là Codifes.
Nhưng khi người Tây Ban Nha đến, họ đã đốt hầu hết các cuốn sách Maya này.
Hiện chỉ còn khoảng 4 tập sách Codifes là còn được lưu chữ.
Vì vậy, giờ chúng ta không thể biết được gì nhiều về các chi thức của người Maya
và văn hóa cụ thể của họ ra sao.
Nền văn minh Maya có nền toán học phát triển và hoàn thiện ở mức cao.
Họ dùng hệ cơ số đếm 20, là một trong những nền văn minh đầu tiên phát minh
và sử dụng số 0 như một giá trị toán học.
Hệ thống chữ số của họ sử dụng 3 ký hiệu cơ bản,
dấu chấm đại diện cho số 1, dấu gách đại diện cho số 5 và vỏ so đại diện cho số 0.
Nhờ vào hệ thống này, dân Maya có thể ghi số rất lớn
và tiến hành các tính toán phức tạp để phục vụ cho thiên văn học và tính toán lịch.
Họ ghi chép thường xuyên về các chuyển động của mặt trời, mặt trăng và sao kim
với sự trú tâm và chính xác đến đáng kinh ngạc,
rồi sau đó dùng nó để lên lịch nghi thức hoặc tiến hành chiến tranh.
Họ thậm chí còn tính được thời gian trái đất quay hết một vòng quanh mặt trời
là 365,242 ngày, chỉ xê dịch rất ít so với kết quả tính toán hiện đại nhất.
Hệ thống lịch Maya được phát triển dựa trên những di sản
từ các nền văn minh Zapotec và Olmec.
Tuy thế, người Maya lại không sử dụng độ dài tính toán thời gian 1 năm vào lịch của họ.
Họ có rất nhiều bộ lịch được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau.
Bộ lịch cơ bản nhất của họ là lịch đếm dài dựa trên hệ đếm cơ sở 20 để phát triển
với Kin là tương đương với ngày,
Winal là 20 ngày, tức 1 tháng,
Tun là 360 ngày, tức 1 năm,
Katun là 7.200 ngày, tức 20 năm
và Bakhtun là 144.000 ngày, tức 394 năm.
Theo lịch này, các năm nối tiếp nhau không ngừng, không có năm nhuận.
Như vậy, kết quả là lịch sẽ bị sai lịch lùi về 1 ngày trong vòng 4 năm.
Một tru kỳ kỷ nguyên của người Maya theo lịch này kéo dài 13 Bakhtun, tức 5.122 năm.
Khi quy đổi ra lịch hiện đại thì sẽ kết thúc vào năm 2012.
Đây chính là nguồn gốc cho lời đồn về ngày tận thế của người Maya,
từng nổi đinh nổi đám nhiều năm về trước.
Tuy nhiên, người Maya còn nhiều bộ lịch khác dùng cho những mục đích gần gũi hơn.
Bình thường họ vẫn dùng lịch 365 ngày, lễ hội dùng lịch 360 ngày,
còn trong những dịp tế lễ đặc biệt chỉ chuyên dùng loại lịch 260 ngày.
Nghệ thuật Maya chủ yếu là nghệ thuật cung đình,
phản ánh thế giới của tầng lớp quý tộc và hoàng gia.
Ngoài tranh vẽ ra, họ còn thành thạo kỹ nghệ làm gốm và dệt may.
Người Maya sử dụng đá vôi và vỡ chát,
tạo nên những ngôi đền cao trót vót,
liên tục được xây dựng lại trên những ngôi đền cũ hơn,
tượng trưng cho sự đổi mới và tính kế thừa thiêng liêng từ đời này qua đời khác.
Các ngôi đền thường được sơn màu đỏ tươi
để tượng trưng cho sự sống và máu,
những chủ đề trọng tâm của văn hóa Maya.
Người Maya đặc biệt ưa chuộng ngọc bích
vì nó có màu xanh lục hoặc xanh lam
làm họ nhớ đến vị thần mặt trời trước kia từng có trong ghi chép.
Ngọc còn được sử dụng để chế tạo các mặt nạ tang lễ.
Gỗ và đá thì được sử dụng để dành cho tự điêu khắc.
Điêu khắc đá phát triển mạnh từ truyền thống chạm khắc gỗ.
Nhiều bia đá và bậc thang có chạm chữ tượng hình
để trang trí và ghi chép các sự kiện lịch sử.
Tất cả công trình kiến trúc của dân Maya
được xây dựng bằng công cụ đá,
dây thừng, sức người, không có bánh xe hay dòng dọc.
Họ đã xây dựng được nhiều công trình cực kỳ ấn tượng
như hệ thống các kim tự tháp,
đền thờ, cung điện, quảng trường.
Các khối kiến trúc ấy thường được xây từ đá sa thạch,
đá vỏ chai hoặc gạch nung để tạo thành các vòng trồng khối
hoặc các mái nhà được chát vữa và tô màu sạc sỡ.
Quần thể kiến trúc được chia thành 3 kiểu chính
với các kim tự tháp nhiều tầng
và các bậc thang thẳng đứng để làm nhà thờ.
Hai là các nhà dài và hẹp
để làm nơi ở của giới quý tộc và tăng lữ.
Cuối cùng là sân vận động
để chơi muôn thể thao dùng bóng cao su mang tên pokotok.
Pokotok là muôn thể thao được xem như hình thức giải trí
và thể hiện tín ngưỡng tôn giáo của người Maya.
Sân đầu bóng được xây theo hình chữ Y
tượng trưng cho sự giàu có và thịnh vượng
nên không có quy chuẩn về kích thước.
Hai bên sân có 2 bức tường dốc
được dựng lên để ngăn bóng bay ra ngoài.
Sân bóng thường được lát bằng thạch cao hoặc đá.
Trên các bức tường có gắn 3 đĩa tròn
có lỗ bằng đá để làm cầu môn
cách mặt sân vài mét.
Các cầu thủ phải cố đưa bóng qua đĩa để chiến thắng.
Chỉ giới quý tộc mới có thể tham gia trò chơi
và số lượng người chơi cũng thay đổi ở các vùng khác nhau.
Nếu một cầu thủ ghi bàn
anh ta sẽ có quyền lấy một đồ trang sức quý giá
của khán giả trên sân đấu.
Đội thua cuộc trong nhiều trường hợp
sẽ trở thành vật hiền tế cho thần linh
nhưng không phải lúc nào việc này cũng xảy ra.
Thần thoại Maya gắn liền với cuộc sống tư dân họ.
Ngô được nhìn nhận là thứ đã tạo ra con người
và được coi là biểu trưng của nhân loại.
Người Maya cũng có tục lệ hiền tế con người
cho thần linh
nhưng khác với hình ảnh được thể hiện qua phim ảnh
Việc hiền tế này không được thực hiện vô tội vạ
mà có kế hoạch cụ thể.
Tôn giáo Maya là tôn giáo đa thần
với một số vị thần quan trọng nhất như
thần mặt trời Kinnik Ahau, thần Mưa Chak
thần sớm Kaui và thần Ngô Hun Hunapu.
Các vị thần đều có hình dạng lai
giữa người và thú, dẫn đến việc
các vị vua Maya thường thực hiện
nghi thức hóa thân thành thần để khẳng định quyền lực
tối cao của họ. Mỗi thành quốc Maya
cũng vì thế mà có thần bảo trợ riêng.
Dù vậy, do không còn lại nhiều tư liệu
nên rất khó để hiểu tương tận về tôn giáo
và hệ thống các vị thần Maya.
Phần lớn thông tin về thần thoại Maya
đến từ Popol Vuh, tài liệu được
một giáo sĩ Tây Ban Nha là Francisco Ximene
ghi chép lại về bộ tộc K'iche
của người Maya. Popol Vuh
đề cập đến sự hình thành của vũ trụ
và hai vị thần Tepiu, Hukumat.
Hai vị thần này đã có
ảnh hưởng đến hình tượng hai vị thần của người Aztec
là Quetzalcoatl và Tezcatlipoca.
Họ đã tạo ra
thần Huracan để vị thần này
tạo nên thế giới. Các vị thần
ban đầu tạo ra con người từ gỗ và đất
nhưng họ dần nhận thấy con người từ gỗ
lại không thể nghĩ nên đã xóa sổ loài
người đầu tiên này bằng một trận lũ lụt.
Sau đó, các vị thần sử dụng cây ngô
để tạo ra con người. Tộc người mới này
nhanh nhẹn, khỏe mạnh và thông minh
đến mức các vị thần lo lắng rằng con người
có thể vượt qua họ. Vì vậy, các vị thần
đã tìm cách hạn chế tầm nhìn để
con người không thể tiếp cận được những chi thức cao hơn
và vượt qua thần thánh.
Khái quát lịch sử Maya
Lịch sử nền Văn minh Maya
có thể được chia làm 3 giai đoạn chính
Cổ đại, từ khoảng năm 8.000 trước công nguyên
đến 2.000 trước công nguyên
Tiền cổ điển, từ năm 2.000 trước công nguyên
đến 250 trước công nguyên
Cổ điển, từ năm 250 trước công nguyên
đến năm 950
Hậu cổ điển, từ năm 950 đến năm 1539
Cuối cùng là thời kỳ tiếp xúc
từ năm 1511
đến năm 1697
Trong đó, các thời kỳ tiền cổ điển
cổ điển và hậu cổ điển lại được chia thành
các giai đoạn nhỏ hơn
Văn minh Maya bắt đầu hình thành khi các khu làng nông nghiệp
quanh Trung Mỹ dần trở thành các thành quốc lớn
Kiểu cấu trúc chính trị này
có phần tương đồng với Lưỡng Hà hay Hy Lạp
khi các thành quốc Maya khá tương đồng
với ngữ hệ và nước tin tôn giáo
Nhưng các thành quốc Maya chưa bao giờ
thống nhất thành một vương quốc duy nhất
Năm 1.000 trước công nguyên
người Maya bắt đầu phát triển ở các khu vực ven biển
Ở đó, người ta khai quật được
những vết tích của làng mạc nông nghiệp
với các đồ dùng bằng gốm
La Blanca là thành quốc thương mại
phát triển nhất trong giai đoạn này
Tuy nhiên, trung tâm quyền lực thực sự
nằm ở Caminaliuyu
Từ năm 1.500 trước công nguyên
đến năm 1.200 trước công nguyên
Đây là một trong những thị trấn đông đúc nhất
nhưng đã biến mất không rõ lý do
Nhiều sử gia đoán rằng
việc này có thể có liên quan đến người Teotihuacan
một thành quốc ở phía bắc khu vực của người Maya
Một trong những thành phố lớn nhất
từng xuất hiện là El Mirador
trở nên cực kỳ thịnh vượng
Có đến hơn 100.000 người sống ở bên trong thành phố
và cả triệu người sống ở các vùng phụ cận
Thành phố có đến 30 kim tự tháp khổng lồ
cao đến hàng chục mét
Trong đó là Danta
là kim tự tháp ấn tượng nhất, cao 72 mét
có tổng thể tích lên đến 2,8 triệu mét khối
và là một trong những kim tự tháp
lớn nhất thế giới
Bởi nhiều nguyên nhân không rõ ràng
mà nhiều thành phố trong thời tí tiền cổ điển
đã đồng loạt sụp đổ hoặc bị bỏ hoang vào thế kỷ thứ nhất
Có thể là do sự sụp đổ về nhân khẩu
hoặc các thay đổi bất thường về khí hậu
Các nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng
nạn phá rừng bừa bãi của dân Maya
để xây kim tự tháp cũng là một nguyên nhân quan trọng
Điều này không chỉ ảnh hưởng nghiêm trọng
đến chất lượng đất, mà còn đe dọa
đến nguồn cung nước của họ
dẫn đến thảm họa nhân khẩu kéo dài suốt nhiều thế hệ
Vào thế kỷ 3, kỷ nguyên cổ điển
và cũng là thời kỳ hoàng kim của văn minh Maya bắt đầu
Các thành phố mở rộng
với các cung điện khổng lồ được làm từ đá
Các kim tự tháp hào nhoáng
cùng các đại điện được trang trí lộng lẫy
với ngọc xanh và đá quý
Mật độ dân số tăng cao ở các thành phố
cùng vùng hạ liu Petén đòi hỏi dân Maya
phải xây dựng các hệ thống nông nghiệp phức tạp
để bổ chợ dân số
Sự phát triển của các thành quốc cũng kèm theo
việc nhiều thành quốc cùng tham gia vào một mạng lưới
quan hệ phức tạp, phân chia thành các liên minh
và thù địch. Thời kỷ này, các đô thị
lớn nhất của người Maya có sức chứa
từ 50.000 đến 120.000 người
Trong thời kỷ cầu điển sớm
các thành quốc khắp khu vực Maya
chịu ảnh hưởng của các thành quốc Teotihuacan
ở thung lũng Mexico xa xôi
từ năm 378
Teotihuacan bắt đầu can thiệp chính trị
ở Tikal và nhiều thành quốc lân cận khác
phế chuất vua của những nơi này
và sắp đặt triều đại mới do họ hậu thuẫn
Nhưng sự thay đổi này vô hình chung
lại giúp Tikal tiến vào thời kỷ Hoàng Kim
và trở thành một trong những thành quốc hùng mạnh
nhất của người Maya
Kinh địch của Tikal là Calakmul
Một thành quốc hùng mạnh khác
tại khu vực Petén
Tikal và Calakmul đều có chư hầu riêng
là các thành quốc nhỏ hơn và thường xuyên
bị giật dây để tranh đấu lẫn nhau
tại nhiều thời điểm khác nhau trong thời kỷ cầu điển
Hoặc liên minh Tikal hoặc liên minh Calakmul
sẽ chiếm ưu thế
dẫn đến các giai đoạn hưng thịnh và suy yếu tương ứng
Trong khi đó, thành quốc hùng mạnh
và quan trọng bậc nhất vùng Đông Nam
là Copan và đạt đỉnh cao về văn hóa nghệ thuật
vào đầu thế kỷ VIII
Tuy nhiên, Copan suy yếu
Có khả năng cuộc đảo chính này
được Calakmul hậu thuẫn
nhằm làm suy yếu đồng minh mạnh mẽ của Tikal
Ngoài ra, một số thành quốc
đáng chú ý có thể kể đến nữa
là Palenque và Yaxchilán
ở lưu vực sông Usumacinta
Caminaliuyu tại thùng lũng Guatemala
và Coba ở vùng phía bắc khu vực Maya
Đến thế kỷ IX
khu vực trung tâm Maya trải qua cuộc suy thoái lớn
bắt đầu bằng sự bỏ hoang
của các đô thị, sự kết thúc
của các triều đại và sự di dân về phía bắc
Chưa có lời giải thích thỏa đáng nào
cho sự sụp đổ này, nhưng có lẽ
bắt nguồn do sự kết hợp của nhiều nguyên nhân
kiểu như chiến tranh, quá tải dân số
môi trường suy thoái và hạn hán kéo dài
Trong thời kỳ hậu Cô Điển này
trung tâm quyền lực dịch chuyển
về các thành quốc nằm ở phía bắc
bán đảo Yucatan như Chichen Itza
Uxmal và về sau là Miyapan
Tổ chức xã hội Cô Điển Maya
dựa trên thẩm quyền nghi thức
Mô hình cai trị này không ổn định
và khó đáp ứng với những thay đổi
bởi vì vua chỉ có quyền hạn trong việc xây dựng,
nghi lễ và chiến tranh
Vậy nên đến thế kỷ 9 và 10, thể chế này sụp đổ hoàn toàn
Ở phía bắc Yucatan
chế độ tập quyền và vua
bị thay thế bởi một hội đồng cầm quyền
tạo nên bởi dòng dõi tinh hoa
Ở miền nam Yucatan và trung tâm Petén
các vương quốc dần dần suy vong
Ở phía tây Petén và một số khu vực khác
Những thay đổi diễn ra quá dữ dội
khiến dân số sụt giảm nhanh chóng
Qua một vài thế hệ, những vùng đất rộng lớn
của khu vực trung tâm Maya bị bỏ hoang
Các đô thị thay nhau ngừng khắc lịch các công trình
Bia đá không còn được dựng lên
và nhiều đô thị bị bỏ hoang
Các tuyến giao thương trung bộ châu Mỹ
chuyển hướng và không còn đi qua Petén nữa
Mặc dù bị suy giảm nhiều
nhưng sự hiện diện của văn huynh Maya vẫn khá đáng kể
trong thời kỳ hậu Cô Điển
Sau khi các thành phố Cô Điển bị bỏ hoang
Những vùng đất bị bỏ hoang
đã không được tái định cư nhanh chóng
trong thời kỳ này nữa
Hoạt động của người Maya chuyển sang vùng đất thấp phía Bắc
và cao nguyên Maya
Điều này có lẽ liên quan đến việc di cư
từ các vùng đất thấp phía Nam
Thành quốc Chichen Itza suy yếu nghiêm trọng
vào thế kỷ 11
và điều này có thể đại diện cho sự sụp đổ
thời kỳ Cô Điển cuối cùng
Sau sự suy tàn của Chichen Itza
khu vực Maya thiếu đi một thế lực hùng mạnh
mang tính thống trị
đến khi thành quốc Mayapan trỗi dậy
vào cuối thế kỷ 12
Tuy vậy, đà suy tàn của nhiều thành quốc
từng một thời hùng mạnh vẫn tiếp diễn
Caminaliu, một thời vĩ đại
ở thùng lũng Guatemala
dù đã là nơi tấp nập dân cư sinh sống trong 2.000 năm
Các thành quốc bắt đầu chuyển tới
các địa điểm thuận lợi cho việc phòng thủ
thường nằm trên các đỉnh đồi
bao quanh bởi các khe núi sâu
với tường và hào quây xung quanh
Một trong những đô thị quan trọng nhất
ở cao nguyên Guatemala
là Cumarcai, thủ đô
của vân quốc K'iche
Họ đã kiến thiết được một đế quốc nhỏ khá mạnh
tầm ảnh hưởng bao trùm đại bộ phận cao nguyên Guatemala
và đông bằng ven biển Thái Bình Dương lân cận
Tuy nhiên, người K'iche
vẫn liên tục bị vân quốc Cachican
của người Ximche thách thức quyền lực
Nhưng kẻ thù hùng mạnh nhất mà người K'iche phải đối mặt
sẽ là thế lực thực dân Tây Ban Nha
Mayapan bị bỏ hoang
vào khoảng năm 1448
sau một thời kỳ hỗn loạn chính trị, xã hội và môi trường
gần tương tự như giai đoạn suy tàn
và sụp đổ cuối cổ điển ở vùng phía nam Maya
Tiếp nối thời kỳ bỏ hoang đó
là một thời kỳ chiến tranh, dịch bệnh
và thiên tai kéo dài
ở bán đảo Yucatan, kết thúc ngay trước khi
người Tây Ban Nha xuất hiện tại đây vào năm 1511
Nhưng dù không còn một thành quốc
nào hùng mạnh vượt trội tất cả
người Tây Ban Nha vẫn nhắc đến việc
các thành phố ven biển của người Maya
duy trì được sự giàu có và phát triển
Cuộc trinh phạt của thực dân Tây Ban Nha
Khác với cuộc trinh phạt của người Aztec
diễn ra chỉ trong một quãng thời gian khá ngắn
Cuộc trinh phạt Maya của đế chế
thực dân Tây Ban Nha là một sự kiện kéo dài
xuyên suốt gần 2 thế kỷ
Một phần lý do là vì địa hình của khu vực bán đảo Yucatan
vô cùng phức tạp, gây ra nhiều khó khăn
và tồn kém cho cuộc trinh phạt của người Tây Ban Nha
Trước khi cuộc trinh phạt diễn ra
người Tây Ban Nha đã nhiều lần
tiếp xúc với người Maya
Từ thuốc địa Cuba, người Tây Ban Nha có thể dễ dàng
tiếp cận bán đảo Yucatan
Năm 1511, một chiếc thuyền Tây Ban Nha
bị đắm ở vùng biển Caribe
và khoảng một chục người sống sót đổ bộ lên bờ biển Yucatan
Họ bị bắt giữ bởi một lãnh chúa Maya
và phần lớn họ
bị hiến tế cho thần linh
Nhưng có hai người đào tàu được
Sau này, một trong hai người đó đã giúp đỡ Hernán Cortes
chinh phục người Aztec
với tư cách là phiên dịch viên
Từ năm 1517 đến năm 1519
ba đoàn thám hiểm Tây Ban Nha riêng biệt
đã khám phá các khu vực bờ biển Yucatan
và nhiều lần tiếp xúc với người Maya
Sau khi thủ đô Tenochtitlan
của người Aztec rơi vào tay Tây Ban Nha
vào năm 1521, Hernán Cortes
cử Pedro de Alvarado
tới Guatemala với 180 kỵ binh
300 bộ binh, 4 cỗ pháo
và hàng ngàn chiến binh đồng minh bản địa
từ miền trung Mexico
Ngay khi tiếp cận lực lượng của người Kiche
Alvarado đã cho quân tấn công
Trong lá thư gửi đến Hernán Cortes
Alvarado đã kể lại về việc chỉ trong một trận đánh
quân Tây Ban Nha đã dùng súng
giết chết hàng chục cung thủ của cơn Kiche như thế nào
và cho kỵ binh quét sạch cả khu vực
Sau chiến hàng ấy, Alvarado
lập liên minh với người Ixinche
và xây dựng thành phố Santiago de los Caballeros
Ông cũng yêu cầu người Ixinche
cống nạp vàng, nhưng lòng tham
khiến các yêu cầu ngày càng quá đáng
Người Ixinche bèn rút vào rừng
rồi bắt đầu gây chiến với lính Tây Ban Nha
Suốt 6 năm sau đó, lính Tây Ban Nha
bị giữ chân tại vùng này cho đến khi
họ khuất phục được người Ixinche
và ép các quý tộc ra hàng tại
Ciudad Vieja vào năm 1530
Cortes cũng gửi thêm thân tín khác
là Luis Marin đến bình định vùng Tabasco
và mở rộng lãnh địa đến Chiapas
Năm 1524
Hernán Cortes dẫn một đoàn viễn trinh
bộ hành tới Honduras
băng qua vùng Acalan ở phía nam Campeche
và Bóng quốc Itza
tại khu vực nay là tỉnh Petén
miền bắc Guatemala
Mục tiêu của ông là trấn áp Cristobal de Odis
đang nổi loạn
Người từng được Cortes cử đi trinh phục Honduras
nhưng đã tự ý ly khai
Cortes rời Tenochtitlan
ngày 12 tháng 10 năm 1524
với 140 binh sĩ Tiếp Anha
trong đó có 93 kỵ binh
3.000 chiến binh bản địa
150 con ngựa, cung pháo, đạn dược
và các nhu yếu phẩm khác
Chuyến hành quân cực kỳ vất vả
đặc biệt sau khi Cortes đưa quân xuống phía nam
dọc sườn Tây dạy núi Maya
Họ mất hầu hết ngựa
bị lạc trong vùng đồi núi phía Bắc Hồ Izabal
và suy chết đói trước khi được người Maya
dẫn đường để đến nơi an toàn
Đến thời điểm đó tan quân chỉ còn
vài trăm người, Cortes đã liên lạc
với nhóm người Tây Ban Nha mà ông tìm kiếm
nhưng phát hiện ra rằng
chính các sĩ quan của Cristobal de Olis
đã tự dẹp cuộc nổi loạn của y
Sau đó, Cortes trở về Mexico
bằng đường biển
Trở về căn cứ, Cortes nhận ra
người Maya Tabasco đã nổi loạn lần nữa
và quân Tây Ban Nha sẽ mất đến 50 năm
chỉ để bình tĩnh hoàn toàn ở khu vực này
Năm 1529
tiếp tục xảy ra nổi loạn ở khu vực Guatemala
Hai bộ lạc Maya
là Exil và Uspantec
bắt đầu quầy phá các bộ lạc đồng minh về Tây Ban Nha
Để đáp trả lại, tướng Tây Ban Nha
là Gaspar Arias
dẫn quân đến rừng Cuchumatanes
và Lacandon để phản kích
Chuyến hành quân này đặc biệt khó khăn
khi địa hình rừng núi cực kỳ khắc nghiệt
Và kết quả cuối cùng là một thảm họa
Pedro Olmos đã thay thế Gaspar Arias
làm chỉ huy cuộc tấn công
và rơi vào cái bẫy của hơn 20.000 chiến binh Maya
Họ hướng chịu thất bại nặng nề
khi nhiều người bị giết hoặc bị bắt rồi hiến tế
Năm 1530
Francisco de Castellanos
dẫn một đoàn viễn trinh tiến đánh khu vực Cuchumatanes
lần thứ hai
Khi đến khu vực Exil, người Tây Ban Nha đụng độ
với khoảng 4.000-5.000 chiến binh Maya
Nhờ kỹ binh và hỏa lực vượt trội
họ đánh bại đối phương, đốt phá khảo đài Nebai
và bắt những người sống sót làm nô lệ
Sau thất bại này, bộ tộc Exil đầu hàng
đoàn viễn trinh tiếp tục tiến về Uspantan
nơi đang có hơn 10.000 chiến binh Maya
tập hợp từ nhiều bộ tộc khác nhau
Dù bị áp đảo với quân số
người Tây Ban Nha vẫn giành chiến thắng nhờ vũ khí
và kỹ binh, chiếm được thành
và bắt toàn bộ các chiến binh còn sống làm nô lệ
Tháng 12 năm 1530
toàn vùng Cuchumatanes đã bị khuất phục
đánh dấu sự kết thúc của giai đoạn quân sự
trong cuộc trinh phục người Maya
vùng núi Tây Bắc Guatemala
Năm 1531
Alonso de Avila và Francisco de Montejo
tiếp tục tiến hành công cuộc trinh phạt
khu vực phía Bắc Yucatan
Các cuộc chiến này đã đưa người Tây Ban Nha
đến việc đụng độ với thành quốc Chichen Itza
Quân Tây Ban Nha nhận được sự hỗ trợ
từ các thành quốc đồng minh như
Sioux, Chen và Pech và giành được chiến thắng ban đầu
nhưng họ vẫn không đánh bại được
Chichen Itza và chịu nhiều thất bại
Cuộc chiến này đã kết thúc trong thất bại
khi người Tây Ban Nha chỉ xây dựng được
một số thành phố quanh vùng này
chứ vẫn không thể làm chủ được toàn bộ vùng Yucatan để khai thác vàng
Nhưng tất cả thay đổi vào năm 1546
khi Chichen Itza
và các đồng minh chủ động tấn công người Tây Ban Nha
Cuộc chiến đẫm máu và kéo dài 4 tháng
bà đã cho Francisco de Montejo
cơ hội để huy động lực lượng lớn
đánh bại quân Maya một lần cuối cùng
Với thất bại và sự sụp đổ của Chichen Itza
các thành quốc Maya ở phía Bắc Yucatan
lần lượt sụp đổ theo dưới tay người Tây Ban Nha
Tàn dư của các thành quốc ấy
đều chạy đến Petén và các khu vực phía Nam
với rừng rậm và địa hình phức tạp
Kỵ binh và súng trường của người Tây Ban Nha
không phát huy được ưu thế tại Petén
Các nỗ lực trinh phạt khu vực này
đều kết thúc trong thất bại
dẫn đến việc Petén tương đối hòa bình và yên ổn
trong hơn 70 năm tiếp theo
Sau nhiều nỗ lực thất bại, người Tây Ban Nha cuối cùng
cũng mở chiến dịch chinh phục cuối cùng
nhằm tiêu diệt tàn dư của nền văn minh Maya độc lập
Kế hoạch bắt đầu từ sáng kiến xây dựng
con đường Hoàng gia của thống đốc Yucatan
là Basque Martin
với mục tiêu kết nối các vùng lãnh thổ bị chia cắt
Trong quá trình này, người Tây Ban Nha
cho xây dựng pháo đài Chuntunqui
lấy nơi này làm căn cứ chiến lược
để tiến quân đến hồ Petén Itza
trung tâm của văn quốc Itza Maya
Từ năm 1695 đến 1696
cũng được cử đến liên tục
nhằm thuyết phục và cải đạo người Maya
song hầu hết đều thất bại
Đầu năm 1696
quân Tây Ban Nha đụng độ với khoảng 2.000 chiến binh Maya
quanh hồ Petén Itza
Một năm sau, họ quyết định mở cuộc tấn công tổng lực
Những chiếc tàu gale
trang bị pháo bình vượt qua mặt hồ
nã pháo vào thủ đô noi Petén của người Itza
Đến cuối năm 1697
vua và các thủ lĩnh Maya bị bắt
đánh dấu sự sụp đổ hoàn toàn
của nền văn minh Maya độc lập
chấm dứt gần 200 năm kháng cự trước người Tây Ban Nha
Cuộc trinh phạt của Tây Ban Nha
đã xóa bỏ gần hết các nét độc đáo của nền văn minh Maya
Tuy nhiên, nhiều ngôi làng Maya
vẫn biệt lập khỏi chính quyền thực dân Tây Ban Nha
và phần lớn họ vẫn tiếp tục lối sống của mình
Nhờ vậy mà cho đến nay
văn minh Maya vẫn còn được gìn giữ phần nào
bởi hàng triệu người nói tiếng Maya
vẫn đang an cư lạc nghiệp trên mảnh đất tổ tiên
của họ
Và vừa rồi là toàn bộ nội dung của bài viết
Nếu thấy video này hữu ích, đừng quên like, share, subscribe
kênh youtube spyroom
và bật nút chuông thông báo
để không bỏ lỡ những nội dung tương tự khác trong tương lai nhé
Còn bây giờ, mình là Viet Anh
Và bây giờ thì xin chào tạm biệt
