VÌ SAO CHỮ NÔM KHÔNG TRỞ THÀNH CHỮ VIẾT CHÍNH THỨC

Xưa và Nay
1.3K người theo dõi
#su8 #su8vietnam
VÌ SAO CHỮ NÔM KHÔNG TRỞ THÀNH CHỮ VIẾT CHÍNH THỨC?
#BLVHảiThanh #History #ThưPháp #Calligraphy
VÌ SAO CHỮ NÔM KHÔNG TRỞ THÀNH CHỮ VIẾT CHÍNH THỨC?
#ChữHán #ChữNôm #ChữQuốcNgữ #ChữNho #TrungHoa #TrungQuốc #HanDynasty #NhàHán
Nếu quay ngược thời gian về vài trăm năm trước, bạn sẽ thấy một điều rất kỳ lạ.
Người Việt nói tiếng Việt, sống trên đất Việt, nhưng lại không dùng chữ Việt để ghi chép những thứ quan trọng nhất của quốc gia.
Mà chiếu chỉ, luật lệ, sử sách, văn bản hành chính đều được viết bằng chữ Hán.
Trong khi đó, những câu ca giao, lời than thở, tiếng cười dân gian, tình yêu trai gái lại được ghi bằng một thứ chữ khác, đó là chữ Nô.
Hai hệ chữ cùng tồn tại song song, nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Và chính sự khác biệt đó nói lên rất nhiều điều trong lịch sử, văn hóa và thân phận của tiếng Việt.
Chữ Hán và chữ Nô giống và khác nhau như thế nào?
Vì sao chữ Nô không trở thành chữ Việt chính thức?
Hãy nói về chữ Hán trước.
Trước hết, thần phải làm rõ, chữ Hán không phải chữ của người Việt.
Nó là hệ chữ được người Trung Hoa cổ sáng tạo và hoàn thiện qua hàng nghìn năm.
Khi người Việt tiếp xúc với chữ Hán, đặc biệt trong thời kỳ Bắc thuộc,
chữ Hán đã làm một hệ thống chữ viết hoàn chỉnh, dùng để quản lý nhà nước,
ghi chép lịch sử, truyền bát tư tưởng và đào tạo tầng lớp tinh hoa.
Khi các triều đại Việt Nam giành được độc lập, điều kỳ lạ là chữ Hán không bị loại bỏ,
mà ngược lại được giữ vai trò trung tâm.
Lý do thì rất đơn giản và cũng rất thực tế.
Chữ Hán lúc đó là ngôn ngữ quốc tế của khu vực Đông Á.
Muốn tổ chức bộ máy nhà nước, ban hành luật pháp, giao thiệp với các nước láng giềng,
Việt Nam bắt buộc phải dùng chữ Hán.
Học chữ Hán không chỉ là học chữ bình thường,
mà là học cách làm quan, học đạo trị quốc, học luân lý trên dưới.
Vì thế chữ Hán trở thành cánh cửa độc quyền dẫn vào quyền lực.
Ai học được chữ Hán, người đó có cơ hội bước vào bộ máy cao trị.
Ai không đọc được, dù có thông minh đến đâu, cũng bị loại khỏi cuộc chơi.
Một chữ Hán thường gắn với một âm tiết và ý nghĩa.
Nhưng điều quan trọng, nó ghi tiếng Hán, không phải là tiếng Việt.
Người Việt đọc chữ Hán bằng âm Hán Việt, một hệ thống phát âm được Việt hóa.
Nhưng bản chất chữ thì vẫn chữ của người Hán.
Vì thế chữ Hán có thể ghi tốt những khái niệm ví dụ như tiên mệnh, quân thần, lễ nghĩa,
nhưng lại bất lực trước những từ thuần Việt như là ăn, ở, mẹ, cha.
Và chính từ khoảng trong đó, chữ Nôm đã ra đời.
Chữ Nôm không phải là chữ ngoại lai,
mà là chữ do người Việt tự sáng tạo, dựa trên chữ Hán,
để giải quyết một vấn đề rất cụ thể.
Làm sao để ghi lại tiếng Việt bằng chữ viết?
Điều này nghe đơn giản, nhưng thực tế lại vô cùng khó.
Vì tiếng Việt khác tiếng Hán ở cấu trúc, từ vựng và thanh điệu.
Người Việt không thể chỉ mượn nguyên chữ Hán,
mà phải bè chữ Hán ra, ghép lại, cài biến,
để tạo ra những chữ mới chỉ tồn tại trong tiếng Việt.
Có những chữ Nôm được tạo ra bằng cách mượn chữ Hán có sẵn,
đọc theo nghĩa gần đúng.
Nhưng phần lớn chữ Nôm thì đều phức tạp hơn.
Chúng là sự kết hợp giữa một phần gợi nghĩa và một phần gợi âm.
Nói Nôm na, chữ Nôm giống như một câu đố ghép hình.
Nhìn vào là biết đại khái, vẫn đoán được cách đọc.
Đúng là đuổi hình, bắt chữ.
Chính nhờ chữ Nôm, những từ rất Việt như là
trời, đất, nước, ăn, ở, thương, nhớ,
lần đầu tiên được ghi lại bằng chữ viết.
Và lần đầu tiên trong lịch sử,
tiếng Việt không cần phải dịch sang tiếng Hán để tồn tại trên giấy.
Nếu chữ Hán là tiếng nói của triều đình,
thì chữ Nôm là tiếng nói của đời sống.
Nó ghi lại nỗi buồn, niềm vui, sự châm biếm, khát vọng
và cả những điều rất đời, rất người.
Chữ Nôm không thống trị nhà nước,
nhưng nó thống trị văn học dân tộc.
Những tác phẩm mà ngày nay người Việt coi là tinh hoa văn hóa,
phần lớn đều được viết bằng chữ Nôm.
Nổi bật nhất là Chuyện Kiều,
một tác phẩm mà nếu viết bằng chữ Hán,
chắc chắn đã không thể sống lâu đến thế trong lòng người Việt.
Bởi vì Chuyện Kiều không chỉ là câu chuyện,
mà là tiếng Việt ở trạng thái đẹp nhất.
Từng câu luộc bát, từng cách dùng từ,
từng nhịp điệu đều gắn chặt với ngôn ngữ của người Việt.
Chữ Nôm không phải là công cụ,
mà là cái vỏ chữ viết vừa khít với tâm hồn tiếng Việt.
Hay như thơ của Hồ Xuân Hương,
Chữ Nôm trở thành vũ khí sắc bén để châm biếm lễ giáo,
nói chuyện thân phận, nói chuyện khát vọng sông.
Những điều này nếu viết bằng chữ Hán,
sẽ hoặc bị làm cho quá nghiêm trang,
hoặc là không viết được.
Điều đó cho thấy một sự thật rất quan trọng.
Chữ Nôm không chỉ là chữ viết,
mà là không gian của tiếng Việt.
Nhưng tại sao nó lại không trở thành
chữ viết chính thức của người Việt gì?
Tại sao lại như thế?
Trước hết là vì chữ Nôm quá khó và quá dối.
Một từ tiếng Việt có thể được viết
bằng vài ba kiểu chữ Nôm khác nhau,
tùy người viết, tùy vùng và tùy thời.
Không có một tiêu chuẩn nào được thống nhất.
Muốn đọc được chữ Nôm,
người ta phải học chữ Hán trước
và rất giỏi chữ Hán,
vì chữ Nôm được ghét từ chữ Hán.
Thành ra học chữ Nôm giống như học 2 lần,
chưa xong chữ Hán thì chưa thể đụng đến chữ Nôm.
Với dân thường, chuyện đó gần như là bất khả thi.
Thế nên chữ Nôm chỉ quanh quẩn
ở một tầng lớp trí thức rất hẹp.
Nó không thể lan ra toàn xã hội,
không thể dùng để dạy học đại trà,
càng không thể dùng cho một bộ máy hành chính
từ trung ương tới làng xã.
Một nhà nước muốn quản lý hiệu quả
thì không thể dùng một thứ chữ mà ai cũng viết một kiểu.
Lý do thứ 2 nằm
ở tư duy của nhà nước phòng kiệt.
Các triều đại Việt Nam vận hành
theo mô hình Nho Giáo,
mà Nho Giáo ở đây chính là chữ Nho, chữ Nho chính là chữ Hán.
Thi cử, quan chức, học vị,
kinh điển, tất cả đều viết
bằng chữ Hán.
Chữ Hán lúc đó là một ngôn ngữ chung,
đã quen, đã ổn định và đã kiểm soát được.
Dùng chữ Hán là dùng một hệ thống
có sẵn từ hàng nghìn năm và ít rủi ro.
Trong khi đó, chữ Nôm lại mang hơi hướng
tự do và dân gian.
Nó ghi tiếng nói đời thường, cảm xúc cá nhân,
chấm biếm, than thở, yêu đương.
Với nhà nước phòng kiệt,
đó là thứ khó kiểm soát.
Một bộ máy cai trị luôn thích sự chuẩn bực,
quân phép hơn là sự linh hoạt và sáng tạo.
Thế rồi, chữ Quốc ngữ đã xuất hiện.
Chữ Quốc ngữ dùng mẫu tự Latin
để nghiêm tiếng Việt, ban đầu không phải sinh ra
để thay thế chữ Hán hay chữ Nôm.
Lúc đầu nó chỉ là công cụ truyền giáo,
rồi dần được dùng trong một số tài liệu hành chính và báo chí.
Nhưng chứng yêu điểm quá rõ ràng
của chữ Quốc ngữ đã giúp nó lan nhanh
một cách không thể cưỡng lại.
Một người bình thường chỉ cần vài tháng là có thể đọc viết được,
trong khi để đọc chữ Nôm, chữ Hán
có khi phải học nhiều năm.
Điểm hay nhất của chữ Quốc ngữ là ở chỗ
nó ghi tiếng Việt đúng như cách người Việt nói.
Mỗi âm tiết được ghi bằng chữ cái
nó thành dấu rõ ràng, không cần đoán nghĩa,
không cần suy luận, viết sao đọc vậy,
đọc sao viết vậy.
Điều mà chữ Nôm từng cố gắng làm suốt hàng trăm năm,
chữ Quốc ngữ làm được ngay lập tức và trên đền.
Không chỉ dễ học,
chữ Quốc ngữ còn cực kỳ thuận tiện
cho in ấn, giáo dục và truyền thông.
In sách nhanh hơn và rẻ hơn,
mở trường dạy chữ dễ hơn.
Báo chí, sách vở, tài liệu phổ biến
tới cả những tầng lớp mà trước đó hoàn toàn mua chữ.
Lần đầu tiên trong lịch sử,
chữ viết không còn là đặc quyền
của trí thức hay quan lại,
mà trở thành công cụ chung của toàn xã hội.
Chỉ trong vài trùng năm đầu thế kỷ 20,
chữ Quốc ngữ đã làm được điều
mà chữ Nôm không thể làm trong nhiều thế kỷ,
tạo ra một xã hội biết đọc, biết viết trên diện rộng.
Khi dân chúng đã quen đọc báo,
viết thư, học hành bằng chữ Quốc ngữ,
thì chữ Hán và chữ Nôm gần như không còn
một lý do thực tế để tồn tại trong đời sống hàng ngày nữa.
Với chữ Hán,
sự ra đi mang tính sức khoát.
Nó gắn với chế độ khoác cử,
với tầng lớp quan lại phong kiến,
với một trật tự xã hội đã kết thúc.
Khi hệ thống đó sụp đổ,
chữ Hán đã rút lui như một biểu tượng của quá khứ.
Còn với chữ Nôm, câu chuyện buồn hơn.
Chữ Nôm không bị ghét bỏ,
cũng không bị phủ nhận giá trị.
Nó được tôn trọng nhưng không còn được dùng.
Từ chỗ là phương tiện để tiếng Việt cất lời,
chữ Nôm trở thành đối tượng nghiên cứu
nằm trong thư viện, bảo tàng,
trong các bản dịch và trú giải.
Nó sống tiếp nhưng sống như một di sản,
chứ không phải là công cụ sống động
của đời sống xã hội.
Có thể nói, chữ công ngữ
không khiến cho chữ Nôm hay chữ Hán chết,
mà đơn giản là nó đã làm tốt hơn
tất cả những gì mà hai thứ chữ kia
từng cố gắng làm nhưng không làm được.
Một công cụ vừa dễ hơn, nhanh hơn,
rẻ hơn, tiện hơn, gần với tiếng nói của dân hơn,
thì sự thay thế là điều không thể tránh khỏi.
Từ đó về sau,
chữ Nôm đã khép lại vai trò lịch sự của mình,
từ chữ viết của đời sống,
trở thành ký ức của văn hóa.
Và bây giờ, những người đọc được chữ Nôm
phần lớn được gọi là các nhà nghiên cứu.
Không còn hiện diện
trong sinh hoạt hàng ngày,
nhưng chữ Nôm vẫn tồn tại như những bằng chứng
trong một giai đoạn rất dài, rất nỗ lực của người Việt
trong hành trình đi tìm chữ viết
cho chính tiếng nói của mình.
Thế nên, có thể hiểu như thế này.
Chữ Hán là chữ của người khác,
người Việt dùng để quản lý học hành và cai trị.
Chữ Nôm là chữ của người Việt,
dùng để nói lên tiếng nói thần của mình.
Một bên đại diện cho trật tự và quyền lực,
một bên đại diện cho đời sống và cảm xúc.
Chính sự song song ấy
tạo ra một lịch sử chữ viết rất đặc biệt của Việt Nam,
nơi mà tiếng nói dân tộc
từng phải đi đường vòng suốt nhiều thế kỷ
trước khi cuối cùng trở thành một hình thức viết
phù hợp nhất cho chính mình.
Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này.
Nếu cảm thấy thú vị,
bạn hãy nhấn nút đăng ký kênh,
bật chuông thông báo và chia sẻ.
Còn bây giờ thì sẽ được nói lời chào tạm biệt.
