Hàng năm, theo quan niệm của người Việt thì đúng vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, là ngày Táo Quân cưỡi cá chép bay về trời để bẩm báo mọi việc lớn nhỏ xảy ra trong gia đình của gia chủ cho Ngọc Hoàng. Cho đến đêm Giao thừa Táo Quân sẽ quay về hạ giới để tiếp tục công việc trông coi bếp lửa của mình. Theo sách "Phong tục thờ cúng của người Việt", Táo Quân có nguồn gốc từ ba vị thần: Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ của Lão giáo Trung Quốc nhưng được người việt chuyển hóa sự tích hai ông một bà là: vị thần Đất, vị thần Nhà, vị thần Bếp núc.
Tàn mạn đôi chút về lễ cúng ông Táo, ông Công.
Hàng năm, theo quan niệm của người Việt, thì đúng vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch
là ngày Táo Quân cưỡi cá chép bay về trời để bầm báo mọi việc lớn nhỏ
xảy ra trong gia đình của gia chủ cho Ngọc Hoàng.
Cho đến đêm giao thừa, Táo Quân sẽ quay về hạ giới để tiếp tục công việc
trong coi bếp lửa của mình.
Theo sách Phong Tục Thờ Cúng của người Việt, Táo Quân có nguồn gốc từ ba vị thần
Thổ công, Thổ địa, Thổ kỳ của lão giáo Trung Quốc
nhưng được người Việt truyền hóa sự tích hai ông một bà là
vị thần đất, vị thần nhà, vị thần bếp núc.
Từ xa xưa, người dân Việt đã ngưỡng mộ lòng trung thủy của ông Táo
và thờ cúng ông Táo với hy vọng Táo Quân sẽ giúp họ giữ bếp lửa
trong gia đình luôn nồng ấm và hạnh phúc.
Chuyện xưa kể rằng Thị Nhi có chồng là Trọng Cao
vì ăn ở mặn nồng tha thiết với nhau nhưng mãi không có con.
Vì vậy, dần già Trọng Cao hay kiếm chuyện xô xát dần vặt vợ.
Một hôm chỉ vì một chuyện nhỏ Trọng Cao gây thành chuyện lớn
đánh Thị Nhi và đuổi đi.
Nhi bỏ nhà đi lang thang đến một xứ khác và sau đó gặp Phạm Lan.
Hai người phải lòng nhau kết thành vợ chồng.
Phần Trọng Cao sau khi nguy rận thì quá ân hận
nhưng vợ đã bỏ đi xa.
Cao say sức và nhớ Thị Nhi quay quắt liền lên đường tìm kiếm vợ.
Ngày này qua tháng nọ tìm mãi hết gạo hết tiền
Cao phải làm kẻ xin ăn dọc đường.
Cuối cùng may cha Cao tình cờ tìm xin ăn đúng nhà của Nhi
đúng lúc Phạm Lan đi vắng.
Nhi sớm nhận ra người hành khất đúng là người chồng cũ
nàng mời vào nhà nấu cơm mời Cao.
Đúng lúc đó Phạm Lan trở về.
Nhi sợ chồng nghi oan nên giấu Cao dưới đống dạ sau vườn.
Chẳng may đêm ấy Phạm Lan nổi lửa đốt đống dạ để lấy cho bón ruộng.
Thấy lửa cháy Nhi lao mình vào để cứu Cao ra.
Thấy Nhi nhảy vào đống lửa Phạm Lan thương vợ cũng nhảy theo
khiến cả ba đều chết trong đám lửa.
Ngọc Hoàng cảm động trước tình nghĩa của ba người nên phong cho làm vua bếp
hay còn gọi là định phúc táo quân
và giao cho người chồng mới là thổ công, trông coi việc trong bếp.
Người chồng cũ là thổ địa, trông coi việc trong nhà.
Còn người vợ là thổ kỳ, trông coi việc trợ búa.
Người ta quan điểm rằng một năm mở đầu bằng Tết Nguyên Đán
và kết thúc bằng Tết Ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp.
Vì vậy để được táo quân phủ trợ vào ngày này
người ta thường làm lễ tiễn đưa Ông Táo về chầu trời rất long trọng.
Người xưa cũng cho rằng sau khi nghe táo quân bầm báo
Ngọc Hoàng sẽ căn cứ vào đó để định đoạt có thể khen thưởng hoặc quở phạt gia chủ.
Bởi vì táo quân không những là vị thần cai quản mọi hoạt động của gia chủ
Ông còn là vị thần quyết định sự may, dùi, phúc họa của cả gia chủ.
Bên cạnh đó Ông còn ngăn cản sự xâm phạm của ba quỷ
giữ bình yên cho gia đình gia chủ.
Vì vậy tục cúng Ông Táo mang ý nghĩa cầu mong cho sự ấm no, đầy đủ
sau đó mới đến ý nghĩa thờ thần bếp, chuyên cai quản việc bếp núc.
Đồ lễ để cúng Ông Công, Ông Táo thường có một bộ mã Ông Công và ba bộ mã Ông Táo
ngoài ra còn có hương, hoa, hoả, quả, cao, trầu.
Cùng một mâm cỗ được chuẩn bị cẩn thận, đầy đủ với xôi, gà, giò, nem, canh, măng miến.
Lễ cúng Ông Công, Ông Táo thường diễn ra trước 12 giờ trưa ngày 23 tháng Chạp.
Mâm cúng phải đặt trong bếp.
Sau khi cúng xong, những đồ vàng mã như mũ, áo, hia và một số vàng thoi bằng giấy
sẽ được đốt đi sau lễ cúng Ông Táo cùng với bài vị cũ.
Sau đó người ta sẽ lập bài vị mới cho Táo Công.
Theo truyền thuyết, cá chép là phương diện duy nhất có thể đưa táo quân về trời.
Bởi thế, vào ngày này, các gia đình đều cúng cá chép còn sống
để các ông, bà táo có phương tiện về chầu trời.
Với ngụ ý, cá chép hóa long, nghĩa là cá sẽ biến thành rồng đưa ông táo về trời.
Ngoài ra, cá chép còn mang ý nghĩa biểu tượng cho sự thăng hoa,
tinh thần vượt khó, sự kiên trì và bền trí để đi tới thành công.
Sau khi làm lễ, cá chép này sẽ được phóng sinh, thả ra ao hồ.
Đến đêm 30 tháng Chạp, ông táo trở về cùng gia đình bước vào năm mới.
Như vậy, hệ thống lễ Tết làm thành một chu trình khép kín, âm dương truyền hóa cho nhau.