Đồng bằng sông Kiểu Long không chỉ có 300 năm lịch sử,
mà từ hàng nghìn năm trước, những cư dân đầu tiên của vương quốc cổ Phù Nam
đã có mặt ở vùng đất này.
Họ xây dựng nên một nền văn minh rực rỡ và sau đó biến mất đầy bí ẩn.
Tưởng như câu chuyện xưa ấy sẽ mãi mãi bị trôn vùi,
nhưng ánh sáng của khoa học hiện đại đã làm sống dậy những hào quang ngủ yên nghìn năm trong lòng đất.
Các cổ vật còn xót lại là minh chứng rõ ràng nhất để kẻ hậu bối tiếp nhận thông điệp từ tiền nhân gửi gắm
và giải mã một quá khứ huy hoàng của nền văn hóa thuở sơ khai ở hạ nguồn sông Mê Công,
một trong ba nền văn hóa cổ tiêu biểu từng tồn tại trên đất Việt.
Câu chuyện bắt đầu từ căn phòng trưng bày những pho tượng cổ rất kỳ lạ
trong bảo tàng lịch sử thành phố Hồ Chí Minh
đã lôi cuốn tôi đi tới hành trình tìm hiểu về nền văn hóa xa xưa ấy.
Núi Ba Thê thuộc thị trấn Úc Eo, huyện Thoại Sơn, An Giang
có độ cao hơn 200 mét so với mực nước biển
nằm lẻ loi giữa cánh đồng rộng lớn thuộc vùng tứ giác Long Xuyên
mỗi năm đều chịu tác động của mùa nước nổi.
Suốt quá trình cải tạo kéo dài hàng trăm năm qua
đã biến nơi đây trở thành vùng đồng bằng màu mỡ bậc nhất khu vực.
Gò cây thị nằm cách Ba Thê chừng hơn 1 km
là nơi đầu tiên tìm thấy những di vật và nền móng kiến trúc cổ
do nhà khảo cổ học người Pháp Louis Malagé
tiến hành khai quật vào năm 1944 thế kỷ trước.
Từ các hiện vật để lại, các nhà khoa học đã chứng minh
nó thuộc về một nền văn hóa cổ của Vương quốc Phù Nam
tồn tại từ thế kỷ thứ nhất đến thế kỷ thứ bảy sau Công Nguyên
và Louis Malagé gọi nền văn hóa ấy là văn hóa óc eo
lấy theo tên gọi của cánh đồng óc eo nơi phát hiện ra di tích.
Sự xuất hiện của cư dân Phù Nam ở đồng bằng châu Thổ sông Kiều Long
chứng tỏ họ sớm thích nghi với môi trường đồng bằng ngập nước
và họ cũng đã thành công trong việc chinh phục vùng đất này
để mở ra một thời kỳ phát triển rực rỡ
hình thành nên Vương quốc cổ hùng mạnh bẩn nhất
ở khu vực Đông Nam Á giai đoạn đầu Công Nguyên.
Từ di chỉ do Malagé khai quật ở gò cây thị A cho thấy
một kiến trúc bằng gạch khá đồ sộ
là phế tích nền móng của công trình đền tháp còn xót lại.
Quan sát kỹ, chúng ta không khỏi ngạc nhiên
khi giữa các lớp gạch đông không thấy có dấu hiệu nào
của chất liên kết giống như lớp vữa trong công nghệ xây dựng hiện đại.
Vậy bằng cách nào mà những lớp gạch xếp mộc như thế
có thể đứng vững để tạo thành các công trình vĩ đại của người Phù Nam?
Dù đã có nhiều giả thiết đặt ra nhằm lý giải cách thức xây dựng đặc biệt đó
nhưng chưa có lời giải đáp nào hoàn toàn chính xác.
Gò cây thị B nằm cách gò cây thị A khoảng 20 mét
được các nhà khảo cổ Việt Nam khai quật năm 1999.
Qua khai quật đã xác định đây là một kiến trúc bằng gạch đá hình chữ nhật
có hai vòng trong ngoài, mặt nền trung tâm bằng phẳng được đắp bằng đất cát
và đặc biệt đã phát hiện ra di tích mộ hỏa táng
mang tính chất thờ phụng mà trước đây các nhà khảo cổ học người Pháp chưa biết đến.
Các hiện vật tìm thấy từ hai nền gò cây thị A và B
như gốm xứ, cọc nhà sàn, tượng Phật bằng đồng
có niên đại cách nay hơn 1.500 năm
giúp làm sáng tỏa hơn về nền văn hóa độc đáo của cư dân óc eo trong quá khứ.
Đối diện gò cây thị là gò giống cát
Ở đây thì đang có một công trường người ta tổ chức khai quật các di chỉ khảo cổ
Bây giờ tôi sẽ đi sang đó để xem thế nào
cũng chưa biết là có được vào xem hay không nữa
Đây, đi qua cái cầu gỗ này để sang gò giống cát
cũng là cái nơi nằm ở giữa cánh đồng óc eo
cách biệt hoàn toàn với các khu dân cư
nên là rất vắng vẻ và yên tĩnh
Trên đường vào thì tôi thấy có rất nhiều các cái mảnh gạch vỡ và mảnh gốm nổi luôn ở trên mặt đất
Đây rồi, đây là một cái mảnh vỡ của cái bình hay là cái đĩa gì đây
Nhìn thế này thôi nhưng mà tuổi đời cái mảnh gốm này là trên 1.000 năm
Cái này mà mang về làm kỷ niệm là cũng khá hay đây
Sau lần khai quật này
có thể gò giống cát sẽ cung cấp được những thông tin mới
để giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nền văn hóa cổ óc eo còn nhiều điều bí ẩn
Di tích Linh Sơn Nam nằm ngay cạnh chùa Linh Sơn dưới chân núi Ba Thê
Từ đường lớn men theo con đường nhỏ bên hông chùa Linh Sơn 100 mét là tới
Đây là loại kiến trúc cung đình mang tính tôn giáo
Có niên đại khoảng thế kỷ thứ nhất đến thế kỷ thứ 9
Sau đó thì suy tàn và bị đất khát trôn vùi
Di tích này cũng có quan hệ với các kiến trúc hiện nằm trong khuôn viên chùa Linh Sơn
thuộc khu vực trung tâm quần thể óc eo Ba Thê
với mật độ dày đặc những di chỉ
Từ phần móng xuất lộ cho thấy kiến trúc hướng mặt về phía đông
Các tường móng bằng gạch và đá tạo thành nhiều ngăn lớn nhỏ
như nền, sân, hành lang, hệ thống dẫn nước, cống ngầm
Những dấu vết kiến trúc còn lại cho thấy
Ở đây trải qua nhiều giai đoạn xây dựng
Giai đoạn đầu được xây bằng loại gạch nguyên có chất lượng tốt
Giai đoạn kế tiếp xây bằng gạch vụt tái sử dụng từ phế tích trên nền móng cũ
Sau thời gian bị gián đoạn và có dùng thêm vật liệu đá
Công trình đã phản ánh một kỹ thuật xây dựng trình độ cao của cư dân Phù Nam Cổ
từ hơn 1.000 năm trước
Di tích này có thể là một ngôi đền lớn
có khu vực hành lễ và các căn phòng cho tu sĩ ở
để phục vụ hoạt động tôn giao
Các cổ vật thu được từ phế tích
Chủ yếu là đồ gốm dùng trong sinh hoạt
như nồi nấu, đồ đực, đồ đá và ngói lợp
Ngoài ra, tại di tích này
các nhà khảo cổ còn tìm thấy một mộ trum rất đặc biệt
nằm ở tầng văn hóa xưa nhất
Tồn tại lâu đời
trước cả khi kiến trúc Linh Sơn Nam được xây dựng
Hiện vật trong mộ trum
ngoài đất, cát
còn có một số chuỗi hạt bằng vàng và mã não
Đây cũng là lần đầu tiên
kiểu mộ hỏa táng được phát hiện
trong một di chỉ Ốc Eo trên Sườn Núi
Chùa Linh Sơn nằm ngay dưới chân núi Ba Thê
ở thị trấn Ốc Eo
là ngôi chùa cổ có hơn 100 năm tuổi
được xây dựng trên triền núi
giữa rừng cây cổ thụ râm át
Từ lâu, chùa Linh Sơn được biết đến
là địa điểm hành hương rất linh thiêng
của nhiều Phật tử và du khách gần xa
Ban đầu, chùa làm bằng vật liệu gỗ và lợt lá
để thờ hai tấm bia đáng cổ có khắc chữ
Sau khi đem tượng Phật bốn tay về
thì chùa cũng xây lại bằng gạch
Từ đó, người dân gọi là chùa Phật bốn tay
theo tên gọi của pho tượng kỳ lạ
Cổng chùa chỉ có một lối vào
không giống như những cổng tam quan
với ba lối đi thường thấy ở chùa triền
theo kiểu kiến trúc truyền thống
Cổng có hai tầng và mái tre
phía trên trán cửa ghi tên chùa
hai bên đắp hàng câu đối bằng chữ nổ
Ngay khi qua các bậc thèm vào bên trong cổng chính
trước mặt là một lối đi thẳng tắp
lát gạch sạch sẽ
xuyên qua những hàng cây đại thụ
tạo nên một không gian thanh tịnh, uy nghiêm
Quan sát kỹ các viên gạch lát
ở trong sân chùa
ta sẽ thấy đó chính là những viên gạch cổ
hàng nghìn năm tuổi
được lấy lên từ những nền móng kiến trúc cũ
của cư dân Phù Nam xưa
tạo nên nét đặc trưng riêng cổ kính
không nơi nào có được
Theo các nhà chuyên môn
chùa Linh Sơn hiện nay
đang nằm trên nền móng
một công trình kiến trúc cổ rộng lớn
nơi mà trước đây từng là trốn cung đình
là nơi ở của các vị vua
thời vương quốc Phù Nam
do đó khu vực này khi khai quật
đã phát hiện ra rất nhiều hiện vật
có giá trị
Chính điện chùa Linh Sơn
có kiểu dáng xây dựng đơn giản
diện tích khoảng 100m2
mái lợt ngói vảy cá
chùa không uy nghi, tráng lẹ
nhưng chứa đựng bên trong
lại là những báu vật vô giá
đó là 2 tấm bia đá cổ
và pho tượng vật bốn tay
niên đại khoảng thế kỷ thứ 2
đến thứ 6 sau công nguyên
được Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam
công nhận là lớn và lâu năm nhất cả nước
tượng được làm bằng đá sa thạch đen
có bốn tay, cao khoảng 1m7
Sau khi người dân đưa tượng vào chùa Linh Sơn
thì điều bất ngờ
đó là pho tượng lại vừa khít
giữa 2 phiến đá cổ
đã có sẵn ở trong chùa từ trước
Có một điều là trong các chùa Phật giáo Việt Nam
chỉ có tượng thiên thủ thiên nhãn 18 tay
chứ xưa nay chưa từng thấy tượng vật kỳ lạ bốn tay
được thở cúng
Thực ra tượng vật bốn tay
chính là tượng thần Vít Nu
có rắn thần Naga 7 đầu
tạo thành tán tre phía sau
là của Hindu giáo
nguồn gốc từ Ấn Độ
thuộc về nền văn hóa ốc Eo Sư
Nguyên Thủy tượng có màu đen
của đá Sa Thạch
hình dáng phốp Pháp
Sau đó người dân địa phương
đắp thêm phần chân
tạo dáng ngồi theo tư thế kiết giả
và sơn phết bột màu
biến tượng thần thành tượng Phật
để thở cúng
theo phong tục người Việt
Điều này cũng khiến vẻ đẹp tự nhiên
của pho tượng đá cổ
bị mất đi
Trên chính điện
hai bên tượng Phật bốn tay
là hai tấm bia đá cổ
cũng được làm bằng đá Sa Thạch đen
Từ cửa chính nhìn vào
tấm bia bên trái có khác chữ
theo các nhà nghiên cứu
thì đây là loại chữ phạm cổ
nhưng nội dung của nó
vẫn đang là một thách thức
đối với những nhà ngôn ngữ học
còn tấm bia nằm bên phải không có chữ
Đến tham quan Chùa Linh Sơn
được chạm tay vào tấm bia đá cổ
với mong muốn nó sẽ mang lại
may mắn và bình yên
thì điều thú vị hơn cả
đối với tôi hôm nay
đó chính là khoảnh khắc chạm vào hiện vật
có bề dày lịch sử
hơn 1.500 năm
của cư dân Ốc Eo
những tiền nhân đã khai phá
vùng đồng bằng sông Kiều Long màu mỡ
nhưng dấu tích về hậu dệ của họ
đến nay thì vẫn còn là
một điều bí ẩn
Nhà trưng bày văn hóa Ốc Eo
ở trung tâm thị trấn
có dáng vẻ bề ngoài
khang trang và khá đẹp
Trước đây, nhà trưng bày
đặt trên tỉnh núi Ba Thê
do đường đi lại khó khăn
nên hiện nay đã rời xuống
ngay mặt đường tỉnh lộ 943
và mở cửa cả những ngày
thứ bảy, chủ nhật
để phục vụ khách đến tham quan
dễ dàng, thuận lợi
Từ ngoài cửa nhìn vào
ở giữa phòng trưng bày
là một bộ linh ga
giòn đi rất lớn
biểu tượng của thần Siva
cùng với đó là hình ảnh
các tượng thần trong Hindu giáo
được tìm thấy từ các di chỉ khảo cổ
trong khu vực
Ngược về quá khứ
khu vực Ốc Eo trước kia
từng là một cảng thị sầm ốt
của vương quốc cổ Phú Nam
là địa điểm trung chuyển quan trọng
trên tuyến hàng hải
nối giữa hai trung tâm văn minh lớn
lúc đó là Ấn Độ và Trung Hoa
Nhờ vị trí chiến lược đó
nên mặc dù
văn hóa Ốc Eo
còn khá non trẻ
so với những nền văn minh khác trên thế giới
nhưng Ốc Eo lại du nhập
được nhiều yếu tố văn hóa cổ phát triển
mà chủ đạo là từ Ấn Độ
Điều này
lý giải tại sao
tín ngưỡng chính của vương quốc Phú Nam
là Phật giáo và Hindu giáo
Cùng với tôn giáo
cư dân ở đây
cũng đã tiếp thu được
kỹ thuật làm gạch từ Ấn Độ
kết hợp với vật liệu
xây dựng truyền thống quen dùng
là gỗ và đá
để xây dựng nên các công trình của họ
phản ánh sự giao thoa
giữa văn hóa bản địa và ngoại sinh
của người Phú Nam
qua quá trình giao lưu thương mại quốc tế
Một vương quốc Phú Nam
đang tồn tại
với nền văn hóa Ốc Eo
phát triển rực rỡ
vì sao lại đi đến suy yếu
và biến mất đầy bí ẩn
Để giải đáp câu hỏi lịch sử này
hiện nay
các nhà nghiên cứu
cũng đang có nhiều luồng ý kiến khác nhau
nhưng thực tế
là người dân Phú Nam
không còn ở vùng đất này nữa
thành phố sầm bốt ngày nào
trở nên hoang vu qua nhiều thế kỷ
hàng loạt các công trình đổ sộ
của đô thị cổ dần sụp đổ
và bị trôn vùi trong lòng đất
Hầu hết
các dấu tích của Phú Nam xưa
còn lại đến nay
chỉ là những phế tích
nhưng chừng đó cũng đủ cho chúng ta
biết về lớp cư dân đầu tiên
cách đây gần 2000 năm
đã khai phá vùng đất
đồng bằng sông Kiều Long
rộng lớn và lịch sử
của vương quốc cổ Phú Nam
cùng nền văn hóa Ốc Eo đặc sắc
đã trở thành một phần lịch sử
Việt Nam trong hành trình mở cõi