TÙY KỲ TỰ NHIÊN - Nhân sinh cảm ngộ

Tùy kỳ, từ, nhiên Tác giả Vân Trì Vũ Bạn thân mến, có một giai thoại thú vị về Thái Tương, vị quan nhà văn, nhà thư pháp nổi tiếng đời Bắc Tống. Ông có một bộ râu rất rộng, vì vậy mọi người thường gọi ông là Mỹ nhiêm công. Một lần, Tống Văn Tông nhìn bộ râu ấy với vẻ thích thú, rồi nửa đùa nửa thật hỏi rằng Ai khanh, ban đêm khi ngủ, trong râu ấy nằm trong chăn hay là ở ngoài chăn? Câu hỏi tưởng chừng như đơn giản ấy, lại khiến Thái Tương sỉn người, bởi cả đời ông chưa từng bận tâm đến điều đó. Đêm hôm ấy, ông thào thức mãi, thử để râu ở ngoài chăn, rồi lại nhát vào trong, rồi lại đổi ra ngoài. Cứ như vậy, ông chẳng thể yên giấc, chỉ vì mãi nghĩ xem đâu mới là cách thích hợp nhất. Mãi đến khi mệt mỏi cùng cực, Thái Tương mới chật ngộ ra rằng vốn dĩ chẳng cần để ý đến nó làm gì. Dù râu ở trong hay ở ngoài chăn, lẽ ra vẫn có thể an nhiên mà ngủ. Điều tốt nhất chính là thuận theo tự nhiên. Câu chuyện nhỏ ấy gợi cho ta một bài học lớn. Có những điều trong đời, nếu quá chấp trước, ta tự làm rối mình. Nhưng khi biết buông xuống, thuận theo cái vốn dĩ, thì an ổn tự nhiên sẽ hiện hữu. Trong cuộc sống hàng ngày, người ta thông thường đều là ở trong cường điệu bản thân quá mức, hoặc quy cầu quá nhiều, rồi không đạt được mà đau khổ. Mọi việc không cần phải cố ý đi thể hiện. Dùng tâm thái bình thản để đối đại các sự tình trong cuộc sống. Hết thể thuận theo tự nhiên, không cần gượng ép, mới có thể đạt được hiệu quả tốt nhất. Vậy thì làm thế nào mới có thể đạt đến tầm cảnh này? Trong Đạo Đức Kinh, Lão Tử viết rằng nhân pháp địa, địa pháp thiền, thiền pháp đạo, đạo pháp tự nhiên. Tức là người thuận theo đất, đất thuận theo trời, trời thuận theo đạo, đạo thuận theo tự nhiên. Lời dạy ấy gợi mở cho ta thấy một chân lý. Con người, trời, đất và vạn vật trong vũ trụ vốn gắn bó trong một trật tự hài hòa. Khi biết thuận theo quy luật ấy, sống cùng nhịp với vũ trụ, thì tâm cảnh tự nhiên trở nên thân thang, trong sáng và an định. Khi trong tâm con người có đạo, có chuẩn mực đúng sai, có lường trì, thì đối diện với mọi việc sẽ không còn là tâm thái cầu được, sợ mất mà là một tâm thái thẳng đẳng, an nhiên, đủ dung khí để đối diện và giành giữ chính nghĩa. Bởi vậy trong Đạo gia và Phật gia mới có khái niệm Hồ Pháp, Hồ Đạo. Ý nghĩa chân thực của nó chính là duy hộ chuẩn mực của tự nhiên, của vũ trụ và duy hộ chân lý bất biến giữa dòng lưu truyện của thế gian. Bạn thân mến, trong lịch sử Trung Hoa, thời vua Nghiêu Thuấn, thường được xem là khuôn mẫu của cảnh giới vô vị nhì trị. Vua Nghiêu truyền ngôi cho Thuấn không phải vì huyết thống, mà bởi Thuấn là vật hiền đức, đủ sức gánh vác thiên hạ. Trong giai đoạn ấy, đất nước thái bình, nhân dân an cư lạc nghiệp, đến nỗi họ chỉ cảm thấy mọi sự vốn tự nhiên là như thế, chẳng nhận ra có một sự cai trị nào đè nặng. Đây chính là điều Lão Tử từng nói, Bật trị dân giỏi nhất thì dân còn chẳng biết là có vua. Trong luận nữ, Khổng Tử từng nói, Đại Nghiêu chi trị, kỳ thật vô vị nhì vô bất vị, nghĩa là thời Nghiêu cai trị, dường như không làm gì, mà không gì là không được làm. Sự thánh minh của Bật Minh Quân khiến thiên hạ tự vân hành trong trực tự và hương thịnh, dân chúng chẳng thấy bị quản thúc mà vẫn sống an hòa, ngày nắng. Đến thời Văn Vương nhà Chu, ông được người đời ca ngợi là Minh Quân Nhân Đức. Ông biết lắng nghe hiện thần, lấy khoan dung làm gốc, gần gũi với dân mà không dùng bạo lực hay hình pháp hạ khắc. Chính Đức hành ấy đã cảm hóa muôn dân, khiến thiên hạ quy thuận. Sau khi ông qua đời, nhân dân thường tiếc không ngùi, tôn sưng ông là Chu Văn Vương. Và nhiều thế kỷ sau vẫn nhắc đến triều đại của ông như một thời thịnh thế an hòa. Đó cũng chính là minh chứng sống đồng cho lời dạy. Công thành, việc xong, mà trăm họ đều bảo, tự nhiên mình được vậy. Vào hai ngàn năm trăm năm trước, Lão Tử từng giảng trong Đạo Đức Kinh. Dịch nghĩa rằng, bậc trị dân giỏi nhất thì dân không biết là có vua. Thấp hơn một bậc thì dân yêu quý và khen. Thấp hơn nữa thì dân sợ. Thấp nhất thì bị dân khinh lận. Vua không đủ thành tính thì dân không tin. Nhàng nhã, ung dung, bị vô vi, mặc quý lời nói. Vua công thành, việc xong rồi, mà trăm họ đều bảo, tự nhiên mình được vậy. Về sau, Trang Tử có nói, tuy kỳ tự nhiên. Thế nhưng trải qua thời gian, lời ấy được hậu thế diễn giải theo nhiều cách khác nhau. Thậm chí còn phát sinh không ít ngộ nhận. Vậy rốt cuộc, đào thuần tự nhiên là gì? Ý nghĩa chân chính của tuy kỳ tự nhiên nằm ở đâu? Trang Tử chỉ rõ, ngoại vật vốn chẳng thể nắm giữ. Đối diện với hoàn cảnh bên ngoài, với tất cả những biến hóa của thế gian, con người không thể chấp trước, cũng chẳng thể cưỡng cầu. Hãy nhìn lịch sử mà suy. Long Phùng bị sát hại, Tỷ Càng chịu cảnh trù diệt. Kiệt và trụ, những hùng quân một thời, tất cả đều có điểm chung. Đó là cố sức vặn xoay trời đất, ép buộc hoàn cảnh bên ngoài thuận theo dục vọng và ý chí cá nhân. Nhưng kết quả, không ai thoát khỏi bi kịch. Tất cả đều rơi vào thất bại thạm khốc. Đọc đến đây, nhiều người cho rằng Trang Tử muốn dạy ta phải cúi đầu trước nghịch cảnh, phải an phận chấp nhận, không được phản kháng. Nhưng liệu đó có thật là tinh thần của Tùy Kỳ tự nhiên hay không? Hay chính là một tầng huyền nghĩa sâu xa hơn? Rằng có người phải thuận theo đạo, pháp, chứ không phải thuận theo cái thế bề ngoài đầy biến ảo kia. Trang Tử lại nêu ra hai minh chứng khác, như những tấm gương phản diện, để chỉ rõ cho chúng ta rằng Tùy Kỳ tự nhiên tuyệt nhiên không phải là thứ cam chịu yếu hẹn, thụ đồng buôn xui. Ông kể, Hiếu Kỳ, con trai của ân Cao Tông, vốn nổi tiếng là bậc hiền lương, tính tình chất phát, lại một lòng hiếu thảo. Thế nhưng, số phận không miễn cười với ông, suốt đời phải sống dưới sự ngược đại khắc nghiệp của mẹ kế. Nội út ức dông nén trong tâm không cách nào giải bày. Cuối cùng khiến ông mang nặng sầu muộn mà lia đời. Lại có Tăng Tham, người xưa vẫn gọi là Tăng Tử. Ông hiếu thuận đến mức tận cùng, cùng kính nuôi dưỡng cha mẹ, từng hành xử đâu ra đấy, không hề sợ sót. Thế nhưng đáp lại tấm lòng ấy, ông chẳng hề nhận được sự yêu thương hay thừa nhận xứng đáng từ đấng sinh thành. Cả một đời, ký ức ấy trở thành vết thương không khép lại. Đến khi cha mẹ đã mất, mỗi lần nhớ lại, ông vẫn rơi lệ bi thương, không sao buồn bỏ. Qua những câu chuyện ấy, Trang Tử muốn chỉ rõ, nếu con người không đạt đến sự tự tại trong tâm, dù hiếu thuận, dù giữ hiếu lễ, vẫn có thể bị ngoại cảnh dày vọt. Nếu chỉ dừng lại ở chấp niệm, thì chẳng bao giờ thoát được nỗi sầu muộn. Tùy kỳ tự nhiên chân chính. Vì thế, không phải là nhẫn nhục trong đau khổ, mà là buông xả trong trí tuệ, hòa mình với đạo, để vượt thoát khỏi trói buộc của hoàn cảnh và lòng người. Trang Tử, khi nhắc đến những câu chuyện như Lòng Phùng bị giết, Tý Can bị hại, hay sự bạo ngược của Kiệt và Trụ Vương, không chỉ muốn cảnh tỉnh con người rằng, một mặt, chúng ta không thể cưỡng cầu, càng không thể áp đặt ý chí chủ quan của mình lên ngoại cảnh. Nhưng mặt khác, tùy kỳ tự nhiên cũng không đồng nghĩa với sự buôn xui, yếu hèn hay cam chịu. Vậy, đạo thuần tự nhiên và tùy kỳ tự nhiên rốt cuộc là gì? Hai chữ tự nhiên ở đây, nếu hiểu theo nghĩa thông thừa ngày nay chỉ thiên nhiên, núi sông, cỏ cây, chim muôn, thì hoàn toàn sai lạc. Tự nhiên mà Trang Tử nói đến là cái đặc tính căn bản của vũ trụ. Cái bản là như thế, tức là quy luật sẵn có, bản tính chân thực, trật tự vốn hiện hữu trong đạo. Chỉ khi ta thấu hiểu được ý nghĩa này, mới có thể nhận ra cái tinh túy của tư tưởng Trang Tử. Sống hòa cùng quy luật vốn có của vạn vật, không gò ép, không cững cầu, nhưng cũng không buôn thả phó mặt. Lấy theo đặc tính căn bản của vũ trụ ấy để chỉ đào sự tu dẫn nội tâm của bản thân mình, con người mới có thể thực sự an nhiên tự tại, đạt đến cảnh giới đạo thuần tự nhiên. Đối với ngoài cảnh, Trang Tử gợi mở một nguyên tắc căn bản. Trong hợp với tâm, ngoài ứng với vật. Nghĩa là tất cả đều phải quay về với nội tâm, đi trên con đường phẳng bổng quy chân. Khi đã quay về với chân ngã, con người mới có thể cảm ứng, rồi từ đó ảnh hưởng và hòa điệu cùng ngoài vật. Điều này đặt ra một vấn đề sâu xa. Rốt cuộc là thuần theo vạn vật hay là cảnh tùy tâm chuyển? Chúng ta thuần theo ngoài cảnh hay chính ngoài cảnh tùy tâm mà biến đổi? Ví dụ, sự di cư tự nhiên của loài động vật hoặc nhìn đó là hành vi thuần theo hoàn cảnh, thuần theo sự đổi thai của mùa màn, thuần theo nhịp điệu của khí hậu. Nhưng nếu nhìn kỹ, sự thuần ấy lại khởi nguồn từ bên trong, từ sự cảm ứng nơi thần thể, từ bản năng tự nhiên, từ sự đồng hóa trực tiếp với đạo, chính nhờ nghe theo sự dẫn dắt bên trong ấy mà ta mới có thể ứng hợp tròn vẹn với ngoài cảnh. Bởi vậy tùy kỳ tự nhiên không phải là đơn thuần phục tùng ngoài cảnh, cũng không phải là cưỡng cầu ngoài cảnh phải theo mình, mà là sự hòa cảm giữa nội tâm và vạn vật. Khi trong ngoài không còn ngăn cách, khi tâm và cảnh giao hội, ấy chính là con đường trở về với đạo. Trang tử Trọng Thiên Tài Hữu từng nói rằng, Vậy nên bậc quân tử, khi bất đắc dĩ phải gánh vác thiên hạ, thì không gì bằng vô vị. Cái vô vị ấy không phải là buôn bỏ hay trốn tránh, mà chính là sự thuần theo cảm giác từ nội tâm, thuần theo sự giác ngộ trong quá trình thăng hòa cảnh giới tinh thần, đồng hóa với đạo, sự cảm ứng vốn có của thần thể. Đó là cách hành xử tự nhiên, không gần ép, không bị ngoài cảnh trói buộc, mà vẫn tương hợp cùng đạo. Khi buôn bỏ mọi toàn tính, con người mới an yên quay trở về với bản tính chân thực của chính mình. Nghĩa là biết tôn trọng chính nội tâm của mình, tôn trọng sinh mệnh của mình. Khi có thể xem thần thể mình quý báu chẳng khác nào thiên hạ thì mới đủ sức để ký thác thiên hạ vào đó. Khi biết thương bản thân mình như chính thiên hạ thì mới có thể gánh vác thiên hạ mà không để thiên hạ bị tổn thương. Ở đây, Trang Tử muốn chỉ ra gốc rễ của việc trị quốc, an dân hay bất kỳ trách nhiệm lớn lao nào không nằm ở quyền lực hay mưu lực mà nằm ở việc con người đã thật sự quay về với chân tâm, thật sự hòa hợp với tính mệnh và đạo hay chưa. Khi con người biết lấy đặc tính vũ trụ làm điều tôn quý, lấy tu luyện tâm tính để cao cảnh giới nội tâm làm nguyên tắc cao nhất thì mới có thể trị quốc, bình thiên hạ. Ấy mới là tình thương bắt nguồn từ tầng đáy lòng, là sự chăm sóc thân mình bằng tâm chân thành, đồng thời cũng là thái độ tôn trọng sự biến hóa của ngoại cảnh. Người như thế thì thân vận động mà trời thuận theo. Cho nên đạo của tự nhiên chân chính không nằm ở ngoài mà ở sự quay trở về với chính mình quay về điểm gốc trở về hình thái vốn có của sinh mệnh. Trời, đất, vạn vật rốt cuộc đều quy về một con đường và bản tâm ấy chính là mẫu số chung của muôn loại. Mùa xuân sinh sôi, mùa hạ trưởng dưỡng, mùa thu thu hoạch, mùa đông tàn chứa, bốn mùa rõ rệt, thuận theo vòng xoay bất biến, đó gọi là thành. Và cái gọi là thành ấy kỳ thực cũng chính là một dạng mẫu số chung. Mà đạo chính là cái chung lớn nhất bao trung. Đạo mới là mẫu số chung duy nhất của trời đất vạn vật và tất cả đều do chân tâm mà hiện ra. Nếu chúng ta vẫn còn chưa phân biệt rõ mối quan hệ giữa tùy kỳ tự nhiên và cánh tùy tâm chuyển thì trang tử trong thiền cành tàn sở đã giãn giải rất minh bạch. Hành động vì bất đắc dĩ thì gọi là đức. Hành động mà không lìa khỏi cái tôi thì gọi là trị. Tên gọi tùy trái nhau, nhưng thực chất lại cùng một lẽ. Có lúc, những gì ta tưởng rằng mình buộc phải làm, rằng mình không thể không thuận theo ngoại cảnh, nhưng trên thực tế là thuận với đức của bản thân và vô số nhân duyên thúc đẩy mà thành. Chính vì vậy, trang tử mới nói rằng tên gọi có khác, nhưng thực chất thì cùng một lẽ, vốn không hề có sai biệt. Đạo của tự nhiên, suy cho cùng chính là buông hết những vướng mắt trong tâm, để từ đó tìm lại được chân ngã của chính mình. Bạn thân mến! Có một câu đối được viết trong Chùa Linh Ẩn ở Hàng Châu được viết như thế này Nhân sinh na năng đà như ý Vạn sự chích cầu bản xưng tâm Đời người vốn làm sao có thể có nhiều điều như ý Vạn sự chỉ mong một nửa được vừa lòng là đã đủ Vạn sự như ý chỉ là một lời chúc đẹp nhưng vĩnh viễn không thể thành sự thật Tâm cảnh thích đáng nhất chính là Tùy kỳ tự nhiên Một nửa tùy cầu Một nửa tùy duyên Được thì đạm nhiên Mất thì ung dung tự tại Nếu bận tâm quá nhiều niềm vui trong đời sẽ vơi đi một nửa Ngược lại, bởi biết xem nhẹ nên mới vui vẻ Bởi biết xem nhạc nên mới hạnh phúc Bởi biết nhìn thoáng Phật gia gọi đó là hai chữ Giác ngộ Giác ngộ chính là ních đến Là vần trăng tròn Nơi ngón tay chỉ trăng dựng lại Như lời xưa nói rằng Triều văn đạo Tịch khả tử Sáng nghe được đạo Chiêu chết cũng không hối tiếc Cả một kiếp nhân sinh Rốt cuộc cũng chỉ gói gọn Tùy duyên nên tự tại Tùy duyên nên an nhiên Nếu được chúc người Xin không chúc vạn sự như ý Chỉ xin chúc người có được Hai chữ tùy duyên Nếu được viết tặng người Xin được viết bốn chữ Tùy kỳ tự nhiên