Phóng sự - Phong tục đón Tết của người Tày ở Bắc Kạn

Khi những cánh hoa đào khoe sắc báo hiệu mùa xuân về, cũng là lúc đồng bào Tày ở Bắc Cạn nhộn nhịp đón Tết. Đối với người Tày, Tết Nguyên Đán là lễ Tết quan trọng nhất trong năm. Mặc dù giờ đây cuộc sống đã ít nhiều thay đổi, nhưng nhiều bản sắc văn hóa và phong tục ngày Tết của đồng bào nơi đây vẫn được bảo tồn, gìn giữ. Mùa xuân đang về với đất trời và con người Bắc Cạn, mang theo hương sắc của núi rừng và tình cảm con người nơi núi rừng Việt Bắc. Những điệu Hasli ngọt ngào, những phong tục tập quán đặc sắc ngày Tết của cha ông vẫn được đồng bào nơi đây bảo tồn, trong niềm vui và ước nguyện về một năm mới nhiều may mắn xung vầy. Khác với người dân miền Xuây, người miền núi có những phong tục đón Tết rất đặc trưng, mang đậm nét văn hóa của dân tộc mình. Với người Tày cũng vậy, họ cũng có cách đón năm mới rất riêng của mình. Người Tày ở Bắc Cạn ăn Tết chung với Tết Nguyên Đán cổ truyền của dân tộc. Trong các nghi thức ngày Tết, cúng ra tiên chiều tối 30 và sáng mùng 1 là nghi thức quan trọng nhất. Vì thế, Tết là những ngày bận rộn nhất. Tết ngày xưa, trong thời kỳ bao cấp, tất cả các thứ đều thiếu thốn. Cho nên là chuẩn bị cái Tết nó hơi khó khăn. Nhưng mà bây giờ kinh tế phát triển, đời sống của người nông dân bây giờ đã thay đổi, nâng cao. Bây giờ tất cả các mặt, sinh hoạt các thứ đã đầy đủ hơn so với trước đây. Dịp Tết trọng đại nhất của năm được đồng bào dân tộc dục dịch chuẩn bị từ sau sằm tháng 7. Khắp các bản làng, nhà nào cũng cố gắng nuôi lấy con lợn béo, trồng rau, trồng đỗ, chuẩn bị nào là gạo nếp, gạo tẻ, để gói bánh trưng, nấu rượu, đồ xôi. Từ ngày 27-28 Tết, đồng bào nơi đây đã thịt lợn Tết. Người ta tập trung để mổ lợn giúp nhau, xong nhà này lại chuyển sang nhà khác. Cứ như thế, không khí tấp nập chuẩn bị đón Tết càng được nhân lên. Những phần thịt lợn Tết ngon nhất sẽ được dùng để gói bánh trưng. Đối với người Tài ở Bắc Cạn, từ bao đời nay, việc gói bánh trưng đã trở thành tục lệ thiêng liêng, không thể thiếu vào những ngày giáp Tết. Khác với người Kinh, thường làm bánh trưng vuông, người Tài Bắc Cạn làm bánh trưng dài. Để có những nồi bánh trưng ngon và dẻo, giống lúa nếp được đồng bào Tài cẩn thận lựa chọn sau vụ gặt tháng 10 âm lịch hàng năm. Những sản vật dẫn có của núi rừng, như lá rong, lạt rang, được lựa chọn làm nguyên liệu, làm nên chiếc bánh trưng Tài. Theo dân gian truyền lại, đồng bào Tài từ xa xưa đã biết tìm đến nơi rừng sâu, ven suối, nơi có lá rong mọc nhiều để lựa chọn những tàu lá xanh ngắt, to bản về làm bánh trưng. Bánh trưng ở giữa tròn, hai đầu dẹp, dùng tay bắt góc cho bánh gù lưng, buộc bằng ba hoặc bốn chiếc lạc. Những chiếc bánh trưng được gói bằng thứ gạo nếp nương thơm ngát cùng thứ lá rong rừng xanh mứt dưới bàn tay khéo léo của các mẹ, các cô sơn nữ là món quà thành kính để dâng lên cúng Tổ tiên báo hiệu thành quà của một năm làm ăn chăm chỉ với ngô lúa đầy nhà. Ngày 30 Tết, bàn thờ Tổ tiên được dọn dẹp kỹ lưỡng. Trên bàn thờ bảy biện bánh kẹo, rượu, thịt lợn, thịt gà để dâng cúng Tổ tiên. Chủ nhà sẽ dâng lên bàn thờ Gia Tiên những lễ vật mang ý nghĩa cầu mong năm mới đầy đủ sung túc như bánh trưng dài, con gà, rượu men lá, bánh khẩu xly, bánh khảo. Vào thời khắc giao thừa đón năm mới, người Tài sẽ thắp nén hương thơm, dâng rượu lên bàn thờ Gia Tiên, sau đó rót rượu mời và chúc ông bà cha mẹ mạnh khỏe, sống lâu trăm tuổi. Ông bà cha mẹ mừng tuổi, dặn dò con cháu đoàn kết, yêu thương giúp đỡ nhau trong cuộc sống. Hàng xóm láng giềng đi chơi, tham hỏi lẫn nhau, ngầm những câu xly ngọt ngào với lời chúc tốt đẹp. Gia đình năm mới hạnh phúc tràn đầy, làm ăn tấn tới. Họ cùng chia sẻ những điểm vui trong năm cũ và chúc cho năm mới sẽ có nhiều may mắn. Ở những vùng giao thoa với người nùng, vào lúc cuộc trò chuyện vui vẻ, hứng khởi nhất, người Tài nùng cùng nhau chơi trò lảy cỏ, tức là chơi chuyện. Âm thanh rộn rã của trò chơi, tiếng cười vui hòa cùng chén rượu nồng, càng làm cho không khí ngày xuân trên các bản người Tài nùng thêm rạo rực. Sáng mồng một Tết, khi mầm cỗ cúng Gia Tiên vừa hết một tuần nhang, con cháu quây quần cùng thụ lọc. Ngày này, người ta kiêng nói to, không khí vui vẻ đầm ấm, thiêng liêng. Ngày Tết, đến thăm nhà của đồng bào Tài Vùng Cao Bắc Cạn, chủ nhà sẽ tiếp khách bằng những món rất đặc trưng như bánh khảo, bánh trời, bánh ro. Đó là thứ quà do những người phụ nữ Tài đảm đang, khéo léo, làm nên từ những nông sản sẵn có. Hương vị của những món quà Tết ấy dẻo ngọt, đậm đà, như chính tấm lòng chân thật mến khách của đồng bào Vùng Cao nơi đây. Người Tài có tục sang chúc Tết, ông bà nội ngoại, họ hàng, làng xóm. Những chàng rể phải lo pay tái, hay còn gọi là đi thăm nhà bố mẹ vợ, với đổ lễ là các loại bánh trái, một đôi gà, đủ sống, mái. Mình giữ được cái bản sắc này thì nó rất là tốt. Nó cảm thấy ra là nó hàng năm đến Tết thì bắt đầu là con cháu đi thăm ngoại, cái ý nghĩa như vậy là ông ngoại, bà ngoại nhất là có ý nghĩa rất là xúc động. Đấy, mình sinh ra được người con, sinh ra được con bây giờ thì nuôi được con lớn rồi, bây giờ đi lấy chồng rồi. Lấy chồng rồi, bây giờ sinh ra có cháu rồi, bây giờ đi thăm ngoại, như vậy là có một cái ý nghĩa rất lớn, như vậy là có con gạt thiết này, có con lợi quay này, đây là coi như là bản sắc nhân tục từ xưa rồi. Ý nghĩa phải nói là đây gọi là cái cuội nguồn người ta bảo trồng cây. Trồng cây thì ăn quả, bây giờ trồng cây hái quả, có quả rồi. Thì coi như là người ta bảo là ăn quả nhớ kể trồng cây ấy. Thông thường vào mùng Ba Tết, người Tài tiến tổ tiên bằng lễ hóa vàng như phong tục của người Kinh. Cũng từ ngày mùng Ba Tết, trong làng Bản thường tổ chức hội Lồng Tồng với những trò chơi truyền thống như ném còn, đấu vật, đánh khăn, đánh đáo, biệt mắt bắt dê, đua quay và các hoạt động văn nghệ, hát ly, lượn truyền thống. Lồng Tồng là lễ hội xuống đồng đầu năm mới theo truyền thống của đồng bào dân tộc Tài ở nhiều tỉnh, chủ yếu là các tỉnh Đông Bắc. Lễ hội cầu chúc một năm mới thịnh vượng, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cũng là dịp già làng trưởng bản, nam thanh nữ tú gặp mặt, tổ chức các cuộc thi đấu, trò chơi dân gian, vui đón năm mới, khắc sâu tinh thần đoàn kết cộng đồng. Dân tộc nào cũng có một văn hóa Tết mang tính đặc trưng của mình. Đồng bào Tài Nùng ở Việt Bắc nói chung và ở Bắc Cản chúng ta cũng vậy. Từ xa xưa vốn đã có một văn hóa Tết, một thứ văn hóa Tết rất đáng trân trọng và rất là đáng quý. Nó không chỉ chuẩn bị về mặt vật chất mà về cả mặt tinh thần, về mặt tình cảm đều đã được chuẩn bị chờ đón những ngày Tết. Tình cảm đó là gì? Thứ nhất là trong gia đình cần có sự hội tụ góp mặt của tất cả các thành viên ở trong gia đình. Người ở nhà đợi người đi xa, người đi xa mong muốn trở về. Đấy là một cái rất là mong muốn mà có thể nói là dân tộc nào cũng có nhiều người Tài Nùng ở núi. Những người đi xa núi về thành phố, đi làm ở những nơi xa xôi đều nhớ về cha mẹ tổ tiên của mình. Theo quan điểm của cư dân Tài, Tết vẫn còn đến hết cả tháng riêng. Mùng bảy Tết, người ta xuống đồng làm lấy ngày tốt để cầu mong một năm mới, mùa màng tươi tốt bội thu. Đến ngày 30, khắp các bản làng lại rộn ràng ăn Tết lại, Tết đắp nổi. Ngày Tết truyền thống của người Tài Bắc Cạn là dịp để đồng bào nơi đây đoàn tụ sung vầy, cùng dòng họ gia đình. Họ ngồi lại với nhau bên bếp lửa nhà sàn, trong hơi men rượu nồng ấm, để chia sẻ những kinh nghiệm trong lao động sản xuất, giáo dục con cháu phát huy truyền thống, diện giữ nét văn hóa đặc trưng của dân tộc mình. Đây cũng là dịp để đồng bào được nghỉ ngơi sau một năm lao động vất vả, thưởng thức những món ăn truyền thống, thăm họ hàng làng xóm, và tham gia những sinh hoạt văn hóa gắn kết cộng đồng. Tuy nhiên, cùng với sự hiện đại của cuộc sống hôm nay, nhiều nét văn hóa truyền thống cũng bị thay đổi so với tập tục trước. Đây cũng là vấn đề khiến nhiều người làm công tác văn hóa Do kinh tế thị trường phát triển, đời sống vật chất ngày càng tăng lên. Điều kiện rời bản, đi xa bản, làm ăn nơi xa càng tăng lên rất nhiều, thậm chí ra tận nước ngoài. Cho nên là tất cả những cũng vẫn còn đang diễn ra, vẫn còn đang tồn tại. Nhưng độ mờ của nó, nó đang bị mờ dần, nó đang bị nhạt dần. Không ai chối bỏ, không ai khước từ tất cả văn hóa tập quán cũ, nhưng là do thực tế đời sống, con người là sản phẩm hoàn cảnh. Cho nên là độ mờ của tất cả những văn hóa mà chúng ta đang nói chuyện rất vui ở trên ngày nay nó hơi bị mờ. Càng vùng sâu vàng xa thì độ mờ nó giảm nhưng mà càng về gần thành phố, thị trấn, thị xã gần đường cái thì độ mờ nó càng tăng lên. Cho nên đây cũng là một lời thức tỉnh. Tôi nghĩ rằng là đáng lẽ ra như là Nhật Bản, như là Hàn Quốc của người ta, văn hóa càng đời sống càng lên cao thì cái bản sắc cũ nó càng làm giữ cho nó đậm và thậm chí là càng tô cho nó đậm và có thể nói là phục tráng lại cho nó để cho nó đẹp hơn cho nó khỏe đẹp hơn, cho nó mạnh mẽ hơn để ghi nhớ vùng đời con cháu. Nhưng ta thì cái tầm nhìn này nó chưa tới. Chưa tới. Cái này nó còn đang đau đấu ở trong cái lưới tuổi 7, 8, 90 ở làng quê nhưng mà thực ra ở cái lưới tuổi là 35, 40, 45 trở lại thì cái này đúng là cái độ mờ đang phai ở trong lòng cho nên đây cũng là một cái nhân dịp ngày Tết, ngày xuân đến cũng là một cái lời nhắc nhở cho cái thế hệ trung niên và thanh niên cần phải duy trì được cái bản sắc văn hóa dân tộc ấy cho nó đẹp. Một mùa xuân mới lại về trên mảnh đất vùng cao Bắc Cản với sắc hồng của hoa đào sắc trắng của hoa mận hoa mơ nổi bật cùng sắc xanh trong màu áo tràng người sơn nữ những nét đặc trưng riêng trong phong tục đón Tết của đồng bào Tày Bắc Cản chắc chắn sẽ để lại ấn tượng đẹp không thể phai mờ đối với du khách mỗi lần có dịp lên thăm Bắc Cản