Câu Chuyện Bí Ẩn Phát Hiện Chiếc Chum Cổ Kỳ Lạ Ở Phong Nha – Không Ai Dám Mở Suốt Hơn 100 Năm !
✔ Khám phá những câu chuyện lịch sử chưa kể, giải mã các hiện tượng bí ẩn, và phân tích những bí mật chính trị đầy hấp dẫn! Kênh Mật Mã Lịch Sử là nơi hội tụ của kiến thức, tư duy sắc bén, và đam mê khám phá quá khứ.
Tại đây, bạn sẽ cùng chúng tôi:
Tìm hiểu những sự kiện lịch sử kỳ lạ và ít người biết đến. Giải mã các hiện tượng bí ẩn từ cổ đại đến hiện đại. Lật mở những bí mật chính trị đã thay đổi thế giới. Nếu bạn là người yêu thích lịch sử, tò mò về những điều bí ẩn và muốn nhìn thế giới dưới góc nhìn mới, hãy tham gia hành trình cùng Mật Mã Lịch Sử!
👉 Theo dõi ngay để không bỏ lỡ những câu chuyện thú vị!
Kính chào quý vị đang đến với kênh Mật Mã Lịch Sử
Quý vị thân mến
Hơn chục năm sau khi được UNESCO công nhận là di sản thiên nhiên thế giới
Quần thể phường quốc gia Phong Nha
Kẻ bàng vẫn là địa điểm ẩn chứa vô vàn bí mật mang đậm màu sắc huyền thoại
Ít ai biết rằng
Người ta đã từng bất ngờ phát hiện một chiếc chung kỳ lạ
Một bộ tộc người thoát ẩn thoát hiện tại nơi này
Vậy thực hư về chiếc chung không ai dám mở
Cũng như là bộ tộc có lối sống vô cùng quái đàn ấy là gì?
Hãy cùng Mật Mã Lịch Sử tìm hiểu trong chương trình ngày hôm nay
Ngược dòng thời gian về những năm tháng Việt Nam trong giai đoạn bị xâm lược
Chiến tranh kéo dài
Miền Trung Việt Nam
Hay cụ thể hơn đó chính là Phong Nha
Nơi chịu nhiều ảnh hưởng nhất
Nơi đây bị bom đạn tàn phá
Không còn sót lại gì
Nó là một vùng trong những khu vực được dự đoán là khó phục hồi nhất
Nhưng dường như phép mầu đã xảy ra
Dù bị tàn phá nặng nề
Nhưng nơi đây đặc biệt được mẹ thiên nhiên yêu ái
Mãi sau này khi chiến tranh kết thúc
Người ta lại thấy một Phong Nha hiện lên đẹp đến nao lòng
Phong Nha chính thức được cả thế giới biết
Đến khi có rất nhiều nhà khoa học nổi tiếng thế giới ca ngợi về nó
Nổi bật nhất phải kể đến sự nhận xét của Ly Opcac
Là một trong những nhà truyền giáo nổi tiếng của Pháp
Khẳng định Phong Nha là vùng đất mang giá trị lịch sử to lớn
Và chúng cần được giữ gìn và bảo tồn
Viện Khảo Cổ Học của Việt Nam đánh giá đây là một trong những vùng đất
Có nhiều kiến tạo cổ vô cùng quý giá
Để lại sau những ký ức đầu thường với những năm tháng chiến tranh kéo dài
Giờ đây người ta nhắc đến Phong Nha
Như là một trong những khu du lịch lớn nhất ở Việt Nam
Sở hữu hàng trăm hang động
Các ánh rừng bát ngát
Hệ thống sông suối đan sen
Phong Nha luôn được du khách thập phương đánh giá rất cao
Mỗi năm nơi đây thu hút hàng ngàn lượt khách tới tham quan du lịch
Vào lúc 15h30
Ngày 20 tháng 3 năm 2013
Một số hướng dẫn viên du lịch của trung tâm Phong Nha
Kẻ bảng bất ngờ phát hiện một chiếc chùm cổ ngay trong lòng hang động Phong Nha
Chiếc chùm cổ phát hiện được nằm dính ngay ở trên thành hang động
Cách hang bi ký của động Phong Nha khoảng hơn 100m
Chùm có màu nâu sậm
Chiều cao 65cm
Đường kính khoảng 50cm
Trên bề mặt chiếc chùm cổ có đường viền hoa văn khá tinh tế
Anh Hoàng Đăng Lam
Là một trong những người ở trong đoàn hướng dẫn viên du lịch phát hiện được chiếc chùm cổ
Cho biết
Lúc đó anh Đăng hướng dẫn du khách thì vô tình dọi đèn và phát hiện được chùm cổ nằm trên thành hang
Sát mép nước
Với dòng sông ngầm bị thạch nhũ che chắn nên rất khó phát hiện
Theo nhận định ban đầu
Đây có thể là chiếc chùm dùng để đựng các hiện vật hoặc là đựng hải cốt
Như cách an táng thường gặp của người trăm cổ
Bởi nơi phát hiện chùm chỉ cách hang bi ký không xa
Hang bi ký là nơi lưu giữ
Đánh giá nhiều nét văn hóa của người trăm cổ
Trong đó có nhiều chữ viết ở trên thành hang
Sau hàng trăm năm chưa được giải nghĩa
Đến nay
Những dòng chữ cổ ấy vẫn làm bao thế hệ người Việt Nam và các nhà khoa học trên thế giới tò mò muốn biết
Những dòng chữ cổ này được nhà chuyên đạo người Pháp phát hiện ra cách đây gần 130 năm
Trong một lần ông được người dân bản địa đưa vào hang này để khám phá
Ban đầu người ta chỉ thấy một cụm chữ vài dòng ngay ở phía bên ngoài một vách đá
Sau đó phát hiện ra nhiều dòng chữ khác nằm ở phía sau vách đá
Nội dung của ký tự đó hiện vẫn là một sự bí ẩn đối với các nhà ngôn ngữ học trong và ngoài nước
Từ đó đến nay
Nhiều nhà sử học
Khoa học xã hội
Ngôn ngữ học trong và ngoài nước đã đến hang bi ký nghiên cứu và mong muốn được giải nghĩa những dòng chữ này
Nhưng chưa có đoàn nào đưa ra được lời giải đáp thuyết phục
Từ ngày 11 đến ngày 14 tháng 7 năm 2015
Một nhóm chuyên gia về ngôn ngữ học của trường Viễn Đông Bắc Cổ Pháp đã tham quan động phong nhà
Và đưa lên chương trình nghiên cứu cóc van bia của người Chăm trong khu vực hang bi ký
Qua khảo sát và nghiên cứu bước đầu
Giáo sư Arthur Griffith trong nhóm nghiên cứu này cho biết hiện vẫn chưa thể biết được chữ viết ở trên van bia có nội dung gì
Giáo sư Arthur Griffith khẳng định là chữ viết ở van bia này là chữ của người Chăm
Ông nhận định van bia được viết vào những năm đầu của thế kỷ thứ 11
Cách đây khoảng 1.000 năm
Đây là lần đầu tiên van bia ở hang bi ký của động phong nhà được xác định nhiên đại với số liệu khá cụ thể
So với những nhận định trước đều có khoảng cách khá dài
Từ thế kỷ thứ 9 đến thế kỷ thứ 10 hoặc là từ thế kỷ thứ 10 đến thế kỷ thứ 11
Sau khi đã khảo sát khá kỹ càng
Kết thúc chuyến nghiên cứu này
Các nhà ngôn ngữ học của trường Viễn Đông Bắc Cổ chỉ chụp ảnh van bia để đưa về Pháp nghiên cứu dịch nghĩa
Và cam kết chuyển giao nghiên cứu cho trung tâm du lịch phong nhà
Kẻ bàng nhằm giới thiệu cho du khách tham quan
Được biết là có một nền văn hóa nằm sâu trong động phong nhà
Tuy nhiên
Cho đến nay
Nhóm giáo sư của Griffith vẫn chưa có một bản dịch nghĩa cụ thể nào
Đáp ứng được phần nào sự mong chở qua bao năm của vườn quốc gia phong nhà
Kẻ bàng
Như vậy là
Sau gần 130 năm từ ngày các ký tự ở hang bi ký được phát hiện ở trên vách đá trong động phong nhà
Cho đến nay vẫn chưa ai là dịch ra được đoạn nghĩa nào về nội dung từ van bia mà người xưa muốn để lại cho hậu thế
Hay muốn nói kể điều gì đó của họ trong cuộc sống xa xưa
Vì không đọc được và không giải nghĩa được van bia này
Cho đến nay có nhiều câu hỏi vẫn nằm trong sự huyền bí của hang động và lịch sử của người chăm ở Quảng Bình
Đó là
Họ muốn nói điều gì với hậu thế?
Vì sao động phong nhà có rất nhiều vách đá phẳng ở phía bên ngoài nhưng người chăm lại không viết lên mà lại phải vào rất sâu trong hang để viết
Chữ viết ở đây khác gì với chữ ở vùng khác mà cũng của người chăm
Ngược dòng trong lịch sử vào cuối thế kỷ thứ 19
Theo nhiều nguồn tài liệu được ghi chép và trích dẫn lại như Phong Nha
Đệ nhất kỳ quan của tác giả Đặng Đông Hà siêu tầm
Biên soạn và bài nghiên cứu Phong Nha
Kẻ bảng và kho tàng những giá trị khoa học xã hội và nhân văn của tác giả Trần Thanh Toàn in trong cuốn Vườn Phong Nha
Kẻ bảng
Tiềm năng và triển vọng
Vườn quốc gia Phong Nha
Kẻ bảng
Xuất bản năm 2004
Tại thời điểm cuối năm 1899
Giáo sư
Giáo sĩ Leo Tondicadier đến Quảng Bình
Ngoài chức trách là truyền giáo ở vùng dân cư Cộ Lạc và Cổ Giang thuộc thị trấn Phong Nha
Quyện Bú Trạch ngày nay
Ông còn có hứng thú là khám phá
Vì vậy
Trước thông tin của người dân bản địa về một hang động rất lớn và kỳ bí ở trong vùng
Giáo sĩ đã tò mò tìm đến động nhằm mục đích là nghiên cứu khảo sát
Thời đó
Chỉ bằng một chiếc thuyền độc mộc của người dân bản địa
Giáo sĩ đã len lỏi vào sâu trong động Phong Nha đến hơn 600 mét
Tại điểm cuối của động
Ông đã phát hiện trên một vách đá có văn bia gồm 97 tự và một số di tích như là bản thờ
Bệ thờ
Gạch nung
Mảnh gốm xành và đĩa
Sau chuyến đi đó
Vào tháng 12 năm 1899
Giáo sĩ đã viết thư gửi Giám đốc trường Viễn Đông Bác Cổ là Louis Faynot
Để báo tin về những phát hiện quý của ông trong động Phong Nha
Thư có đoạn viết
Những gì còn lại đều rất quý giá đối với sự học
Giữ nó là có ích không ít cho khoa học
Chính từ phát hiện này của giáo sĩ trong động Phong Nha
Mà khu vực hang có chữ văn bia sau này mới được đặt tên là hang bi ký như đang gọi ngày nay
Đến đầu thế kỷ thứ 20
Tiếp bước giáo sĩ Léopold Cardier
Có thêm nhiều nhà thám hiểm và học giả người Pháp
Người Anh như là Bất ổn
Annonay
AMB
Fitzpavi
Carbide Faynot
Đến thám hiểm và nghiên cứu Phong Nha và hang bi ký
Khảo sát thăm dò kỹ càng hơn
Các nhóm này tiếp tục phát hiện thêm nhiều di vật trăm trong động Phong Nha như là tượng đá
Tượng phật
Bài vị
Gạch gốm với nhiều họa tiết mang văn hóa trăm
Điều này được ông Pe miêu tả
Bên phải lối vào động có một bản thờ bằng gạch của người Chiêm Thành
Do người Annam chế lại
Ngày xưa có một bức tượng đá để trên bản thờ
Cẳng chân xếp lên nhau
Có hình chữ vạn ở trước ngực
Khăn cuốn đầu che kín gáy
Đi vào 600 mét
Dãy bên phải là một nhánh hay là hang phụ
Theo nhánh ấy vào sâu khoảng 20 mét
Tìm thấy dấu vết của bản thờ ngay giữa động
Gần những chữ khác trên vách đá
Ngày nay
Du khách vào tham quan động Phong Nha
Nếu chịu khó tìm hoặc được hướng dẫn viên của trung tâm du lịch Phong Nha
Kẻ bảng chỉ
Sẽ thấy ngay giữa ở nền động có một viên gạch màu nâu nổi lộ lên
Đó là một trong những dấu tích quý của nền văn hóa trăm lưu lại trong hang động đến ngày nay
Riêng với 97 chữ văn bìa viết ở trên vách đá trong động Phong Nha
Du khách vẫn chiêm ngưỡng
Như đã nói ở trên
Ngay từ chuyến khảo sát của ông Pa Vi
Thời đó ông cũng cho rằng rất khó đọc
Khó viết lại cho chính xác và cho phép dịch nghĩa ra từ các nghĩa của các chữ viết đó
Cuối cùng
Ông Pa Vi chỉ nhận ra được một chữ mà trong đó ông cho rằng là kỳ mổ
Sau này
Theo giáo sư sư học Trần Quốc Vượng
Nếu đó đúng là chữ kỳ mổ
Xác định có tính chất Phật giáo
Tên của một vị là Hán
Tổ thứ 13 trong Phật giáo
Về niên đại
Đây là một vùng thánh địa Phật giáo Bắc Trăm Pào khoảng thế kỷ thứ 9 đến đầu thế kỷ thứ 10
Văn bìa trăm cổ trong động Phong Nha thu hút khá nhiều đợt khảo sát
Nghiên cứu trong suốt chiều dài lịch sử
Ngoài các nhà nghiên cứu nước ngoài
Những ký tự trong hàng bi ký cũng được các nhà nghiên cứu trong nước quan tâm
Cụ thể là vào năm 1942
Ông Thái Văn Kiểm
Một Việt kiều ở Pháp
Từng có bài bút ký bằng tiếng Pháp là
Động Phong Nha
Đệ nhất kỳ quan của Việt Nam
Bài viết được đạt giải nhất trong cuộc thi do Tổng Quỷ Thanh niên môn thể thao Đông Dương tổ chức
Ông Kiểm viết
Cách lối và tụ đạo trừng một trăm thước về phía tay trái
Trên một khoảng ẩm ướt
Chúng tôi nhận thấy có nhiều việt ghi bằng chữ chàm
Những chữ này phần nhiều không đọc được và bị mở
Hoặc là vì sự ẩm ướt thái quá của động
Ông Nguyễn Hiếu Thông cho biết
Vào khoảng tháng 3 năm 2008
Một đoàn nghiên cứu của nhà khoa học Việt Nam và Nhật Bản
Đã phát hiện ra những dấu tích văn tự trong Động Phong Nha
Theo dạng là scan GLIS
Phối hợp với dạng chữ chăm cổ
Trong bài nghiên cứu về Phật giáo Champa
Và vị trí của vùng đất Quảng Bình dưới triều đại Indraptura
Thế kỷ thứ 9 đến thế kỷ thứ 10
Ông Nguyễn Hiếu Thông cho rằng
Những phát hiện mới của nhóm nghiên cứu Việt
Nhật đã hé lộ nhiều thông tin đáng quan tâm
Nhằm làm rõ thêm di tích Phật giáo
Trong thạch thuộc di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha
Kẻ bàng
Cũng nói về những chữ chăm cổ trong hang bi ký ở Động Phong Nha
Tiến sĩ sự học Nguyễn Khắc Thái
Quảng Bình
Cho biết
Chuyện giải mã chữ viết của người chăm trong Động Phong Nha khá nan dại
Theo ông Thái
Vì chuyện có những ngôn ngữ đã mất hoặc là có sự biến ngữ
Hoặc có loại ngôn ngữ được thần thánh hóa
Khi viết cho bí ẩn trong tôn giáo là lễ thiêng
Trên thế giới hay ở nước ta cũng có khá nhiều hiện tượng như vậy
Nhưng có cái là giải mã được
Có cái không hoặc là chưa giải mã được
Chữ chăm cổ ở trong Động Phong Nha
Có thể là thuộc loại chữ chưa được giải mã
Điều đáng tiếc nhất là hiện nay
Trên vách đá có những dòng chữ chăm cổ này
Trong Động Phong Nha đã bị ai đó viết trồng lên khá nhiều câu chữ hiện đại
Khiến chữ cổ và chữ mê lẫn lộn vào nhau
Là mờ hoặc là mất đi quá nhiều nét chữ cổ
Càng gây thêm khó khăn cho công tác nghiên cứu dịch nghĩa văn bia sau này
Ngoài văn bia với 97 ký tự
Ông Hoàng Minh Thắng
Giám đốc trung tâm du lịch Phong Nha
Kẻ bảng
Còn giới thiệu mấy điểm có chữ chăm cổ
Nằm sâu trong các khóc khuất phía sau các vách thạch nhũ khác trong Động Phong Nha
Ông Thắng tâm sự
Không chỉ cán bộ trung tâm du lịch Phong Nha
Kẻ bảng mà còn biết bao nhiêu con người
Cùng các nhà nghiên cứu khác
Đều đâu đó mong ngóng sớm
Có ngày sẽ giải nghĩa được các văn bia cổ trong Động Phong Nha
Ngày đó sẽ cho thấy thêm nhiều giá trị quý giá về vùng đất Phong Nha
Kẻ bảng không chỉ có đẹp về thiên nhiên
Di sản
Mà còn là cả một chiều sâu thẳm của lịch sử
Văn hóa
Tinh thần của người xưa
Bên cạnh chữ viết
Những năm 1958 đến năm 1959
Trong chuyến tuần tra biên giới
Một tổ công an vũ trang La Cà Rè
Nay là biên phòng
Phát hiện một nhóm người rừng thoát ẩn
Thoát hiện giữa hệ núi đá vôi Phong Nha
Kẻ bảng
Gần biên giới Việt
Lào thuộc địa phận Quảng Bình
Việc tình cờ phát hiện một dân tộc người lạ giữa Phong Nha
Kẻ bảng lúc bấy giờ của tổ tuần tra công an
Vũ trang trở thành mối quan tâm đặc biệt
Không chỉ của chính quyền địa phương
Mà còn là của các nhà khoa học
Chiến dịch tiếp cận
Vận động tộc người lạ hòa nhập với cộng đồng đầy đủ
Ban ảnh đã được chính quyền tỉnh Quảng Bình
Ngày đó triển khai nhanh chóng
Theo các ghi chép còn xót lại
Tộc người rục lúc đó có 34 người
Gồm 11 nam
23 nữ
4 em nhỏ
Và một già làng tên Việt
Mặc dù chỉ chừng ấy con người
Nhưng người rục lại chia thành nhiều nhóm nhỏ
Sống dài rác trong các hang đá
Xẻm đá
Có nhóm cách nhau cả vài ngày đường
Đàn ông rục vai đeo ống tên
Tay cầm nỏ
Đàn bà lưng đeo gùi
Tóc dài búi lệch một bên
Cứ thế lang thang trong rừng đời này qua đời khác
Họ rất nhút nhát
Ít nói
Ngôn ngữ đơn giản
Dùng tiếng hú để gọi nhau khi cần thiết
Gặp người lạ là bỏ chạy
Hoặc lần tránh
Người rục chưa có ý niệm về ngày tháng
Về thời gian nên
Không ai biết tính tuổi của mình
Những con người ấy
Chủ yếu kiếm sống
Bằng săn bắt
Hái lượm
Nguồn hái lượm
Là thu nhặt các loại quả
Và thú nhỏ
Trong rừng để làm thức ăn
Cơm của người rục
Là bột của cây bán
Khi gặp được loại cây này
Người rục đắn từng khúc
Rồi ngâm xuống dưới suối
Sau đó vớt lên
Bổ và cắt ra từng miếng nhỏ
Rồi bỏ vào cối để giã
Họ giã những miếng cây ấy
Cho đến khi nào
Có được một ít bột
Giống như là một loại bánh đúc
Mà người Kinh vẫn nấu
Ngoài những thứ hái lượm ấy
Họ còn vào rừng săn bắn thú
Loại thú mà người rục bắn được thường là khỉ
Sau đó là lợn rừng
Việc săn bắt
Hái lượm trở thành nguồn sống chính của họ
Và do vậy
Nhà nghiên cứu người Pháp Dinh gọi họ là những người ăn khỉ
Và ăn cây khi vào năm 1962
Ông lên vùng đất này để nghiên cứu
Nhà nghiên cứu Trần Trí
Rõi viết trong cuốn Thực trạng Kinh tế
Và văn hóa của ba nhóm tộc người
Đang có nguy cơ bị biến mất
Người rục vốn thích sống ở trong hang đá
Nhưng thi thoảng cũng có một số gia đình
Lại dựng lều lập bằng lá chuối
Ít ngày sau
Lá úa vàng lại bỏ đi nơi khác
Họ không ưa đổi chác
Không muốn giao tiếp
Làm quen với bất kỳ người lạ nào
Rồi họ dùng vỏ cây để đóng khố cho đàn ông
Đắp váy cho đàn bà
Theo các nhà nghiên cứu
Thì người rục vốn không có tộc danh
Không có họ
Nhưng văn hóa lại có phần tương đồng với người sách
Một tộc người cũng sống ở vùng núi giáp biên giới Việt
Lào thuộc huyện Minh Hóa
Quảng Bình
Nhà nghiên cứu văn hóa các tộc người ở Quảng Bình
Ông Đinh Thanh Dự cho rằng
Người rục không phải là chỉ được phát hiện
Lần đầu tiên vào những năm cuối thập niên
50 của thế kỷ trước
Mà các tộc bản địa đã biết về người rục từ rất lâu
Trong đó có tộc người sách
Rất gần gũi với người rục
Trước năm 1945
Cha ông Đinh Cường và chú ruột của ông là Đinh Hương
Khi đi rừng đến Báng Sang
Bó dọ, huyện Minh Hóa
Thì gặp người rục
Nhưng bà con lảng tránh không muốn tới gần
Dù vậy hai cụ vẫn nói chuyện với họ
Bằng tiếng sách, tiếng nguồn dù không hiểu được mấy
Chính vì thế
Ông đã ao ước đến một lần được gặp họ
Vậy mà phải 30 năm sau
Ao ước ấy mới được thực hiện
Theo nhà nghiên cứu Trần Trí Giõi
Người đã nhiều lần đến vùng đất định cư
Của người rục sau khi rời hang đá
Tên rục của người dân tộc rục
Là do chính người sách đặt cho họ
Cái tên rục mà chúng ta biết đến
Là do người sách gọi để chỉ nhóm người khác
Với nhóm người của mình
Mang tính địa phương rõ nét
Sự phân biệt ấy chính là căn cứ
Vào đặc điểm nơi cư chú
Nhưng với người rục
Sinh sống thường là những vùng núi đá vôi điển hình
Nơi đây thường có những con suối trui xuống lòng đất
Và đương nhiên là có những nơi
Mà nước trôi lên từ lòng đá
Trong ngôn ngữ của họ
Những nơi, những chỗ nước trui xuống
Hay trôi lên như vậy gọi là rục
Tức là đất núi đá
Những người được người sách gọi là rục ấy
Là những người thường sống trong những nơi
Mà có nước trôi lên như vậy
Do đó, có thể hiểu cách gọi là người rục
Để chỉ người sống ở rục nước
Phân biệt với người sách là những người sống
Ở thành bản, thành làng
Khi gọi như vậy, trong ý thức của người sách
Có sự phân biệt ngấm ngầm theo hướng
Là không xem họ ngang hàng với mình
Trần Chí Giõi viết
Năm 1960
Sau khi được vận động rời hàng về định cư
Ở thung lũng Cu Nhái
Người rục được các nhà dân tộc học ghép
Với nhóm dân tộc chứt và lấy họ cao làm họ của mình
Nhà nghiên cứu Trần Chí Giõi
Trong danh mục chính thức của nhà nước
Thể hiện ở quyết định số 121TC-TK
Của Tổng cục Thống kê
Ngày 2 tháng 3 năm 1979
Nhóm người này có tên chính thức là dân tộc chứt
Tên gọi này là tên gọi
Mà một số nhà nghiên cứu mới đặt cho họ
Theo những tài liệu hiện nay
Tên gọi này chỉ mới có từ năm 1973
Khi người ta tiến hành khảo sát
Để xác định thành phần các dân tộc tiểu số
Ở miền Bắc Việt Nam
Các tác giả này giải thích rằng
Các dân tộc người có tên là mày
Rục
Sách tự nhận mình là người chứt
Với danh nghĩa là những người sống ở núi đá
Từ việc xác định như vậy
Các nhà nghiên cứu này gọi chung cả ba nhóm người ấy là chứt
Và tên gọi này trở thành tên gọi chính thức
Khi Tổng cục Thống kê
Ban hành quyết định 121
Về họ của người rục
Nhà nghiên cứu Trần Trí giỏi nhận định
Với họ cao của người rục
Rõ ràng chúng ta chỉ thấy tác động của người sách
Họ cao đến người rục mà thôi
Hay nói một cách khác
Giữa người rục và người sách
Có một mối quan hệ đặc biệt
Khiến cho việc lấy họ tương đối thuần nhất trong nhóm rục