Phát triển nghề truyền thống gắn với bảo tồn văn hóa dân tộc | Văn hóa dân tộc Lạng Sơn 2025

Cho đến nay, người cao tuổi nhất của xã Vạn Lình cũng không nhớ rõ nghề làm cao khô của xã chính xác có từ bao giờ. Vì trước đây, bà con làm lẻ tẻ để phục vụ nhu cầu của gia đình. Sau này khi sản phẩm thành hàng hóa, thì nghề làm cao khô cứ thế được phát triển cho đến ngày nay. Hiện nay, toàn xã có khoảng 200 hộ đang làm và phát triển nghề làm cao khô truyền thống. Việc làm cao khô truyền thống được thực hiện chủ yếu ở hai thôn là phố cũ và phố mới. Theo những bà con làm nghề lâu năm cho biết, tuy trình sản xuất cao khô không quá phức tạp, tuy nhiên mất khá nhiều thời gian, công sức với nhiều công đoạn cầu kỳ, tỉ mỉ. Đặc biệt, để sợi cao giữ được độ dẻo dai, không nát, thì ở mỗi công đoạn đòi hỏi người làm phải có sự tỉ mỉ và kinh nghiệm từ khâu trọn gạo cho đến ngâm gạo, nghiền rồi đến tráng, phơi. Cùng việc chú trọng về chất lượng và đưa cái tâm vào từng sản phẩm, cao khô Vạn Linh hiện nay đã vượt qua danh giới của địa phương để đến với nhiều thị trường của các tỉnh thành trong cả nước. Đặc biệt hiện nay, sản phẩm cao khô Vạn Linh đã đạt tiêu chuẩn ô cốp. Các đoàn khách đến thăm để biết làng nghề chúng tôi nhiều hơn và trải nghiệm làng nghề. Trong khi chúng tôi là người sản phẩm ra, thì cũng rất là bảo đảm vệ sinh, an toàn thực phẩm, không chất phụ da, không chất phụ phẩm. Quảng bá cho sản phẩm chúng tôi được bán đi xa, đi vào các thị trường chiêu thị trong nước, các chiêu thị lớn trong nước hoặc ra nước ngoài. Nhà mình vẫn làm cao khô thường xuyên rồi, đến đến đời mình đời thứ ba, thứ tư rồi, nhưng mà mình cố gắng và phát triển để nâng cao đời sống của cao khô mình lên. Giúp đỡ bà con, ai muốn làm cao khô, thì đến nhà mình thì mình sẽ giúp đỡ cho bà con. Ngày xưa thì làm bằng thủ công, nhưng bây giờ làm bằng máy móc thì có thể tiến bộ hơn. Bây giờ nhà mình đang làm bằng máy móc, thì nó giúp tiến bộ, mà mình cứ làm tại nhà, để rao và bán tại nhà hết. Thanh Nhoa là xã biên giới của huyện Cao Lập, tỉnh Lạng Sơn. Toàn xã hiện có bốn thôn với 362 hộ dân. Bà con nhân dân chủ yếu là dân tộc nùng chiếm đa số, với trên 85%, kia đó là đồng bào Tày, một số ít là đồng bào Kinh. Cùng với tiếng nói, chữ viết, lễ hội văn hóa, phong tục tập quán, các loài hình nghệ thuật truyền thống, thì trang phục là phương tiện cấu thành, là dấu hiệu nhận diện và thể hiện bản sắc dân tộc rõ nét nhất. Trang phục truyền thống có vai trò như chỉ dấu văn hóa riêng cho mỗi dân tộc, tạo nên sự phong phú, đa dạng và đặc sắc cho các tộc người. Xác định được tầm quan trọng đó, thời gian qua, công tác gìn giữ trang phục truyền thống của đồng bào nùng Tày được bà con phát huy cao độ. Hiện nay, hầu như bà con của xã, nhất là đồng bào nùng, đều duy trì mặc trang phục dân tộc trong đời sống sinh hoạt, cho đến các lễ hội, sự kiện quan trọng của địa phương, từ đó tạo nên một bản sắc văn hóa riêng biệt rất đặc sắc. Điều đặc biệt là, những năm gần đây, trên địa bàn xã đang hình thành nên các tiệm mây quần áo dân tộc phục vụ bà con trong xã và các vùng lần gần. Từ những tiệm mây này, dưới bàn tay khéo léo của những người thợ, những bộ trang phục dân tộc nùng Tày đẹp nhất được ra đời để phục vụ nhu cầu bà con trong xã, cùng như những người có tình yêu với trang phục dân tộc ở các nơi khác. Qua đó góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc. Tôi mây quần áo dân tộc nùng được 3 năm rồi. Tôi mây để phục vụ chị em, bà con trong bàn, trong xã. Tôi cũng truyền dạy lại cách mây quần áo cho lớp trẻ để cùng nhau gìn giữ trang phục truyền thống, gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Từ trước đến nay, trên đường bàn xã, bà con về phần trang phục, bà con nhân dân trên đường bàn xã khắc tự mây để phục vụ cho việc sinh hoạt hàng ngày. Bên cạnh đó, cũng có một số chị em, phụ nữ có được tiệm mây để phục vụ những đích trao đổi thương mại đối với vùng đồng bào các địa bàn khác. Chúng tôi cũng có những kế hoạch rồi tổ chức tuyên truyền đến các chị em mà tiến hành tổ chức mây quần áo trang phục dân tộc để tiến tới mang quảng bá những hình ảnh bản sắc văn hóa dân tộc đến với nhiều đồng bào các địa phương khác. Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn có khoảng 15 nghề truyền thống. Các nghề truyền thống chủ yếu gồm chế biến, bảo quản nông lâm sản, sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ, sản xuất đồ gỗ, đàn lát. Các làng nghề cần được bảo tồn lâu dài gồm làng nghề cao khô xã Vạn Linh, huyện Trì Lăng và xã Yên Phúc, huyện Văn Quang. Làng nghề đan lồng chim xã Chiến Thắng, xã Vân An, huyện Trì Lăng. Làng nghề nấu rượu men lá theo phương pháp thủ công tại xã Công Sơn, mẫu Sơn, huyện Cao Lộc. Làng nghề làm ngói âm dương xã Bắc Quỳnh, huyện Bắc Sơn. Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, những làng nghề còn là nơi lưu giữ những tinh hoa văn hóa, những kỹ năng và bí quyết được truyền từ đời này sang đời khác qua hàng trăm năm lịch sử. Thời gian qua, với sự quan tâm của các cấp chính quyền, sự chủ động của người dân trong việc duy trì phát triển sản xuất. Các sản phẩm từ nghề truyền thống của tỉnh đã dần xây dựng được thương hiệu trên thị trường và được tiêu thụ rộng rãi trong cả nước, như bánh khảo, bánh phồng huyện Tràng Định, sản phẩm dệt thô cầm ở xã Hòa Cư, huyện Cao Lộc và một số sản phẩm khác. Nhà chúng tôi tập trung vào sản xuất bánh khảo. Trong đó có những loại xanh đỏ, nhân lạc, vừng, đậu xanh, đậu đen, đặc thịt. Còn nguyên liệu thì chúng tôi cũng trú trọng trong việc nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, nguyên liệu sạch và đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm cũng được gia đình trú trọng đến. Trong một ngày cao điểm, chúng tôi làm được 3-4 nghìn bánh trên một ngày để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Các ủy chính quyền cũng tuyên truyền, động viên các hộ làm hương cố gắng giữ gìn và bảo tồn nghề làm hương truyền thống để 1. tăng thu nhập cho gia đình 2. bảo tồn nghề làm hương truyền thống trong thời gian tới. Quỹ ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn đã ban hành kế hoạch thực hiện chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2021-2030. Mục đích bảo tồn và phát triển làng nghề nhằm phát huy các giá trị truyền thống của làng nghề tỉnh Lạng Sơn, thủ đẩy phát triển sản xuất, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, góp phần phát triển kinh tế xã hội bền vững ở khu vực nông thôn, đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường bền vững. Mục tiêu cụ thể năm 2025 sẽ phấn đấu khôi phục bảo tồn được ít nhất một nghề truyền thống hoặc làng nghề truyền thống có nguy cơ mai một thất truyền. Mỗi huyện thành phố duy trì mở rộng phát triển sản xuất thành hàng hóa ít nhất hai nghề đã được nhân dân sản xuất lâu năm thành các sản phẩm mang tính đặc trưng của địa phương. 100% cơ sở hộ kinh doanh sản xuất của nghề tạo thành làng nghề được công nhận đáp ứng các quy định về bảo vệ môi trường. Đến năm 2030, công nhận được ít nhất hai nghề truyền thống hoặc làng nghề truyền thống phát triển hai làng nghề gắn với du lịch. Mỗi huyện thành phố duy trì mở rộng phát triển sản xuất thành hàng hóa ít nhất ba nghề đã được nhân dân sản xuất lâu năm thành các sản phẩm mang tính đặc trưng của địa phương. Bên cạnh đó, chú trọng đào tạo và truyền nghề cho thế hệ trẻ cần có những chính sách hỗ trợ toàn diện, dài hạn và chương trình cụ thể để thu hút lao động trẻ về với làng nghề không chỉ bằng lợi ích kinh tế mà còn bằng việc khơi dậy niềm tự hào về di sản văn hóa dân tộc. Chính vì vậy là những tập trung vào sản xuất là chính là cũng là lao động phát triển kinh tế chính của hộ gia đình và của người dân của xã Bạn Linh. Trong thời gian tới thì các ủy chính quyền địa phương cũng sẽ tiếp tục phối hợp với các tổ chức đoàn thể tuyên truyền đến với bà con nhân dân trên địa bàn xã để tiếp tục phát huy cái bản xác văn hóa dân tộc giữ gìn từ tiếng nói rồi những cái liệu hát si truyền thống và trang phục dân tộc. Việc duy trì và phát triển các nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh không chỉ giúp người dân phát triển sản xuất mang lại thu nhập ổn định đời sống mà còn góp phần gìn giữ và phát huy bản xác văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống trong xã hội hiện đại là một hành trình dài đòi hỏi sự kiên trì, nỗ lực và sáng tạo không ngừng. Đó không chỉ là nhiệm vụ của riêng các nghề nhân, các làng nghề mà còn là trách nhiệm của cả cộng đồng, của toàn xã hội. Bởi lẽ trong mỗi sản phẩm của nghề truyền thống không chỉ chứa đựng giá trị vật chất mà còn ẩn chứa cả tâm hồn, bản xác của dân tộc. Giữ gìn và phát huy những giá trị ấy chính là cách để trân trọng quá khứ, nuôi dưỡng hiện tại và xây dựng tương lai. Phóng sự trên đã kết lại chuyên đề văn hóa dân tộc của chúng tôi. Cảm ơn bà con và các bạn đã quan tâm và dành thời gian theo dõi. Xin được kính chào, tạm biệt và hẹn gặp lại trong những chương trình sau.