Giữ gìn nghề làm hương truyền thống

Từ bao đời nay, người Việt Nam đã xem việc thắp nén hương lên bàn thờ tổ tiên trong gia đình là một nét đẹp văn hóa truyền thống không thể thiếu trong các dịp rỗi chặt lễ Tết. Nén hương như chiếc cầu nối linh thiêng giữa cuộc sống hiện hữu của con người với cõi tâm linh của trời đất bày tỏ sự tôn kính, biết ơn những người đi trước. Chính vì thế, hương không chỉ là sản phẩm hàng hóa mà còn là sản phẩm tinh thần, là một nét văn hóa của người Việt. Và với những người gắn bó với nghề làm hương, mỗi nén hương đều được nâng niu, trân trọng với mong muốn gìn giữ nét đẹp truyền thống. Mỗi dịp cuối năm, gia đình ông Lê Trọng Thiết và bà Bùi Thị Mỹ ở tổ 15, khu 2, phường Hà Khánh, thành phố Hạ Long lại tất bật chuẩn bị cho mùa hương Tết. Ông bà quê ở huyện An Lão, thành phố Hải Phòng, mang nghề làm hương bài ra Quảng Ninh từ năm 1987. Đây là một nghề truyền thống của gia đình qua nhiều đời và đến nay, ông bà đã có gần 40 năm gắn bó với nghề. Hương bài có mùi thơm dịu nhẹ đặc trưng rất riêng, được tạo nên từ nguyên liệu chính là dễ cây bài. Ngoài ra, tùy cách làm của từng nơi, mà có thể trộn thêm một số nguyên liệu như quế, hồi, bã, mía. Tuy nhiên, theo cách làm gia truyền các cụ để lại, gia đình ông Thiết chỉ dùng duy nhất dễ cây bài, nghiền thành bột để cuốn hương, đảm bảo giữ được mùi hương truyền thống nhất. Thời gian lý tưởng để thu dễ bài là tầm tháng 10, khi thời tiết bắt đầu chuyển mùa hành khô. Mỗi vụ thu hoạch, gia đình ông bà thu trung bình từ 200 đến 300 kg gốc bài, mỗi gốc nặng từ 4 đến 5 kg. Khi phơi sẽ hao đi khoảng một nửa. Đây một cụi là, nó là 4 năm đây. Nó rất là to như thế này. Lấy thì là rẽ và thân, nhưng cái thân nó chỉ lấy được thế này, nó khoảng tầm 15 hơn. Cái thân nó không thể thơm bằng nhiều bằng cái rẽ là chính. Rẽ vào cây gốc của nó. Để giữ được hương thơm lâu dài, việc chọn lượng nguyên liệu phải thật kỹ lưỡng. Thường thì cây bài phải trồng đủ từ 3 đến 4 năm mới được thu hoạch, vì khi đáo rễ cây mới đủ già, đảm bảo độ thơm cho hương bài làm ra. Tận dụng những khoảng đất trống để trồng cây hương bài, hiện nay gia đình ông Thiết đã có gần 2.000 m2 đất trống hương bài, xen cãi nhau về mặt thời gian, để đảm bảo năm nào cũng có cây đủ điều kiện thu hoạch. Rễ bài là dạng rễ trùm, sau khi thu hoạch về sẽ qua công đoạn sơ chế, tách phần rễ và rửa sạch, băm nhỏ rồi mang phơi khô khoảng 10 nắng, sau đó tán nhỏ, sàng lọc kỹ càng để thành bột mịn. Tách nó ra nhá, con tách nó ra xong nhặt sạch đi nhá. Này, nhặt cái cây non vứt đi đi. Rửa xong là tí băm. Tách nó ra là như thế này. Thì cái cây này là nó đã già rồi. Nó đã 4 năm nó già, nó vàng. Thì mới là đạt chuẩn được. Và đồng thời nhặt hết như thế này. Tất cả những cái lá đen như thế này. Cái lá đã khô rồi thì nó không còn cái vị hương, vị thơ nữa. Thế vì thế nên ta phải nhặt sạch nhá như thế này. Mỗi nén hương làm ra là biết bao tâm sức của người làm gửi gắm vào đó. Từ việc chuẩn bị kỹ càng nguyên liệu, sơ chế tỉ mẩn, đến phơi đủ nắng gió để tạo ra thứ mùi hương đặc trưng, người một lần là nhớ mãi. Hơn thế nó còn mang ý nghĩa tâm linh, thể hiện tấm lòng thành kính với Tổ tiên và sự trân trọng với nghề gia truyền của dân tộc. Vì vậy, dù lượng đơn đặt hàng mỗi dịp Tết khá lớn, nhưng hàng chục năm qua, gia đình ông Thiết vẫn giữ cách làm hoàn toàn thủ công. Mỗi vụ chỉ làm số lượng có hạn, đủ cho nhà dùng và bán cho những ai thực sự yêu thích, muốn tìm về mùi hương bài truyền thống. Bột này này, nó rất là trắng, đẹp và nó khô như thế này. Trong suốt gần 40 năm làm nghề, phương bài do gia đình ông Thiết và bà Mỹ làm ra không chỉ được người dân trong vùng ưu chuộng, mà một số tỉnh lân cận cũng sang đặt hàng. Con cái ông bà dần học hỏi được những kỹ thuật truyền thống để gìn giữ và phát triển nghề từ thế hệ này sang thế hệ khác. Dù nghề làm hương bài thủ công hiện nay không còn phổ biến như xưa, khi mà thị trường đẩy áp các loại hương công nghiệp, nhưng gia đình ông Thiết vẫn quyết tâm duy trì nghề truyền thống này bởi tình yêu với nghề và cũng bởi mong muốn chuyển lại cho thế hệ sau những giá trị quý báu mà ông bà tổ tiên để lại. Để cho những cây nào hơi bị lỗi một tí hoặc là giấy nó chưa được đảm bảo thì mình năn lại cho nó sáng, nó đẹp, nó chắc và nó không bị ẩm của hương. Bây giờ công đoạn cuối cùng của nhà mình là vào bó. Mỗi một bó là có 10 nén như thế này. Xong rồi bó vào cho nó gọn vừa gọn, vừa đẹp, vừa lịch sự. Xong đó là cho vào thùng, đóng vào thùng xốp. Đến khoảng dầm tháng 12 là bắt đầu gia đình bỏ ra bán. Giữa cái hương bài thủ công và cái hương bài xe nó sẽ khác nhau hoàn toàn. Vì hương bài thủ công nhà mình quấn từ bằng bột, phơi từ bột khô rồi. Xong bắt đầu mới vào bó như thế này. Còn nếu là hương bài xe thì họ đã nháo hết bột và họ sẽ làm họ xe lên. Họ xe lên thì là xong, xong họ phải mang ra họ phơi. Nhưng công đoạn nhà mình như thế này là cuối cùng rồi, không phải phơi nữa. Cái cọt này nó là lấy từ cái cây bông ẩm. Nó đã khô ở trên đồi rồi. Thế gia đình lấy về xong chạy, xong rồi tách vỏ ra. Lấy mỗi đoạn ruột này phơi. Bên trong nó là rỗng. Nó rỗng như thế này thì nó cháy nó rất là muốn đều. Nên là hương bài mình không bị tách. Còn nếu mà cái hương bài này mà cuốn bằng cọt che cháy sẽ bị tách. Mỗi cây hương không chỉ là vật phẩm trong lễ cúng mà còn chứa đựng sự thành kính và lòng biết ơn với tổ tiên. Thắp lên một nén hương cũng chính là thắp Tết. Rồi ra cho bọ cánh cốt, cây đào. Cắm vào đấy vào trong phòng khách là rất là thơm. Thơm từ dưới lên trên. Cái không gian nhà rất là thơm cái mùi hương bài Tết. Nhất là càng mưa giầm, càng rét thì cái mùi hương bài nó lại càng thơm. Và nó lại mang cái sự ấm cúng của cái mùi hương Tết. Có lẽ chính mùi hương bài, mùi của Tết, của văn hóa Việt đã trở thành động lực để những người làm hương gắn bó với nghề truyền thống. Bởi duy trì nghề cũng chính là cách để giữ những giá trị văn hóa tinh thần của người Việt với truyền thống hướng về tổ tiên trong dịp Tết đoàn viên. Và mùi hương bài theo đó cũng tự nhiên len lõi, lưu hương trong tâm khảm mỗi người như một phần của Tết.