Từ làng nghề nón ngựa Phú Gia đến Di sản văn hóa

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
289 Lượt xem video·30 thg 1, 2025
Làng nón ngựa Phu Gia thuộc xa các tường, huyện Phù Cát, nằm cách trung tâm thành phố Quy Nhân, tỉnh Bình Định, khoảng 35 km.
Cuối đông, tranh thủ những ngày nắng, người làm nón trong thôn Phu Gia đưa lá kè ra phơi.
Lá kè là một trong những nguyên liệu chính để làm ra chiếc nón ngựa Phu Gia.
Loại lá này chỉ có ở vùng núi huyện Vân Canh, cách làng làm nón ngựa Phu Gia hàng chục cây số.
Để có được lá kè làm nón, người dân thôn Phu Gia phải đặt mua hoặc vào trong rừng mới kiếm được loại lá này.
Bà Hoàng Thị Năm, năm nay 60 tuổi, đã có hơn 40 năm làm nón ngựa Phu Gia.
Bà Năm nói rằng, lá kè làm nón không được quá già hoặc quá non, đem phơi nắng, phơi sương, để lá vừa khô, vừa có được độ mềm dẻo cần thiết.
Theo người làm nón ở làng nón ngựa Phu Gia, nón có tên nón ngựa vì chiếc nón có sự dẻo dai, bền bỉ, thích hợp cho người đội khi cở ngựa.
Ngày xưa, những nghệ nhân nơi đây làm chiếc nón này chủ yếu phục vụ cho vua, quân lính khi ngồi trên lưng ngựa.
Đặc biệt vào thời vua Quang Trung, nón ngựa Phu Gia đã gắn liền với đội quân thần tốc Tây Sơn.
Các khóa tiết theo trên nón ngựa cũng khác nhau, tương ứng với dức vụ phẩm hàm của từng người đội.
Mỗi ngày, tại cơ sở làm nón ngựa Đỗ Văn Lăng ở thôn Phu Gia, xa các tường huyện Phù Cát, có 10 người cùng làm nón.
Gia đình ông Lăng có 5 đời làm nghề nón ngựa, riêng ông đã có 61 năm sứ khổ cùng nghề này.
Ông Đỗ Văn Lăng cho biết, nón ngựa Phu Gia có kết cấu rất đặc biệt và bền chắc.
Nón được kết thành 10 lớp, nguyên liệu làm nón là lá kè mọc tự nhiên trong rừng núi Bình Định.
Nón ngựa có 2 loại, một loại dành cho nam và loại dành cho nữ.
Chiếc nón của nữ có đường kính 42cm, chiều cao 16cm.
Nón của nam có đường kính 46cm, chiều cao 20cm.
Ông Đỗ Văn Lăng cho biết thêm, để hoàn thành một chiếc nón ngựa phải mất ít nhất 3 ngày, nhiều thì cũng phải 7-10 ngày.
Có những chiếc nón ngựa cao cấp phải mất đến nửa tháng mới xong.
Hiện nay làng nón ngựa Phu Gia chủ yếu làm 2 loại nón với nhiều mức giá khác nhau.
Chiếc nón ngựa bình thường chóp để trần, trên đỉnh đến một chùm chỉ ngũ sắc như bông hoa.
Chiếc nón ngựa giá trị hơn thì trên đỉnh có gắn đồi mồi hoặc chụp đồng, chụp bạc được chạm trổ tinh xảo.
Hoa văn trên nón ngựa đa số được người làm nón theo lên là các hình ảnh mang đậm bản sắc văn hóa người Việt như
lòng lân quy phụng, hoa sen, hoa mai, bầu rượu, đám mây v.v.
Mỗi chiếc nón ngựa nếu làm đủ các công đoạn sẽ có độ bền sử dụng 150 năm đến 200 năm.
Hiện nhiều chiếc nón ngựa của 200 năm trước vẫn còn lưu giữ tại thôn Phú Gia.
Bây giờ, làng nghề nón ngựa Phú Gia có khoảng 110 hộ sản xuất với hơn 300 lao động, mỗi năm làm ra hơn 3.300 sản phẩm.
Cục Sở hữu Trí tuệ Bộ Khoa học và Công nghệ đã cấp giấy chứng nhận độc quyền sử dụng nhắn hiệu chứng nhận
Nón ngựa Phú Gia cho các sản phẩm nón được sản xuất tại thôn Phú Gia, xa các tường huyện Phù Cát vào năm 2016.
Việc Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận ghi danh nghề chằm nón ngựa Phú Gia xa các tường là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia,
có phần nâng cao giá trị văn hóa từ loại hình di sản văn hóa phi vật thể này.
Ông Nguyễn Văn Hưng, Chủ tịch UBND huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định cho rằng,
nón ngựa Phú Gia là một sản phẩm chứa đựng giá trị lịch sử văn hóa lâu đời của người dân.
Nghề chằm nón ngựa Phú Gia là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thứ năm của tỉnh Bình Định được ghi danh,
tiếp sau võ cổ truyền Bình Định, hát bội Bình Định, nghề thuật bài tròi Bình Định, lễ hội chùa bà, cảng thị nước mặn, xã Phước Quang huyện Tùy Phước.
Ông Lâm Hải Giang, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bình Định cho biết,
trong định hướng phát triển làng nghề nón ngựa Phú Gia, tỉnh Bình Định yêu cầu huyện Phù Cát quy hoạch tổng thể,
quy hoạch chi tiết làng nghề truyền thống, trong đó lưu ý đến các thiết chế truyền thống và không gian sử dụng nón ngựa, để hình thành các dịch vụ phục vụ du lịch.
Năm mới 2025, người dân ở làng nón ngựa Phú Gia kỳ vọng làng nghề phát triển hơn nữa.
Nghề chằm nón ngựa Phú Gia trở thành di sản phi vật thể quốc gia là niềm tự hào của người dân Bình Định.
Chiếc nón ngựa ngày nay đã có những thay đổi đa dạng mẫu mã nhưng vẫn giữ được nét văn hóa và truyền thống của địa phương.
Tỉnh Bình Định đã và đang nâng niu giữ gìn những giá trị văn hóa đặc sắc của làng nghề hơn 300 năm tuổi này.
Tết đến xuân về, làng nghề nón ngựa Phú Gia là nơi trở về của bao người con xa quê.
Họ quay quần bên nhau, nhắc nhớ về truyền thống của làng và ra sức giữ nghề chằm nón ngựa Phú Gia như một cách gìn giữ di sản.
