ĐÀNG TRONG - ĐÀNG NGOÀI, CUỘC NỘI CHIẾN DAI DẲNG NHẤT LỊCH SỬ VIỆT NAM

Xưa và Nay
1.3K người theo dõi
#BLVHảiThanh #History #ĐàngNgoài #ĐàngTrong
#NhàMạc #NhàNguyễn #TâySơn #LêSơn #ChúaTrịnh
#Su8 #Sử8 #Su8VietNam
ĐÀNG TRONG - ĐÀNG NGOÀI, CUỘC NỘI CHIẾN DAI DẲNG NHẤT LỊCH SỬ VIỆT NAM
Trước hết tại sao lại gọi là Đàng Trong và Đàng Ngoài?
Người Việt Nam ta có câu ra Bắc và vào Nam.
Theo các nghiên cứu lịch sử thì lối nói kiểu như vậy đã có từ thời cụ Nguyễn Trãi.
Nghĩa là hơn 600 năm trước đã nói như vậy rồi và dần dần nó trở thành một thói quen.
Ra Bắc thì tất nhiên ra có nghĩa là đi ra ngoài, thế nên ở phía Bắc được gọi là Đàng Ngoài.
Còn vào Nam, vào thì phải là vào trong, thế nên ở phía Nam được gọi là Đàng Trong.
Vậy còn Đàng là gì?
Đàng ở đây có thể được tạm hiểu là vùng, là một khu vực địa lý nhất định.
Từ đâu mà chúng ta lại có Đàng Trong và Đàng Ngoài?
Nguồn gốc sâu xa của sự phân chia Đàng Trong và Đàng Ngoài thì phải kể đến sự kiện vào đầu thế kỷ thứ 16.
Năm 1527, Mạc Đăng Dung đã phế bỏ vua Lê và lập nên nhà Mạc.
Sự kiện giết vua đoạt quyền, dân đất cầu lợi cho nhà mình của Mạc Đăng Dung khiến cho lòng dân lúc bấy giờ không phục.
Nhiều cuộc khởi nghĩa đã nổ ra, đáng chú ý nhất là cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Kim.
Nguyễn Kim là một tướng cũ của nhà Lê nhưng mà không thần phục nhà Mạc nên đã chạy sang đất Lào bây giờ.
Được vua của xứ Lan San tức là Lào bây giờ và cho lập bản doanh.
Và sau đó thì Nguyễn Kim tìm được Lê Ninh.
Lê Ninh là một người dòng dõi họ Lê.
Mỗi cuộc nổi dậy thì đều cần một lý do và Nguyễn Kim lấy danh nghĩa là Phù Lê để kêu gọi các lực lượng khác.
Các lực lượng này tề tựu bên cạnh Nguyễn Kim để diệt Mạc.
Sau đó thì quân của Nguyễn Kim đã đánh chiếm đất Tây Đô tức là Thanh Hóa.
Hoạn quan nhà Mạc là Dương Chấp Nhất đã đầu hàng.
Nhưng Dương Chấp Nhất đã dở thủ đoạn và dâng dưa độc cho Nguyễn Kim Anh.
Nguyễn Kim Anh và đã qua đời.
Sau đó thì hoạn quan này đã bỏ trốn về nhà Mạc.
Lúc bấy giờ thì quyền lực của Nguyễn Kim nằm trong tay của ông con rể.
Ông này chính là Trịnh Kiểm.
Trịnh Kiểm lên cầm quyền và chỉ huy quân đội tìm cách loại trừ phe cánh của Nguyễn Kim.
Những người thuộc phe cánh của Nguyễn Kim đều bị loại.
Con trai đầu của Nguyễn Kim đó là Nguyễn Uông đã bị ám hại.
Con trai thứ hai là Nguyễn Hoàng.
Nguyễn Hoàng rất lo sợ hoàn cảnh của mình sẽ bị giống như anh trai.
Nên đã tìm gặp Nguyễn Bình Khiêm trạng trình để mà xin gợi ý.
Nguyễn Bình Khiêm đã mở lối đi với cho Nguyễn Hoàng.
Và chính câu nói của Nguyễn Bình Khiêm đã ảnh hưởng to lớn đến lịch sử Việt Nam.
Đó là Hoành Sơn Nhất Đái Khả Dĩ Dung Thân.
Sau này thì nhà Nguyễn, con cháu của Nguyễn Hoàng sửa lại thành Hoành Sơn Nhất Đái Vạn Đại Dung Thân.
Khả Dĩ sửa thành Vạn Đại thì nó cũng khác đi rất nhiều ý nghĩa rồi.
Con cháu nhà Nguyễn sửa lại như vậy với hy vọng giữ được cơ nghiệp muôn đời.
Hoành Sơn ở đây là một dãy núi nằm ở phía nam của tỉnh Hà Tĩnh và phía bắc của tỉnh Quảng Bình.
Trước kia mà muốn vượt qua chỗ này thì người ta phải đi qua đèo ngang.
Giống như cách mà bà huyện Thanh Quang đã đi qua, bước tới đèo ngang bóng xế tà.
Bây giờ thì có đường hầm đi cũng rất là tiện.
Nguyễn Hoàng đã nhờ chị gái mình, lúc này đang là vợ của trịnh Kiểm, xin cho vào chân giữ vùng đất ở phía trong.
Và tất nhiên trịnh Kiểm đã đồng ý, vừa loại bỏ được cái gai ở trong mắt.
Và theo quan điểm của người xưa thì đây là một vùng đất biển ải.
Nguyễn Hoàng đã qua Hoành Sơn đến Thuận Hóa làm nên cơ nghiệp lớn của chú Nguyễn ở đằng trong và cả nhà Nguyễn sau này.
Ông đã quyết tâm xây dựng một thế lực độc lập nhưng mà vẫn duy trì việc nộp thuế hàng năm cho chính quyền họ trịnh.
Vì biết rằng lúc bấy giờ thì lực lượng quân sự của mình chưa mạnh nên chưa thể đối đầu trực tiếp với nhà trịnh được.
Ông cũng lo mở mang bờ cõi và phòng thủ khi mà quân trịnh có khả năng vào đánh phá.
Lúc mà Nguyễn Hoàng qua đời thì con trai của ông là Nguyễn Phúc Nguyên lên thay.
Nguyễn Phúc Nguyên tiếp tục ý chí của cha, tăng cường sức mạnh kinh tế, quân sự và tiếp tục mở rộng thêm lãnh thổ về phía nam, khuyến khích di dân đi lập ấp.
Sau đó, Chúa Nguyễn Phúc Nguyên đã ngừng nộp thuế cho chính quyền Lê Trịnh ở Đảng Ngoài.
Ở Đảng Ngoài thì biết rằng họ Nguyễn đã ly khai, không chịu thần phục nữa.
Thế là năm 1627, Chúa Trịnh mới mang quân đi đánh họ Nguyễn.
Đây chính là sự kiện đánh dấu sự phân chia của Đảng Trong và Đảng Ngoài.
Và nó cũng tạo ra thời kỳ Trịnh-Nguyễn-Phân-Tranh kéo dài gần nửa thế kỷ, cụ thể là 45 năm.
Từ năm 1627 đến năm 1672, rất là dễ nhớ hai cột mốc đảo ngược cho nhau.
Trong vòng 45 năm này, hai bên đã nổ ra 7 cuộc đại chiến.
Dân tình rất là khổ cực, chán nản.
Hai họ Trịnh-Nguyễn phải ngừng chiến và lấy sông Danh làm danh giới mà chia cắt lãnh thổ.
Miền Nam sông Danh thuộc chủa Nguyễn, được gọi là Đảng Trong.
Còn phía Bắc của sông Danh được gọi là Đảng Ngoài.
Vậy trong giai đoạn phân chia Đảng Trong và Đảng Ngoài, từng Đảng đã phát triển như thế nào?
Giai đoạn đầu thì diện tích của Đảng Trong chưa được mở rộng.
Vùng thuận quảng chủ yếu là đồi núi, xen với những đồng bằng rất là nhỏ hẹp.
Điều kiện tự nhiên rất là khắc nghiệt nên cư dân thưa thớt.
Lúc bấy giờ thì chính quyền của nhà Nguyễn cũng không quan tâm đến việc phát triển vùng biên ải,
coi đó chỉ là vùng đệm với quốc gia phía Nam.
Nhưng dần dần mọi chuyện cũng thay đổi.
Các chúa Nguyễn có ý định gây dựng cơ đồ tại đây và khuyến khích làn sóng di dân.
Chúng ta đã mở rộng lãnh thổ về phía Nam.
Đặc biệt là các chúa Nguyễn cũng mở rộng ngoại thương ở mức chưa từng có trong lịch sử.
Ban đầu thì Đảng Trong chỉ bao gồm 2 trong tổng số 13 trấn của Đại Việt,
đó là trấn Thuận Hóa và trấn Quảng Nam.
Và 11 trấn còn lại thì do chúa Trịnh cai quản ở đằng ngoài.
Nhưng sau đó khi mà Nguyễn phúc hoát Sựng Vương thì họ Nguyễn đã làm chủ vùng lãnh thổ
từ Hoành Sơn tức là danh giới phía Bắc của Đảng Trong cho đến tận Cà Mau hiện nay.
Toàn bộ lãnh thổ Đảng Trong được chia ra thành 12 dinh và 1 trấn.
Có thể hiểu là những đơn vị tương đương với cấp tỉnh bây giờ.
Phải nói rằng trước thời của Nguyễn Hoàng thì người Việt vẫn coi miền đất phương Nam
là một cái chốn ác địa, nhiều bất chắc, phong thổ lạ lẫm
và một cái mối quan hệ phức tạp trong lịch sử giữa người Việt và người Trăm.
Nhưng khi họ Nguyễn đặt chế độ cai trị thực quyền trên giải đất này thì Đảng Trong đã thay ra đổi thịt.
Di dân ở đây không chỉ là những người đi theo chúa Nguyễn từ những ngày đầu từ miền Bắc vào
mà còn có cả những binh lính, những hàng binh trong quân đội của vua Lê Chúa Trịnh
sau những trận chiến thì được thu nạp và cho đi khai phá những vùng đất mới.
Các chúa Nguyễn đã tạo sự bứt phá về một loại thương khi trong hoạt động Cảng thị Hội An.
Ngoài ra thì cũng có trao đổi rất mạnh mẽ với nước ngoài.
Vì Đảng Trong mới hình thành nên là nho học tại đây chưa có vị trí sâu rộng như ở đằng ngoài.
Thời kỳ đầu các chúa Nguyễn bổ nhiệm quan lại đều lấy con em quý tộc
và theo sự tiến cử của quan lại địa phương có nghĩa là chưa qua thi cử.
Nhưng do nhu cầu cần nhân tài cho bộ máy cai trị nên các chúa Nguyễn đã từng bước xúc tiến việc học tập và thi cử.
Sau một giai đoạn phát triển cực thịnh thì từ giữa thế kỷ 18 chế độ chúa Nguyễn bắt đầu suy đổi.
Đó là thất bại trong những cuộc đụng độ với Siêm La tức là Thái Lan
cộng với siêu cao thuế nặng nên nhân dân đã nổi lên.
Đình điểm chính là phong trào Tây Sơn, ba anh em Tây Sơn đã bắt đầu khởi nghĩa và chống lại chúa Nguyễn.
Còn ở đang ngoài thì sao? Trịnh Kiểm đã nắm toàn bộ vương quyền và đến năm 1600,
trịnh Tùng là con của trịnh Kiểm được phong vương, chính thức gọi là chúa trịnh.
Họ trịnh được hưởng quyền thế tập tức là trao truyền con nối.
Từ đây thì đã lập ra một hệ thống chính quyền ở phủ chúa tương ứng với chính quyền cũng có sẵn ở bên cung vua.
Nắm thực quyền điều hành triều đình nên các chúa trịnh đồng thời định đoạt các chính sách trong đời sống xã hội
và khống chế triều đình nhà Lê. Các vua Lê lúc này chỉ là bù nhìn mà thôi.
Một số vị vua Lê hoặc là tông thất nhà Lê nếu mà có ý định chống lại họ trịnh để mà giành lại thực quyền,
ví dụ như là Lê Kính Tông, Lê Duy Mật và Lê Duy Vĩ thì đều thất bại và đều bị giết.
Xử lý xong chuyện của vua Lê rồi thì họ trịnh lại phải suy nghĩ đến cuộc chiến chống họ Nguyễn ở phía nam
và đối mặt với tàn dư của họ Mạc ở Cao Bằng cũng như là chúa Bầu ở Tuyên Quang.
Gọi là chúa Bầu ở đây là chỉ chung những cái đời dòng họ Vũ cát cứ ở khu vực Tuyên Quang.
Dưới thời chúa Trịnh cũng giống như chúa Nguyễn ở đằng trong thì chúa Trịnh ở đằng ngoài
cũng khuyến khích giao thương và mở cửa với nước ngoài.
Ngoài những đối tác quen thuộc như là Trung Quốc, Nhật Bản ở phương Đông
thì cũng có thêm những đối tác từ phương Tây, ví dụ như là Pháp, Anh, Bổ Đầu Nha hay là Hà Lan.
Giai đoạn cuối của chúa Trịnh, lúc này thì có phong trào Tây Sơn nổi lên ở đằng trong.
Nhân dịp của chúa Nguyễn đang phải đối đầu với phong trào Tây Sơn thì họ trịnh mà đứng đầu là Trịnh Sâm
đã điều quân vượt sông Danh đánh vào Thuận Hóa.
Quân Trịnh sau đó còn chiếm được cả Phú Xuân, đó là lần đầu tiên quân đội của chúa Trịnh tiến sâu được như vậy.
Nhưng tham vọng của chúa Trịnh thì không phải là quá lớn.
Ngay cả khi phong trào Tây Sơn đã thành công, khi Nguyễn Nhạc giết được hai chúa Nguyễn
rồi tự sưng làm vua Thái Đức thì họ Trịnh nói rằng
vì cái khu vực đó xa xôi hiểm trở mà lại ngại dùng binh nên là cũng không hỏi đến.
Sau khi mà Trịnh Sâm qua đời thì cũng đánh dấu sự suy tàn của họ Trịnh.
Hai con là Trịnh Tông và Trịnh Cán đã tranh giành quyền lực.
Cuối cùng thì Trịnh Tông đã giết chết phụ trính Hoàng Đinh Bảo, lật đổ Trịnh Cán và Giành Ngôi.
Thù hạ của Hoàng Đinh Bảo là Nguyễn Hữu Trịnh đã chạy vào Nam đầu hàng quân đội Tây Sơn.
Họ Trịnh không ổn định được Bắc Hà và ngày càng suy yếu.
Quân đội Tây Sơn sau khi đã đánh dẹp được chúa Nguyễn ở miền Nam
thì đã tiến ra miền Bắc, tiến ra đằng ngoài đánh quân đội chúa Trịnh với danh nghĩa là Phù Lê Diệt Trịnh
theo chính đề nghị của Nguyễn Hữu Trịnh.
Quân Trịnh dễ dã đã liên tiếp thất bại và chúa Trịnh đã chạy trốn khỏi kinh thành.
Trịnh Tông bị bắt đã tự sát trên đường bị áp giải.
Dòng họ chúa Trịnh bị tiêu diệt nhưng vua Lê sau đó cũng mâu thuẫn với Tây Sơn.
Lê Triều Thống đã cầu viện nhà Thanh sang giúp nhưng trận ngọc hồi đống đa đã chứng kiến thất bại của nhà Thanh
và nhà hậu Lê cũng chấm dứt sự tồn tại của mình vào năm 1789.
Như vậy, sự chấm dứt của Đang Trong và Đang Ngoài được đánh dấu bằng thành công của phong trào Tây Sơn.
Nhà Tây Sơn được hình thành nhưng nhà Tây Sơn cũng tồn tại không lâu và sau đó nhà Nguyễn đã lên thay thế.
Hai triệu đại cuối cùng của lịch sử Việt Nam là Tây Sơn và nhà Nguyễn thì đều có điểm chung
là các triệu đại được thiết lập bởi những người sinh trưởng trên mảnh đất Đang Trong ở thế kỷ thứ 18.
Nhà Tây Sơn do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ sáng lập
Còn nhà Nguyễn thì do Nguyễn Ánh, một hậu ruệ của Chúa Nguyễn sáng lập sau khi đánh bại nhà Tây Sơn.
Phải nói rằng đây là hai triệu đại có nhiều điểm khác biệt so với những triệu đại trước đó.
Về cơ bản, họ lấy đất Đang Trong làm thủ phủ chứ không phải là Thăng Long giống như truyền thống.
Họ cũng kiểm soát một lãnh thổ rộng lớn hơn và phát triển lớn hơn bất kỳ một triệu đại nào từng đóng đô ở Thăng Long hoặc ở đất Bắc Hà.
Và một trong những đóng góp lớn nhất của hai triệu đại Tây Sơn và nhà Nguyễn với lịch sử Việt Nam
là đã nối tiếp nhau hoàn thành công cuộc thống nhất đất nước đồng thời mở rộng lãnh thổ đất nước
sau hàng trăm năm bị chia cắt bởi những cuộc chiến tranh giành quyền lực để xảy ra tình trạng Đang Trong và Đang Ngoại.
Cảm ơn các bạn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này.
Nếu cảm thấy thú vị thì bạn có thể nhấn nút đăng ký kênh và chút thông báo và chia sẻ với bình luận viên Hải Thanh Lịch sử Việt Nam.
