LÝ TRƯỞNG, CHÁNH TỔNG TƯƠNG ĐƯƠNG CHỨC VỤ NÀO HIỆN NAY?

Thế giới tươi đẹp
339 người theo dõi
#thegioituoidep
#BLVHảiThanh #History #LýTrưởng #ChánhTổng
LÝ TRƯỞNG, CHÁNH TỔNG TƯƠNG ĐƯƠNG CHỨC VỤ NÀO HIỆN NAY?
Đọc lịch sử, xem phim, xem sân khấu, chúng ta thường thấy trong xã hội phong kiến Việt Nam ngày xưa
có những chức như là lý trưởng, tránh tổng, hoặc có những câu như là chưa đổ ông Nghè đã đe hàng tổng.
Vậy lý trưởng là gì, tránh tổng là gì, và ông Nghè là gì?
Đầu tiên là lý trưởng.
Lý trưởng hay xã trưởng, đó là chức sắc đứng đầu hội đồng hương chức của một xã hay là làng
trong thời phong kiến ngày xưa.
Trên thực tế, lý trưởng là chức quan cung đinh trong bộ máy chính quyền phong kiến, có nghĩa là chức quan thấp nhất
và chức quan này không được bổ nhiệm ở triều đình và không được hưởng bổng lọc của triều đình.
Chức quan này do dân làng bầu ra để thay mặt người dân quản lý việc chung của làng.
Vì vậy, về mặt lý thuyết thì lý trưởng rất gần dân.
Nhưng những ngôi thứ ở trong làng kiểu như lý trưởng vẫn luôn được đem ra mua bán
vào những dịp làng cần tiền để tri tiêu cho việc công.
Ví dụ như là tu sửa đình chùa.
Thời phong kiến cũng quy định chặt chẽ việc bầu ra lý trưởng và lý trưởng phụ trách những việc gì.
Muốn làm lý trưởng thì nhất quyết phải có một số tài sản nhất định,
phải mẫn cán, phải nhanh nhẹ và cũng phải có kiến thức nhất định, chứ không phải cứ bầu lên là được.
Nhiệm vụ chính của lý trưởng là gì?
Đó là việc quản lý sổ sách, hương ước, đinh điền, thu kiểm sưu thuế, đúc thấp việc đê điều và đường xá.
Giúp việc cho lý trưởng có các phó lý và các hương trưởng.
Khi lý trưởng vắng mặt thì phó lý làm thay công việc ở trong làng.
Trong làng hẽ mà có công việc hay xảy ra chuyện gì,
thì quan phủ, quan huyện sẽ bổ đầu lý trưởng, phó lý và hương trưởng mà sai bảo, mà trách tội.
Cụ thể hơn nữa, giúp việc cho lý trưởng về mặt bảo vệ trật tự an ninh trong làng
có lực lượng gọi là tuần phiên.
Người đứng đầu gọi là trương tuần hay còn gọi là khán thủ.
Lực lượng tuần phiên chỉ có nam giới mới được tham gia và sử dụng những vũ khí thơ sơ,
đó là ráo, mác, gậy, côn, mã tấu và gươm.
Đặc biệt là những vũ khí này không được chiều đình cấp mà phải do bản thân người đó tự trang bị.
Chức năng của họ là đi tuần tra, đi canh gác ở trong làng,
đêm đêm cử người trực ở điếm canh trên các cổng làng.
Bồi dưỡng cho lực lượng tuần phiên được trích từ lúa sương túc, còn gọi là lúa bờ.
Tùy theo số ruộng của mỗi làng, có làng quy định thì chủ ruộng
phải trích ra mỗi xào ruộng 1, 2 hoặc là 3 lượm lúa để chi cho đội tuần phiên.
Về mặt hộ khẩu mà giúp việc cho lý trưởng thì có trưởng bạ kiêm hộ lại.
Cũng có làng 2 chức này thì do 2 người đảm nhiệm,
trong đó trưởng bạ chỉ làm những công việc liên quan đến ruộng, đất, ao, vườn,
những công việc còn lại là của hộ lại.
Ngoài ra, giúp việc cho lý trưởng còn có 1 thư ký và 1 thủ quỹ
làm nhiệm vụ ghi chép và giữ tiền thuế, tiền siêu, các loại tiền phạt,
ghi chép sổ giữ đinh bạ, tức là ghi danh sách nam giới ở trong làng,
và sổ địa bạ, tức là sổ ghi ruộng đất ở trong làng.
Có thể nói công việc của lý trưởng ngày xưa thì tương đối là vất vả
bởi vì quản lý trực tiếp với người dân ở trong làng,
nhưng lại không phải do chức quan cho triều đình bổ nhiệm
Trong Việt Nam Phong Tục, tác giả Phan Kê Bính đã viết như thế này
Về phần lý trưởng trong làng, nhờ về cái mộc triện, tức là cái dấu gỗ,
mà đôi khi kiếm được 1 vài bao chè, răm 3 đồng bạc,
đám nào bán ruộng, bán đất, bán cửa, bán nhà,
thì may ra cũng được 1 vài chục bạc, còn thì cũng phải trông đến dân.
Dân làng nào hảo tâm thì mỗi năm cấp cho lý trưởng được răm 7 chục bạc,
nhưng bạc ấy có đâu mà đưa, chẳng qua cho lý trưởng tự tiện lấy được
ở món tiền công nào ra thì lấy, hoặc bán hoa lợi gì của làng,
hoặc bán chùm, bán trưởng thế nào cho đủ thì thôi.
Ngoài ra nữa thì trông vào những kỳ thần bái xã,
những lần tu bổ làm sao cũng xẻo xén được 1 ít,
cho nên người làm việc ở nơi tốt, bổng lọc thì khá,
còn về nơi đông trắng nước trong thì có khi phải bát nhà nhà,
mà họ không bòn không khuét thì lấy đâu mà họ ăn họ làm việc cho làng,
cái thói họ đục của dân thì cũng đáng ghét, cái tình của họ thì cũng đáng thương.
Như vậy là qua những lời của Phan Kê Binh có thể thấy rằng,
trực lý trưởng này nếu mà không bòn khuét, nếu mà không xỉa vặt của dân thì cũng chẳng có gì,
nhưng mà nhiều người vẫn muốn làm lý trưởng, và đã làm đến như vậy thì người dân lại càng ghét.
Tuy trực lý trưởng rất khó và có nhiều tai tiếng như vậy,
nhưng thực tế trong đời sống xã hội phong kiến,
được làm lý trưởng là mong muốn của rất nhiều người,
và có những người mua quan bán tước để được làm lý trưởng.
Một chức vị nữa trong xã hội phong kiến cũng rất nổi tiếng đó là chiếc tránh tổng,
trước hết cần phải biết tổng là gì.
Tổng ở đây là đơn vị hành chính trung gian giữa huyện và xã của Việt Nam trong thời kỳ phong kiến,
như vậy hiện tại thì không còn đơn vị là tổng nữa.
Theo các fanpage tồn tại, tổng có từ thời lê sơ,
tránh tổng có nghĩa là người đứng đầu đơn vị tổng, người đứng đầu đơn vị này.
Các fanpage lập từ thời nhà Mạc thì cũng nhắc đến cấp tổng nhiều hơn,
tuy nhiên vào thời nhà Lê, thời nhà Mạc hay là thời trịnh Nguyễn
thì tổng không phải là một đơn vị hành chính chính thức giống như là đạo, lộ, châu, phủ, huyện hay là xã.
Tổng đôi khi là một đơn vị giữa một vài xã cận kề, một vài nhóm xã,
nhưng có chung đặc trưng về văn hóa, về tiêm nhưỡng, về địa lý,
để mà làm gì? Để mà cùng làm thủy lợi, cùng bảo trì, cùng cúng tế một ngôi đình trung,
gọi là đình tổng, hoặc là chùa trung, gọi là chùa tổng, và cùng nhau chống trộm cướp.
Đầu thế kỷ 19, tức là thời nhà Nguyễn, khi tổng đã phổ biến trên cả nước,
thì nó mới được chuyển thành một đơn vị hành chính chính thức.
Như vậy cần phải phân biệt rõ, trước thời nhà Nguyễn,
thì tổng là một đơn vị mà có khi ở những huyện thì lại không có tổng,
bởi vì không có những nhóm xã như vậy.
Còn đến thời kỷ 19, đến thời kỷ nhà Nguyễn, thì tổng mới là một đơn vị chính thức.
Mỗi tổng bao gồm khoảng 10 xã, và đứng đầu thì chúng ta có tránh tổng.
Nhiệm vụ chính của tránh tổng đó là đôn đốc thu thuế và giữ gìn an ninh,
và tất nhiên họ phải đặc biệt phụ thuộc vào chính quyền cấp dưới,
tức là chính quyền xã.
Người Việt Nam ta có câu là vắt tù vào hàng tổng, hoặc là chưa đổ ông ngà đã đe hàng tổng.
Thời kỳ Pháp thuộc thì tránh tổng và phó tổng được xếp trong ngạch nhân viên hành chính,
được hưởng lương và cấp bậc của người Pháp.
Có những giai đoạn cụ thể, ví dụ trước năm 1887,
tránh tổng và phó tổng do chính phủ thực dân lựa chọn và chỉ định.
Sau năm 1887, tránh tổng được tuyển chọn thông qua các kỳ thi.
Đến một giai đoạn nữa, đầu thế kỷ 20,
thì tránh tổng được lựa chọn thông qua các cuộc bầu cử cử tri,
mà cử tri ở đây không chỉ là dân, mà còn là những thành phần có chức quyền,
có tài sản, có bằng cấp, là những người có quyết định cuối cùng.
Và cuối cùng, vì sao lại gọi là ông Nghè?
Chúng ta đã nói về câu, chưa đỗ ông Nghè đã đe hàng tộc.
Ông Nghè là một tên rất là quen thuộc của dân gian ta,
chỉ những ai đỗ tới bậc tiến sĩ trước đây.
Đây là học vị cao nhất trong hệ thống thi cử của Thầy Phong Kiến.
Muốn đạt được danh hiệu cao quỹ này,
thì mọi sĩ tử phải trải qua 3 kỳ thi chính do triều đình quản lý thời xưa,
đó là thi hương, thi hội và thi đình.
Thi hương là thi tuyển tú tài, thi cử nhân.
Thi hội là thi chọn những người đỗ cử nhân để lấy một số người thi giỏi.
Và thi đình là kỳ thi mở ngay trên sân điện rồng của nhà vua,
nói nôm na là sân đình.
Như vậy, thi đình là kỳ thi cuối cùng,
long trọng và khó khăn nhất đối với mọi sĩ tử.
Từ cuộc thi này, nhà vua sẽ trực tiếp chọn ra những tài năng ưu tú nhất của đất nước.
Ai đỗ sẽ được gọi là tiến sĩ.
Đồ bảng tiến sĩ được phong danh hiệu gọi là Trạng Nguyên.
Và để tôn vinh công trạng này,
các vị tiến sĩ được triều đình sủng ái đặc biệt,
như là giữ yến tiệc, nhận phẩm phục vua ban.
Sau đó, địa phương nơi vị tiến sĩ sinh ra và lớn lên,
sẽ tổ chức những lễ rước rất linh đình, rầm rộ,
thường gọi là lễ đón tiến sĩ vinh quy bái tổ.
Thế nhưng tại sao cái tên ông ngà lại để chỉ các vị tiến sĩ?
Tại sao không gọi là cụ ngà, bác ngà, anh ngà hay là bà ngà?
Điều đầu tiên thì cái tên ông hiển nhiên mặc định
Người có được danh vị ấy thì phải là đàn ông,
bởi vì trong xã hội xưa định phụ nữ không tham gia thi cờ.
Cứ hai thì có một số giả thiết về danh sinh ông ngà như sao.
Đầu tiên, theo từ điển Việt Bồ La của Alexander Roth,
định nghĩa ngà là chức vụ của các bậc văn nhân.
Một số các định nghĩa ngà ở đây chứ là phòng làm việc trong cung điện của nhà vua.
Tức là chỉ những người độ tiến sĩ mới được làm việc trong các phòng như thế.
Cách giải thích thứ hai là ngà vốn là một bộ phận kiến trúc cung đình,
là nơi thờ thanh hoàng, đồng thời là trung tâm hội họp tễ lễ của làng xã trước đây.
Đình vừa là nơi quen thuộc, gắn bó cũng vừa là nơi tôn nghiêm và cổ kính.
Ngà có thể ở vị trí sát đình hay là xa hơn một chút,
nhưng nó là một phần trong kiến trúc quần thể của đình.
Ngà cũng có ban thờ, có mái tre, có nơi thì lại đặt lộ thiên.
Và theo quan điểm của người xưa, chỉ có những người đỗ đạt thì mới được vinh dự,
nhận trọng trách, đón dước thanh hoàng làng ở vị trí ngà đó.
Các vị tiến sĩ lúc này cũng xác phục riêng, tôn thủ theo một nghi thức rất long trọng.
Vì vậy còn được gọi là ông ngà, với chức trách đứng tại ngà để thực hiện công việc tễ lễ.
Tất cả những giả thiết thì đều đi đến kết luận cuối cùng,
đó là ông ngà đều là những người có học vấn cao và là những người đỗ tiến sĩ.
Thế nên dân gian có câu, chưa đỗ ông ngà đã đè hàng tầu.
Chưa có được danh vị tiến sĩ mà đã định dọa dẫm ông tránh tầu, ông phó tầu.
