Làng chiếu Bàn Thạch - Truyền hình Báo Quảng Nam

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
105 Lượt xem video·13 thg 11, 2024
Từ thị trấn Nam Phước - huyện Duy Xuyên đi về hướng Đông khoảng 5km, du khách sẽ bắt gặp những bãi lát (cói) xanh tốt nằm dọc hai bờ sông Thu Bồn. Đây là nguồn nguyên liệu chính của làng nghề dệt chiếu Bàn Thạch. Sợi lát đơn sơ nhưng qua bàn tay khéo léo, tài hoa của những người phụ nữ Bàn Thạch đã trở thành những chiếc chiếu trắng, chiếu hoa, chiếu trổ, chiếu bông, chiếu nổi... rực rỡ, mịn màng và bền chắc.
Từ thị trấn Nam Phước, huyện Duy Xuyên, đi về hướng đông khoảng 5 km, chúng ta sẽ đến với địa phận của xã Duy Vinh, nơi đây nằm ở hợp lưu của hạ nguồn sông Thu Bồn – Ly Ly trước khi đổ ra biển cửa đài Hội An.
Duy Vinh có quan cảnh sông nước yên bình, cánh đồng lúa trải dài bên cạnh những hàng dừa xanh mước dọc triền sông cùng những nét đặc trưng của làng quê xứ Quảng.
Và đặc biệt, địa danh này còn gắn liền với một làng nghề có truyền thống hàng trăm năm, từng nổi danh khắp xứ Đàn Trong, đó là nghề dệt chiếu bàn thạch.
Kính thưa quý vị, điều đầu tiên mà chúng ta dễ dàng nhận thấy khi đến với bàn thạch là những rụng lát trải dài hai bên trên sông, và đây cũng là nguyên liệu chính để tạo nên chiếc chiếu bàn thạch nổi danh một thời.
Cây lát, hay còn gọi là cói, phát triển rất tốt ở những vùng đất ven sông như bàn thạch. Cây lát ở đây được người dân gieo trồng và chăm sóc qua năm.
Tuy nhiên, mùa thu hoạch chính thường rơi vào tháng 4 và tháng 7 âm lịch hàng năm, vì đây là lúc thời tiết nắng nóng thuận lợi để phơi lát dự trữ cho cả năm.
Nghề dệt chiếu phải trải qua rất nhiều công đoạn, thế nhưng việc trồng và thu hoạch lát được xem là công đoạn vất vả và nặng nhọc nhất bởi phải làm thủ công hoàn toàn.
Bây giờ nghề lót này là của thanh niên, bây giờ bọn ông tuổi năm 10, 16, 15 là lùm được. Nhưng mà bây giờ chỉ bọn người già họ yếu rồi, họ bả mươi trở lên là lùm nghề này không được.
Chỉ đừng bò, cẩm liềm ra các cát, pha ít nhấm, dạy dạy chứ không lùm bọn thanh niên.
Lát sau khi thu hoạch về, sẽ được người thợ tỉ mỉ chẽ ra từng sợi nhỏ.
Ngày sau đó, sợi lát sẽ được mang phơi từ 4 đến 5 nắng.
Tuy nhiên người phơi cũng phải canh chừng để sợi lát không được quá khô, dễ gây giòn, gãy.
Đến bàn thạch, bạn sẽ dễ dàng bắt gặp sợi lát được phơi ở bất cứ đâu, bên triền sông hay ngay lề đường.
Tiếp đến là một công đoạn quan trọng quyết định màu sắc và vẽ đẹp của chiếc chiếu sông này, đó là nhộm.
Không giống như những nơi khác, dạy chiếu sông mới cho in hoa văn.
Điểm đặc trưng của chiếu bàn thạch là nhộm màu trước,
sau đó qua sự sắp xếp khéo léo của người thợ để trở thành những bức tranh đầy màu sắc.
Sợi lát sau khi được phơi khô sẽ đưa vào nhộm với các tông màu xanh, đỏ, tím, vàng,
những màu sắc quen thuộc và thường thấy trên chiếu bàn thạch.
Nếu như mà để cho nó lau, nó không khơi mà,
thì mình chụm cho nước sôi mình bỏ vô,
rồi mình nhặn cho nó xôi cho nó lau lau xíu là nó không có khơi mà.
Mười phút là mình rớt ra, nhóm xa mình rớt ra.
Rồi nước cho nó thiệt xôi là nó không có khơi mà.
Còn không xôi thì nó không có eo mà vô.
Màu, muốn màu đậm thì mình có chừng đó,
mình nhộm cứ mỗi chỗ nước là mình bỏ vô một muỗng phẩm nữa thôi,
không có chừng mình nhốm bấu, nhộm lót vô một muỗng phẩm nữa.
Nhọt thì mình bỏ hơi lợt lợt xíu, bỏ lưng lưng phẩm lợt xíu.
Sợi lát sau khi được nhộm màu sẽ tiếp tục được mang phơi khô một lần nữa.
Đặc biệt, sợi phải phơi cho đủ nắng, không quá gắt,
vì dễ giòn gãy, cũng không quá dịu, vì dễ ấm móc.
Vào mùa nắng, người dân Bàn Thạch thường tập trung phơi,
nhộm lát để giữ trữ cho cả mùa mưa.
Và cũng chính những sân phơi như thế này
đã tạo nên không gian đầy màu sắc và sinh động cho bức tranh làng quê,
gây ấn tượng đặc biệt cho bất kỳ ai mới lần đầu đặt chân đến vùng đất ven sông này.
Trải qua hàng loạt công đoạn đòi hỏi sự tỉ mẩm, chăm chỉ của người thợ,
sợi lát mới có thể trở thành nguyên liệu đạt chuẩn để đưa vào dịch chiếu.
Vợ chồng ông Đoàn Thể năm nay đều đã ngoài 80 tuổi.
Cả ông và bà đều theo nghề hơn 70 năm qua.
Như bao đứa trẻ ngày xưa ở làng nghề này,
năm 7 tuổi, ông bà đã bắt đầu làm quen với khung cửi
và từ đó theo nghề cho đến tận bây giờ.
Ở đây chịu dọa đỡ.
Không có lộn chịu này ra nó nén nè, quá lộn nó nổi.
Còn lộn nếp móc đi lộn.
Ký mấy đồng mà mám.
Vợ chồng ông Thể cũng là một trong số ít những người còn dịch chiếu
theo cách thủ công truyền thống ở Bàn Thạch.
Với một khung cửi như thế này,
phải cần đến hai người thợ để dịch chiếu.
Một người đưa thoai, luồng lát.
Người còn lại kéo thân cửi.
Và chúng tôi đã tìm đến đây để được nghe về cách vẹt
cũng như tinh hoa của làng nghề có lịch sử gần 400 năm này.
Cái này là cây lô.
Cái này là cây cây lô.
Hồi trước ông cho là cây cây lũ.
Cái này cây cây khổ.
Cái này cây cây ngựa.
Cái này cây khung.
Cái này cây ghế.
Cái ghế ngồi.
Đây, ông cho con làm được đó.
Khoan, để con làm lại nghe.
Khoan, để con gỡ cái này ra hết.
Quắng lại.
Đây hả, thấy hả ông?
Cầm, cầm cái ngón bàn đi.
Cầm ngón bàn đi.
À, quắng lên.
Rồi, đưa vô.
Đưa vô có giữ cây lót,
mà có cây lụi nha.
Nó giữ không sổ.
Thế là cái quan trọng nhất là phải giữ cây lót.
Giữ cây lót với cái ta đây.
Quắng cái ngón bàn này để lại.
Ngón bàn để lại.
Quắng vô này.
Ta giữ cây lót,
còn ta cầm cây lót.
Giữ cây lót cũng giữ,
mà cây lót cũng giữ.
Ta cầm cây lót.
Giữ cái lát, ta giữ cái cây lao này.
Chỉ giống cái ngọn này.
Dạ, giống ngọn này.
Đây, đây đúng không?
Ờ, biết rồi.
Đây đúng không?
Ờ, biết rồi.
Rồi, ta giữ cái này.
Ta giữ cái lôn này,
ta giữ cây lót này.
À, đây, đây.
Dạ.
Đó, cái người nó họ trôi vô ra,
mà cái mặt này họ nổ.
Cái người kia nó trôi nổ,
nút này, nút chanh, tráng.
Nút này, nút tím bây giờ.
Mà mình đổ ra ngón này, đổ ra ngón này.
Mặn đứng tiếp vô bà hả?
Hả?
Dài, dài, dài lắm đây.
Đó.
Nó còn dài.
Thưa thì chíu khó bóp.
À, đúng rồi.
Còn dài, dài, dài.
Đó.
Bày đây, bày đây.
Hả? Vô đây.
Đó.
Cây muốn vô trước,
là bẻ xa, bẻ trước.
Dạ.
Cây vô xa, cô vô.
Bà, mình bẻ cái mí này để bữa sau mình làm ra.
Mình làm cái gì chỗ này?
Còn chép.
Chép cái này nè.
Chép cái mí này.
Là tới hầu mình thử chép cái này không?
Chép cái này nè.
Dạ.
Cái này khổ vô bông lót rồi nè.
Cái này mình bật, bật, bật.
Đó, bắt nó hổng chép.
Bông lót, hổng chép.
Dạ.
Có chép.
Thuốc máu, thuốc thơ, thuốc khô.
Thuốc máu hả?
Dạ.
Trải qua hàng trăm năm lịch sử,
nghề dệt chiếu ở bàn thạch đã có nhiều thay đổi.
Người theo kiểu dệt thủ công không còn nhiều,
thay vào đó,
đã có hội chuyển sang dệt chiếu bằng máy.
Với cách dệt này,
chỉ cần một người thợ cho một khung máy
và có thể dạy cho người dạy.
Nhưng cho dù dệt bằng cách gì,
thì chiếc chiếu bàn thạch vẫn giữ được tròn vẹn nét đặc trưng truyền thống,
bền chắc và là một bức tranh sắc màu bắt mắt.
Chính nhờ đó mà từ nhiều thế kỷ trước,
chiếu bàn thạch đã nổi danh khắp xứ Đàn Trong,
từng là cống phẩm cho triều đình, quan lại, quý tộc xưa.
Tiến tâm của làng chiếu đến bây giờ vẫn còn.
Thế nhưng hiện tại,
nghề đã trầm lắng hơn hẳn,
khung cưỡi cũng thơ dần.
Nước đây hồi xưa tốc lắm đó chứ.
Bây giờ họ bỏ nhiều cách đây nam nam là trù.
Còn tới mùa là cũng phải bức,
họ cố lên để có giọt có giọt.
Bây giờ trời là họ khóa, họ lùm lúa hết.
Ở đây là trời có ít người lộn đó.
Mùa mòn là chỉ tiếc mưa gió thì họ phải lộn.
Họ ở đây rảnh,
họ không lộn mùa đồng,
chứ bây giờ lúa trời rồi mùa đồng.
Họ lo mùa đồng, họ thu hoạch gì cho sang,
rồi họ phải lộn.
Không lộn ít đâu.
Không còn sầm úp và hưng thịnh như xưa,
nhưng nghề dịch chiếu ở bàn thạch
đang sống một cách âm thầm và bền bỉ.
Về bàn thạch,
bạn vẫn có thể cảm nhận được không gian làng nghề
với những ruộng lát xanh mát
cùng những sân phơi đầy màu sắc.
Nghề dịch chiếu ở đây
không khiến người ta có thể làm giàu,
nhưng cũng chẳng bao giờ lo đói,
cứ tạo tầng lấy công làm lời.
Đặt chân đến làng chiếu bàn thạch,
bạn sẽ thấy nguyên vẹn một không gian sống
với những nét đặc trưng
trong tính cách của con người sứ quản.
Tỉnh lặng, không ồn ào xô bồ,
chỉ có tiếng không cười đều đặn
chất chứa sự chăm chỉ miệt mài
cho một cuộc mưu sinh.
Chiếc chiếu bàn thạch
vẫn theo chân người tỏa đi khắp mọi nơi.
Ân tình của người thợ với đất,
với nghề vẫn còn đó.
Và họ vẫn đang cố gắng
gìn giữ tiếng tâm một thời
của làng chiếu nổi tiếng nhất Quảng Nam.
Không chỉ đơn giản là giữ nghề truyền thống,
giữ cuộc mưu sinh,
mà lại giữ lại cả một nét đẹp văn hóa.
Giữ cả một hồn quê
đã khiến người phương xa biết đến
và nhớ về vùng đất này
từ hàng trăm năm qua.
Anh về bàn thạch em trại chiếu cho anh nằm,
tình sâu nghĩa nặng,
mấy con trăng rầm không phai.
