Chuyện đời - chuyện nghề : Làng nghề rèn dao Phúc Sen

Phúc Xen là một xã thuộc huyện Quảng Nguyên, cách thành phố Cao Bằng khoảng 30 km về phía đông. Nơi đây được thiên nhân ưu đãi, ban tặng phong cảnh non nước hữu tình, nằm trong khu vực công viên địa chất non nước Cao Bằng. Người dân chủ yếu là dân tộc Nồng An. Hiện nay ở Phúc Xen vẫn còn giữ được nhiều nét văn hóa truyền thống đáng quý. Và tiêu biểu nhất trong số đó chính là nghề rèn do của đồng bào nơi đây. Dọc theo quốc lộ 3, từ thành phố Cao Bằng vào các huyện miền đông của tỉnh. Chỉ mới đặt chân tới Phúc Xen, chúng tôi đã có thể nghe thấy tiếng quai búa vang lên khắp bản làng. Theo những người có thâm niên trong làng nghề kể lại, thì nghề rèn do đã xuất hiện ở Phúc Xen từ rất lâu đời. Và thật bất ngờ, trải qua hàng trăm năm như vậy, nhưng làng nghề rèn truyền thống của đồng bào Nồng An nơi đây không bị mai một như nhiều làng nghề truyền thống khác. Mà còn phát triển từng ngày. Ở Phúc Xen có 10 xóm, thì 6 xóm có nghề rèn, với 157 hộ làm nghề, 358 thợ lành nghề và hàng trăm thợ phụ. Chúng tôi tới thăm lò rèn của gia đình anh Long Văn Minh, nằm ven quốc lộ 3. Để tìm hiểu về nghề rèn cũng như bí kíp làm ra những sản phẩm dao chữ danh đến thế. Để có được một con dao hoàn chỉnh, gồm rất nhiều công đoạn. Nhưng có bốn công đoạn chính là cắt thép và dùng búa đập thành hình định trước, tôi thép, giam thép và mài thành phẩm. Trong đó, hai quá trình tôi thép và giam thép mới là hai công đoạn chính tạo nên thương hiệu dao Phúc Xen nổi tiếng. Tôi thép là quá trình nung nóng, giữ nhiệt và làm nguội nhanh thép, nhằm mục đích nâng cao độ cứng và tính mải mòn cho dao, nâng cao độ bền cho dao. Điều đặc biệt chính là nước để tôi dao ở đây, bao gồm rất nhiều thành phần, và đó chính là bí quyết thành công của làng nghề nơi đây. Giam thép là phương pháp nung nóng thép đã qua tôi dưới nhiệt độ giới hạn. Chỉ có những người thợ giỏi và làng nghề mới có thể nhận biết được nhiệt độ giới hạn bằng cách nhìn vào màu đỏ của thép trong lò. Sau đó giữ nhiệt độ một thời gian rồi làm nguội. Để mà muốn có một cái sản phẩm đạt cái chất lượng thì trước tiên là mình sẽ chọn thép. Nó cùng là một cái chất thép riêng như nhau. Nhưng mình qua quá trình từ coi như là từ cha ông truyền lại rồi qua quá trình mình đúc rút từ cái kinh nghiệm bản thân mình ra thì mình sẽ nhìn bằng cái kinh nghiệm của mình cái loại nào nó sẽ tốt. Thế mình sẽ chọn được cái thép tốt giỏi để làm mình qua mấy cái công đoạn từ cái lúc rèn cho đến cái lúc hoàn thiện. Nhưng mà cái sản phẩm chất lượng để mà đạt tiêu chuẩn thì là cái công phần tinh ấy. Cái phần đấy là cái câu quan trọng nhất. Mình làm càng ký bao nhiêu thì chất lượng nó sẽ càng càng đạt theo yêu cầu bấy nhiêu. Và sau cùng là cái nước tôi. Cái nước tôi thì mình yêu cầu là thật sự là dựa vào kinh nghiệm mình sẽ nhìn cái màu tôi như nào là nó sẽ đạt được. Ở một lò rèn dao bao giờ cũng có thợ chính và thợ phụ. Và ở Phúc Xen hình ảnh những người phụ nữ làm thợ phụ cho chồng rèn dao cũng rất quen thuộc. Không chỉ chăm lo đồng áng, các chị còn ra lò rèn cùng quay búa để kiếm thêm thu nhập. Có lẽ ít nơi mà người phụ nữ dẻo dai và khỏe mạnh như ở Phúc Xen. Tưởng chừng những công việc này chỉ dành riêng cho đứng mải dâu. Nhưng những người phụ nữ ở đây vẫn rất uyển truyền, chắc chắn trong từng quay búa. Công việc nặng nhọc là vậy. Nhưng với các chị, được phụ giúp chồng con ở lò rèn và được làm nghề truyền thống của quê hương mình, đó chính là niềm vui, niềm hạnh phúc. Từ lúc lấy chồng, giúp anh là quay búa. Sáng thì giúp quay búa, chiều thì tôi lại bán hàng. Vì chị không phải là thợ chính, không được đào tạo, ít sức hơn thì làm không được. Khi mà làm thì tôi nghĩ về làm thế nào để giúp chồng đập con dao đẹp. Ông Long Văn Chiến là người đã làm nghề dẻo dao hơn 40 năm này. Và ông cũng là người đầu tiên mở hợp tác xã dẻo dao Phúc Xen. Bởi vậy mà ông đã chứng kiến và trải qua bao vui buồn, thăng trầm của nghề dẻo. Ông Chiến hiểu rõ, để có thể làm nghề và sống được với nghề, không chỉ đòi hỏi người thợ có sức khỏe và sự tinh tưởng, mà còn có cả tính cách từ bên trong của mỗi người thợ dẻo dao. Riêng nghề dẻo này, để đào tạo được một người thợ dẻo này, là nó đào định hình được một con người. Phải nói là định hình được một con người. Có nóng, có lạnh, có vội, có muộn. Cho nên nóng tính mà làm được nghề dẻo nào cũng không có. Nhưng mà để làm được một sản phẩm, làm một sản phẩm để sát bén, thực tính mà nói, nó cũng như một con người. Các cụ có dạy lại cho tôi là làm sao làm, mình làm được một sản phẩm cũng như một con người, mình sống cho thật. Cái đấy mà ghê quan trọng nhất. Để làm người là sản phẩm, được sản phẩm thật, thì là người thật trước, thì sản phẩm mới thật sau. Đã có một thời, các làng nghề dẻo ở Phúc Sen trao đảo trước sự xuất hiện ồ ạt của các loại dao kéo nhập ngoại từ Trung Quốc, Thái Lan với mẫu mã đẹp, màu sắc trắng sáng, giá rẻ hơn. Thị trường tiêu thụ không ổn định, cũng đang là nỗi tranh trở lớn của người làm nghề. Sản phẩm chủ yếu là nông cụ, nên nghề rèn cũng theo mùa vụ. Thông thường, đến mùa phát nương làm rẫy, đơn đặt hàng tăng nhanh. Nhưng đến mùa hè, lượng tiêu thụ giảm, người làm nghề chỉ làm cầm chừng. Thế nhưng, với người nồng an ở Phúc Sen, họ chưa bao giờ có ý định từ bỏ nghề mà cha ông đã chuyển lại. Theo mình làm nghề cũng có thâm niên rồi, mình cũng là người trực tiếp, vừa làm vừa trực tiếp bán cho khách hàng. Thế mình thấy là cái sức mua của khách hàng thì nó rất là ổn định. Mà mình thấy là nó càng ngày thì nó lại càng thêm nhiều khách hơn. Bây giờ cũng thuần lợi phương tiện đi lại, các tỉnh giới xuôi cũng đi tham quan nhiều, cho nên biết được chất lượng sản phẩm của nông an Phúc Sen rất là tốt. Cho nên khách hàng mua sản phẩm chỉ có khen thôi. Cánh trẻ bây giờ cũng rất nhiều người theo cái nghề này. Mà để bảo vệ được cái nghề này cũng phải yêu nghề cơ. Nói cho thật, phải yêu nghề thì mới làm được nghề. Cho nên cánh trẻ trong cái địa phương chúng tôi bây giờ, thực tự mà nói, còn nhiều cánh trẻ sẽ cố gắng bảo vệ, duy trì cái nghề này. Chẳng thế, mà nghề rèn cũng chính là nghề đã đưa những người dân nơi đây thoát khỏi đói nghèo, học tập được nhiều công nghệ và chi thức mới. Lẫn trong những đếp nhà truyền thống, đâu đó ở Phúc Sen đã mọc lên những ngôi nhà xây, kiên cố, chắc chắn. Ngày nay, ở huyện Quảng Nguyên nói chung hay xã Phúc Sen nói riêng, cơ hội việc làm cho các doanh nghiệp, công ty, tập đoàn lớn là không ít. Thế hệ trẻ ở Phúc Sen bây giờ đã có nhiều sự lựa chọn sự nghiệp hơn, nhưng không vì thế, mà nghề rèn Phúc Sen mai một. Những người thợ trẻ như anh Long Thanh Nghĩa vẫn luôn kiên trì, yêu và quyết tâm giữ cho bẽ lửa của làng nghề quê hương luôn luôn cháy nóng. Một phần là do bố mẹ đã làm từ bé, mình đã tiếp xúc từ bé rồi, và theo nghề thì một phần là mình đã có tiếp xúc nhiều, biết cái nghề này, có như nghề này phải có thấm nhuần lâu mới được, không phải 1-2 năm là làm được. Thì một phần nữa là do một phần của đam mê, và cái này cũng làm, nữa là được làm việc ở gần nhà thì có gì thì nó thuần tiện hơn. Giá Phúc Sen thì theo các cụ kể lại thì từ cha truyền con nối thì cũng đã tồn tại từ thế hệ này để qua truyền lại thế hệ sau, cũng tồn tại rất lâu rồi. Nhưng mà về cái mặt quảng bá về nhành sản phẩm thì cũng là dưới 1 hạn chế. Hiện nay thì chính quyền địa phương thì cũng là có cái hướng đưa vào cái nghị quyết tuyên truyền cho dân, là làm 1 là nâng cao cái chất lượng, cái thứ 2 là đưa ra các hỗ trợ của các tỉnh khác, như nào có cái hỗ trợ gì thì cũng đưa đi tham gia các lễ hội trợ và giới thiệu cho toàn cả nước biết đến. Cũng đưa vào cái dịch vụ quảng bá về trong những cái du lịch cộng đồng. Một là cho khách đến trải nghiệm và thứ 2 là cho khách biết đến là làng ren là làng cụ nghề truyền thống của Phúc Sen. Người nồng an ở Phúc Sen có câu Mầy lích, dạo mầy than Dạo tú, dàn má tăng Nghĩa là có sắt và có than mình mới cùng nhau rèn. Để thấy, đối với đồng bào nơi đây, nghề rèn đã là 1 phần gắn bó không thể thiếu trong đời sống của họ. Duy trì nghề truyền thống không chỉ để giữ gìn bản sắc mà còn giúp người nồng an ở Phúc Sen nâng cao đời sống, phát triển kinh tế. Về hình thức, dạo Phúc Sen có thể không được đẹp và bóng bẩy nhưng về chất lượng lại luôn vượt trội về độ sắc bén và bền chắc bởi cái chất đôn hậu, chất phát của những người thợ có lẽ đã được thổi vào trong từng sản phẩm. Để rồi, nhắc tới Phúc Sen ai cũng sẽ luôn nhớ về sắc áo chàm lẫn trong ánh lửa của bể lò rèn bập bùng cùng tiếng quay búa nhịp nhàng vang vọng núi non nơi miền Biên Cương của Tổ Quốc.