[Chuyên mục] Đất và người Quảng Trị - Nghề đan lát truyền thống của người Vân Kiều

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
190 Lượt xem video·29 thg 10, 2024
Thưa quý vị và các bạn,
nghề đan lát là một nghề truyền thống của đông bào dân tộc Vân Kiều nơi miền Tây Quảng Trị.
Trải qua bao biển cổ thăng trầm, đến nay nghề đan lát truyền thống vẫn còn tồn tại.
Với sự cân cư, đôi tay tỉ mẩn khéo léo của đông bào thổi hồn vào tre, mây,
tán lên những sản phẩm giản dị nhưng đầy tiến ích cho cuộc sống Thư Nhật.
Chuyên mục đất và người Quảng Trị tuần nay,
mời quý vị và các bạn cùng về về huyện miền núi Đắk Rông
để tìm hiểu về nghề đan lát truyền thống của đông bào Vân Kiều.
Tuổi đã cao nên bà Thư không còn lên đường làm rẩy được nữa.
Ba năm nay, ông chỉ tập trung vào công việc đan lát.
Mỗi ngày, ông làm được hai sản phẩm như thế này.
Trong các nhà sàn ấm ướt vì mưa giột,
bên bếp hầm, bà Thư say xưa tỉ mẩn đan từng sởi nan,
thỉnh thoảng giải thích cho các cháu của ông nghe về những đường đan của mình.
Nếu không làm cái này, sao bà đòi con?
Mai sau, anh coi gì mà anh đồng?
Mình phải học chứ.
Đợi mình suy nghĩ lại trước.
Rồi bắt đầu làm lại.
Để học với ông da thôi.
Rồi mình làm một bộ cho con học với tôi.
Rồi hắn vẽ cho.
Vẽ cho con.
Rồi về là hắn đứng về luôn nghe.
Hắn dùng cái này nè.
Hắn đứng về luôn nghe.
Nè, đứng về luôn á.
Hắn làm cho giọt ở trước.
Ở đâu thế?
Đứng về cái này.
Đứng về là bố làm lại hắn.
Thôi, bố thạo.
Không, không được thạo.
Thạo cái chiêu.
Cháu về nhà cái lâm răng luôn.
Để rượu.
Hồi bố coi lại cho nên là bố biết.
Rượu với hắn.
Rượu thì cái lâm lâm, lâm lâm thì rượu.
Có lẽ, ngay từ nhỏ,
người dân tộc Vân Kiều đã thích ứng với môi trường từ nhiên,
được bao bọc bởi bạt ngàn nổi rừng,
nên tâm hồn, tính cách của họ luôn mọc mạc,
chất phác và gần gũi với thiên nhiên,
thể hiện rõ trong từng sản phẩm đan lát thủ công,
nhưng vô cùng cầu kỳ và tỉ mẩn của họ.
Điều đặc biệt,
sản phẩm không phải được tạo ra từ đôi bàn tay khéo léo
của những người phụ nữ,
mà chính là của những người đàn ông.
Họ tranh thủ thời gian nông nhàn
hay mùa đông giả rét
để tạo nên những sản phẩm
mang nầm nét đặc trưng của dân tộc mình.
Trong số những sản phẩm đan lát của đông bao Vân Kiều,
thì gũi được coi là một sản phẩm đặc sắc nhất
bởi công dụng của nó.
Đây là một phương tiện vận chuyển rất quan trọng
và không thể thiểu trong đời sống sinh hoạt
của người Vân Kiều nội riêng
và các dân tộc thiểu số ở Quảng Trì nội trung.
Chiếc gũi không chỉ là đồ đứng đơn thuần lên nương rể,
nó còn là đồ trang trí,
thể hiện thẩm mỹ và bàn tay khéo léo của người đàn.
Thân gũi thường thể hiện nét đẹp văn hóa truyền thống
của từng dân tộc.
Khác với gũi của người Ba Cô,
gũi của người Vân Kiều
có một khoảng hở rồng
và đan thành các lổ hình tròn đều nhau.
Chủ yếu làm nương làm rảy,
phải treo đeo lôi suối.
Những chiếc gũi trên vai
đã giúp những người phụ nữ nơi đây
có thể đứng tất cả những gì cần thiết
cho cuộc sống hàng ngày.
Từ hạt lúa, củ khoai, củ sắn
đến nắm rau mời hải trên nương
đều theo gũi về nhà.
Bà Ly là một trong số ít
những người có kỹ thuật đan gũi tim xào.
Ông thường tranh thủ thời gian rảnh trội
và mùa đông mưa gió để đan lát.
Ở vùng kho, nguyên vật liều không có nhiều.
Ông phải lên tầng rừng đầu nguồn
xả ba nang, chặt mây, tre, về đan.
Nguyên liều mang về thường được ngâm
ở khe suối hoặc chẻ ra
rồi vót thành nan,
rồi treo lên dàn bếp để trảnh mọt
và tạo cho sản phẩm bền
và màu sắc đẹp hơn.
Mắt này khó nhất nhé.
Khó nhất cái mắt này.
Mắt mà cho đều.
Cho đều hết cái mắt này.
Nếu không được mắt mà hơi rộng,
nhỏ là không được.
Cho đều.
Cho đều tốt hết.
Cùi này á, lùa này nhỏ nhé.
Lùa này to.
Mà trên này cũng nhỏ.
Cũng đẹp trong mắt.
Phải đan cho đều.
Với đôi bàn tay khéo néo
và tỉ mẩn của mình,
các sản phẩm bả ly làm ra
không chỉ phục vụ nhu cầu sử dụng trong gia đình
mà còn được đem ra chờ bán.
Được học nghề đan nát từ nhỏ,
ông Hồ Phơi là một trong số ít người
còn lưu giữ được nghề truyền thống này.
Do bị bệnh,
tay ông không còn linh hoạt với những đường đan,
nhưng ông vẫn dành thời gian hàng giờ
để truyền nghề cho con cháu.
Với kỹ thuật đạt đến độ tim sảo của mình,
ông cùng với con cháu và rể của mình
đang làm ra những sản phẩm
mây tre độc đáo.
Trong đó phải kể đến cây nêu.
Đến Đặc Rồng vào dịp
huyền nhà đang ra được chuẩn bị
cho lễ kỷ niệm 20 năm thành lập huyền.
Chúng tôi có cơ hội chứng kiến
những đôi bàn tay khéo néo này
hoàn thành cây nêu đặc biệt.
Làm cây này là để họ cung
trong cái làng là một.
Cây là phúc tục tập quản
mà ăn trâu là phải có cây này.
Biểu tương cho trời,
cho sinh sống,
để làm ăn,
để người sống, người chết.
Mình phải làm cây này
là phải ăn trâu, ba con trâu.
Không phải mà làm cây này
mà làm tự động,
mà ưng làm, ai làm được.
Không, không được.
Cây nêu là biểu trưng
mà người dân tộc thiểu số tin rằng
sẽ mang lại bình an, hạnh phúc cho mọi người.
Nó tưởng trưng cho các thứ
là mô hình thu nhỏ
của trái đất.
Cây nêu xuất hiện bảo hiệu tin vui
cũng như là thông điệp với gian
các thành linh về dư
với lễ hội của bản làng.
Để làm nên cây nêu như thế này
ba người thờ lành nghề
đã phải tập trung sức lực và trị thuệ
làm trong bốn ngày.
Cây nêu của người Vân Kiều gồm
bốn phần chính.
Phần đầu, đồng bào gọi là A ruông.
Đây là phần cao nhất,
gần với trời nhất,
có nhiệm vụ hứng mưa, hứng nắng,
hứng lọc trời ban.
Phần hai gọi là con ra lây,
là biểu tượng mặt trời,
mặt trăng, biểu thị âm,
là biểu tượng của sự sống.
Phần chính của cây nêu
là vòng tròn lớn,
tưởng trưng cho trái đất muôn loài.
Đây là phần đòi hỏi sự công phu
và mất nhiều thời gian nhất để hoàn thành.
Nơi đây
cũng là nơi sinh sống của muôn loài
bởi sự phong phủ và đa dạng này.
Người làm
đã phải tỉ mần đến từng chi tiết.
Phần cuối là trụ,
còn gọi là sa ra xương.
Với những sản phẩm công phu,
đòi hỏi người thờ phải có
bàn tay khéo léo, kỹ thuật cao
và am hiểu về phong tục tập quán,
luật tục của cộng đồng.
Ngày nay, sự giao thoai
giữa các nền văn hóa
nhu cầu sử dụng đôi dung bằng đan lát
ngày càng giảm.
Bởi sự hấp dẫn của giả thanh
và màu mà của đôi dung bằng nhựa,
nên các sản phẩm đan lát
không có đầu tra phù hợp.
Trẻ nhỏ, thanh niên cũng vì thế
không mấy hào hứng với nghề truyền thống này.
Chỉ còn với người lớn tuổi,
với kinh nghiệm và tâm huyết với nghề,
còn giữ lại nghề đan lát
truyền thống này.
Lần huyết vịt rìa của rừng
ngày càng hiếm.
Cả hai những người làm công cụ về đan lát
ngày cũng ít đi.
Chỉ còn tồn tại trong những lớp già,
còn lớp trẻ thì ở trong mỗi cộng đồng
chỉ còn tồn tại công số rất ít.
Bởi vì nguyên nhân là những sản vịt
địa phương cũng ngày càng mãi một.
Những người truyền giày cũng ít đi.
Những huyết vịt mới thay thế cuộc sống
thì tiền nghi nếu bà con hưởng thù
và cho dần dần mất.
Hai nửa trong các sản phẩm làm ra
từ đầu ra thì ít kiếm thiếu thù
nên là do đó là không bản chảy
nên là cũng làm cho một cái ảnh hưởng theo.
Những năm gần đây thời huyền cũng có
những cái chủ trương là vận động bà con
cả thứ nhất là giày
và truyền lại cho lớp trẻ
hai nữa là bảo vệ rừng đầu nguồn
trồng những cây để tạo các cái sản phẩm
để cho phát triển cái nghề đan lát.
Trải qua bao thăng trầm
đến nay nghề đan lát
truyền thống của đồng bào Vân Hiều
vẫn tiếp tục tồn tại trong cộng đồng.
Dù chỉ ở quy mô hồi gia đình
nhưng nó đã góp phần bảo tồn
nét văn hóa truyền thống độc đáo nơi đây.
Những người như Hồ Phơi
và Thư
đang cố gắng truyền lại nghề cho con cháu
với mong muốn giữ tin
và phát huy nghề đan lát truyền thống
của người Vân Hiều
tại huyền Đắc Rông, Biển Tây, Quảng Trị.
