Ký sự tài liệu: Tinh hoa Nam Bộ - Tập 4 | Nguyễn Phúc Nguyên - Anh hùng mở cõi

Hơn 300 năm định hình và phát triển, dòng đất phương Nam không chỉ có những người anh hùng làm rạng danh sử sách, mà còn là nơi hội tụ linh khí hồn khốc của dân tập Việt, nơi giải đất cuối cùng hình chữ S. Giới mong muốn chắc lọc và lưu giữ lại những giá trị văn hóa, lịch sử trong hành trình mở cỏi của tiền nhân, như một nỗ lực gìn vàng dưỡng ngọc của thế hệ hôm nay. Những người làm phim kinh hoa Nam Bộ sẽ đưa người xem tìm về cội nguồn của những tên đất, tên người, để nhận ra bằng cách nào mà những hoang điệu xưa lại trở thành thị tứ phồn dinh, thành miền đất lành của dùng châu thổ trùng phú nhất Việt Nam. Với hơn 100 tập, loạt ký sự tài liệu kinh hoa Nam Bộ, còn đem đến những luận giải sâu sắc của các chuyên gia, các nhà nghiên cứu, để cùng đào sâu phân tích trong cái nhìn đai chiều đối với các bậc tiền nhân đã có công dựng nước và dựng nước. Với mỗi tập phim, người xem sẽ từng bước nhận diện chân dung, cũng như tính cách không lẫn vào đâu được của người Nam Bộ, hào sản, bao dung và năng động. Cùng thời gian, những tính cách đó đã định hình lên nét đặc trưng và vẻ đẹp liên có của cư dân dùng sông nước phương Nam, có phần làm giàu thêm tính độc đáo của văn hóa phi vật thể trong kho tàng văn hóa Việt Nam. Xin trân trọng kính mời quý khán giả cùng đồng hành với Kinh Hoa Nam Bộ. Cách đây gần nửa thiên niên kỷ, trên đất thuận hóa có một phu nhân mang thai kỷ đem đến chim bao thấy có một vị thần uy nghi đưa cho bà một tờ giấy điện đề rõ Chiều Phúc. Khi thức dậy, bà thuộc lại giấc mơ của mình cho người nhà nghe. Tất cả đều lên tiếng chúc mừng và đề nghị bà sau này đặt tên đứa bé là Phúc. Bà nghĩ xa hơn, sẽ lấy Chiều Phúc làm tên lót cho con với mong muốn nói dài giọng giỏi tạo Phúc muôn đời. Và khi đứa bé ra đời, trở thành người họ Nguyễn đầu tiên mang tên kết là Nguyễn Phúc. Đó là chúa sải Nguyễn Phúc Nguyên, người trở thành một chúa Nguyễn kiệt xuất của Sứ Đàn Trong ở vị trí hàng đầu những anh hùng mở cõi. Nguyễn Phúc Nguyên là con thứ sáu của đoàn quốc công Nguyễn Hoàng. Hiếu thời đã bột lộ tài năng, có tiếng là người thông minh, dũng lược. Khi mới 22 tuổi, Phúc Nguyên đã chỉ huy một đội thủy quân đánh tan chiến thuyền Nhật Bản quấy phá ở Cửa Việt. Chúa tiên Nguyễn Hoàng vui mừng khen rằng, con ta thật là anh kiệt. Từ đấy, chúa tiên chuyên tâm dạy dỗ, bồi đắp và đào luyện Nguyễn Phúc Nguyên thành người kế nghiệp. Khi thay đoàn quốc công cai quản thuận quản, Nguyễn Phúc Nguyên tỏ ra xứng đáng với lòng tinh cậy của cha, thực hiện đầy đủ và trọn vẹn tất cả những gì mà quốc công ủy thác. Ngày nay, các nhà nghiên cứu cho rằng, cần đánh giá công tích chúa sải Nguyễn Phúc Nguyên qua 4 phương diện. Một là chiêu dụng hiện tại, xây dựng một quân triều độc lập, thoát ly hẳn sự lệ thuộc với triều đình vua Lê, chúa Trịnh. Hai là mở rộng quan hệ giao thương với nước ngoài, thúc đẩy kinh tế hàng hóa trong nước, xây dựng Hội An thành thương cản quốc tế phồn thịnh. Ba là vượt qua Thạch Bi Sơn, gây dựng những cơ sở đầu tiên trên đất Nam Bộ. Và bốn là tổ chức đội Hoàng Sa, hình thức độc đáo, duy nhất xác lập và thực thi chủ quyền trên các vùng quần đảo giữa Biển Đông. Ông Nguyễn Hoàng có một dư huấn chính trị rất độc đáo. Chuẩn bị tất cả các mặt để tạo nên một cái bản lĩnh, không thua kém gì đối với Nguyễn Hoàng. Nguyễn Phúc Nguyên là người kế nghiệp cha, nhưng đồng thời là người nối trí cha. Tức là những cái lời căng rằng của Nguyễn Hoàng đã được Nguyễn Phúc Nguyên thực thi một cách rất là truyền đề. Năm 1600, Nguyễn Hoàng sau khi rời Thăng Long, về lại Phú Xuân, đã nung nấu ý tưởng tạo dựng một đàn trông độc lập, tách khỏi sự lãnh đạo của triệu đình Lê Trịnh. Xong, đoàn quốc công tuổi đã cao, nên ủy thác việc thực thi sách lược ấy cho Nguyễn Phúc Nguyên. Khi chúa tiên Nguyễn Hoàng mất, bây giờ Nguyễn Phúc Nguyên đã 51 tuổi. Ông được vua Lê Kính Tông sát phong trấn thủ hai xứ Thuận Hóa, Quảng Nam thay cha với Tước Thụy quận Công. Sau khi nhận chức, Nguyễn Phúc Nguyên lập tức thực hiện di nguyện của cha, xây dựng vương chế với chính sách từng bước ly khai triệu đình Lê Trịnh. Trước tiên, Nguyễn Phúc Nguyên sửa đổi thiết chế hành chính và quân sự của triệu Lê. Kể đó, ra sức thu phục hào kiệt, tích tụ lực lượng, chăm lo phòng thủ, đặt quan ái, sửa thành trì, dưỡng sức dân, tính kế dựng vương nghiệp lâu dài. Biết chiến tranh với họ Trịnh là việc không thể tránh. Chúa giờ dinh trấn vào Phúc Yên, Quảng Điền, Thuận Hóa với ý nguyện tự cường. Các hoạt động cải tộ của Tổng trấn Thuận Quảng khiến Chúa Trịnh Tùng nghi ngờ, liên cử Đô Đốc Nguyễn Khải thống lĩnh 5.000 quân vào đóng ở cửa Nhật Lệ năm 1620. Trước tình hình đó, Nguyễn Phúc Nguyên bắt giữ nội gián là trưởng cơ hiệp và trưởng cơ trạch. Bày binh thị uy cùng quân Trịnh khiến Nguyễn Khải lo ngại phải rút lui. Đây là sự đụng độ băng quân sự đầu tiên trong mối bất hòa giữa hai họ Trịnh – Nguyễn. Sau đó, năm 1623, ở đàn ngoại, Bình An Vương Trịnh Tùng mất, con là Thanh Đô Vương Trịnh Trán lên thế vị. Thời Trịnh Trán, xung đột Trịnh – Nguyễn chính thức bùng phát. Từ năm 1624 đến năm 1627, Thanh Đô Vương hai lần sai người mang sách vụ vua lê vào thuận quảng đòi thuế đất. Cả hai lần, Nguyễn Phúc Nguyên đều khước từ không nạp. Thế là đủ lý do cho chú Trịnh cất quân đánh nguyễn. Tháng Giềng năm Đình Mão 1627, quân Trịnh do Trịnh Trán chỉ huy, có vua lê Thần Tông theo thị sát tiến vào Nam, giàn quân đóng trại ở cửa biển Nhật Lệ. Quân Trịnh hâm hở tấn công, nhưng không sao chọc thủng được tuyến phòng thủ cùng hệ thống Đài Bác phương Tây của quân Nguyễn. Cuối cùng, mắc kế ly dáng của chú Nguyễn phải rút quân về Bắc. Trong lúc Nguyễn Phúc Nguyên tìm kế khả dĩ đối phó với một đối phương có thế lẫn lực hơn mình, thì sự xuất hiện của Đào Duy Tử, một nho sĩ lỡ vận ở Đông Đô phải giạc vào thùng hóa, đã làm thay đổi cuộc diện phân tranh. Có một câu chuyện, một giai thoại tức là ông Trần Đức Hòa dẫn Đào Duy Tử đến trước phủ của Nguyễn Phúc Nguyên. Lúc bây giờ là Nguyễn Phúc Nguyên ăn mặc rất là đơn giản và ra đứng chống tay ở cửa để đón Đào Duy Tử. Đào Duy Tử không vào, dự định quay lui. Nhận ra Đào Duy Tử là một kẻ sĩ khí tiết, lại rất uyên bác binh thư. Nguyễn Phúc Nguyên đã tiếp đại hết mực. Để bao đáp tấm lòng Chiêu Anh trọng hậu, cũng như nắm được ý nguyện xưng vương của Sài Chúa, Đào Duy Tử vừa hiến kế dựng nghiệp vương bá, vừa chủ xướng việc xây lắp hệ thống lũy thầy. Lũy thầy, bao gồm các lũy Trường Dục, lũy Đồng Hải, lũy Trường Sa, thực sự là một hệ thống phòng thủ bề thế và vững chãi, đã ngăn ngừa bao phen tiến công của Chúa Trịnh, bảo vệ chính quyền Đàn Trọng. Đánh không được, nên trịnh trán ban sắt, phủ dụ. Nhưng, lại theo lời khuyên của Đào Duy Tử. Này trút thượng chuyên chế một phương, quang lưu đều từ quyền thất nặng. Nguyễn Phúc Nguyên kiên quyết trả lại sắc của họ trịnh. Thậm chí, theo đề xuất của Đào Duy Tử, năm 1630, Nguyễn Phúc Nguyên còn tiến chiến châu Nam bố chính, lấy sông Danh làm phên dậu, tạo thế cho lũy thầy phát huy hết tác dụng để đánh bại cuộc tấn công của trịnh trán vào năm 1633. Việc Nguyễn Phúc Nguyên tìm mọi cách tắt thuận quản ra khỏi sự kiểm soát của chính quyền Lê Trịnh không phải chỉ là hành động cát cứu phong kiến đơn thuận. Vì lợi ích của dòng họ Nguyễn, nó còn phản ánh một ước nguyện muốn thực thi những chính sách cai trị khác với đường lối chính trị của đàn ngoài lúc đó, đang theo xu hướng hoài cổ, kìm hám sự phát triển của xã hội. Về mặt khách quan, việc làm của Nguyễn Phúc Nguyên Mở rộng giao thương với nước ngoài, thúc đẩy kinh tế hàng hóa trong nước, xây dựng Hội An thành thương cảng quốc tế. Nền hải thương của thế giới và khu vực châu Á cuối thế kỷ 16 phát triển đã tạo điều kiện thuận lợi để Chúa Nguyễn Phúc Nguyên xây dựng các chính sách ngoại thương thoáng mở, góp phần đánh thức dòng chảy kinh tế hàng hóa nội địa của Đàn Trọng, tạo nguồn thu cho ngân sách để đầu tư cho cuộc phân tranh với Chúa Trịnh. Các nhà nghiên cứu nước ngoài nhận định, đối với các nước khác ở Đông Nam Á, vấn đề ngoại thương có thể chỉ là vấn đề làm giàu, nhưng đối với Đàn Trọng vào buổi đầu, đây là vấn đề sống chết. Trong chiến lược phát triển hải thương thời Chúa Sải, nếu thuận hóa là trung tâm chính trị, thì Quảng Nam đóng vai trò là một trung tâm kinh tế và Hội An là hạt nhân của trung tâm kinh tế ấy, với nhiều đặc quyền giao thương mà ít có cảng thị nào sánh được. Dễ dàng nhận thấy rằng, Hội An nằm ở cửa đại là một mắc xích quan trọng nằm trên tuyến hàng hải Đông Bắc Á – Xuây Nam, nối với các vùng Ấn Độ, Trung Cận Đông, Châu Âu xa xôi, đã tạo nên một hấp lực lớn thu hút nhiều thuyền quân của Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh, Pháp, Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Simla đến giao thương. Giáo sĩ dòng tên người Ý Cristoforo Puri khi đi truyền đạo tại Đàn Trong trong những năm 1618-1622 đã mô tả một cách chính xác về Hội An. Trong số các nước phương Đồng, Nguyễn Phúc Nguyên đặc biệt quan tâm đến Nhật Bản, Chúa chủ động xuất tiến mối quan hệ giao thương này với tư cách là đại diện chính thức của Đại Việt. Tư liệu hiện nay còn lưu giữ quốc thư ghi nằm Hoàng Định thứ 11, đời Vua Lê Kính Tông do Chúa Nguyễn Phúc Nguyên soạn thảo và gửi mạc phủ Tô Cư Ga Wa, Nhật Bản để trao đổi về giao thương tạo điều kiện thuận lợi cho thương nhân Nhật đến sinh sống, buôn bán ở Hội An. Vì thế, mạc phủ Toyotomi với chính sách Châu Ấn Thuyền đã cấp 86 giấy phép cho Thuyền Bùng Nhật cập cảng Hội An, lượng giấy cấp phép hơn hẳn các thương cảng khác ở Đồng Á. Họa phẩm Châu Ấn Thuyền giao chỉ đồ hàng đồ quyển hiện đang được lưu trữ tại Bảo tàng Quốc gia Cửu Châu, tỉnh Fukuoka, Nhật Bản đã mô tả hết sức sinh động mối giao thương đặc biệt này. Để thắt chặt hơn nữa mối giao hảo với giới đại thương Nhật Bản năm 1619 Thế tử Chúa Sải là trấn thủ dinh Quảng Nam Nguyễn Phúc Kỳ còn gái con gái mình là công nữ Ngọc Hoa cho thương gia Araki Sotaro dòng giỏi samurai ở Nagasaki. Công văn bàn quốc tính cho Araki Sotaro còn lưu trong thư tịch gia tộc là nguồn tư liệu quan trọng về cuộc hôn phối độc đáo này. Không chỉ thương thuyền Nhật Bản các thương thuyền Trung Quốc, Đồng Nam Á và cả thương thuyền phương Tây cũng cập bến Hội An ngày càng đông đảo hơn. Vận giáo sĩ Cristoforo Pori ghi chép Chúa Đăng trong Nguyễn Phúc Nguyên không đóng cửa trước một quốc gia nào. Ngày mới cử tự do cho tất cả người ngoại quốc cùng với tàu chở rất nhiều hàng quá của họ. Chúa cho người Nhật và người Hoa lập phố cho tiện việc buôn bán. Lúc đó Pfeiffer tức Hội An lớn thế độ người ta có thể nói được là có hai thành phố, phố khách và phố Nhật. Mỗi phố có một khu Nhật riêng, có quan cai trị riêng và sống theo tập trục riêng. Sự phát triển của Hội An là một hiện tượng kinh tế xã hội hết sức độc đáo và Chúa Nguyễn Phúc Nguyên được xem là người Việt Nam đầu tiên thực sự thành công trong chiến lược mở rộng quan hệ giao thương với nước ngoài và thúc đẩy kinh tế hàng hóa trong nước phát triển lên một trình độ mới. Vượt qua thành Bì Sơn gây những cơ sở đầu tiên ở Nam Bộ khởi dựng hình hài Giang Sơn Việt Nam hiện đại. Năm 1611 Nhân Vua Bà Nhiếp của Chiêm Thành xâm lược biên giới Thuận Quảng Nguyễn Hoàng Phái Tướng đem quân đánh đuổi và tiến chiếm vùng đất phía Nam đèo Cụ Mông đến núi Đại Lánh lập phủ Phú Yên rồi chiêu tập lưu dân khai khẩn lập ra Thôn ấp nhanh chóng tích hợp đất mới vào lãnh thổ Đàn Trọng thành địa bàn căn bản của chú Nguyễn. Đến đời chú Sải dù phải quay về phía Bắc để đối phó với họ Trịnh nhưng Nguyễn Phúc Nguyên vẫn luôn hướng nhìn về phương Nam với nhiều chiến lược mở mang quan trọng. Nếu như Nguyễn Hoàng chưa dám nhìn vào tận vùng đất phía Nam vượt qua cái chế bản thì Nguyễn Phúc Nguyên là người có tầm nhìn xa trọng rộng Ông ta có một trụ trương không chỉ chờ đến khi thủ rắc toàn bộ đất của Châm Ba rồi mới tính đến vùng đất của Châm Nam mà ông ta đã bắt đầu trụ trương ngay từ đầu là một gần một xa. Ngay từ đầu thế kỷ 17 các tiểu vương quốc Cao Thả và Ban Đu Ran Nga đã cho phép thương thuyện Trung Hoa Hà Lan, nhất là bộ Đào Nha cập cản Cam Ranh và Phan Rang buôn bán góp phần tích nguyện của cải cho Châm Ba bối cảnh này khiến chú Sải không khỏi lo lắng Việc Châm Ba vốn có lịch sử xâm lấn Đại Việt nay lại mạnh hơn nhờ kết thân cùng cựu quốc phương Tây khác nào hổ mọc thêm cánh Cuộc chiến với đàn ngoài vốn là binh lực hao tổn không ít Giờ nếu phải đối phó thêm quân chìm ác khó khăn sẽ trộn chất bội phận Không thể chiến tranh thì phải hòa hoãn Hòa hoãn tốt nhất có lẽ không gì ngoài kết mối giao ban và phương thức ngoại giao bằng hôn nhân chính trị đã được chú Sải tính tới Năm 1631 chúa gã con gái thứ 3 là Ngọc Khoa cho vua chim là Porom Cuộc hôn phối này làm quan hệ Việt-Châm trở nên êm ả tạo sự ổn định cho Đàn Trong ở mặt phía Nam Nhưng trước đó một thập kỷ chú Sải đã bắt đầu phóng chiếu xa hơn về nước Chân Lạp ở phương Nam Năm 1620 Chân Lạp bị Simla lâm le xăm chiếm vua Jaychetta đệ nhị vội gửi sứ sang Đàn Trong xin cầu viện Để thắt chặt liên minh vua xin được cưới công nữ Ngọc Vạn con gái thứ 2 của chú Nguyễn Phúc Nguyên Theo ghi chép của giáo sĩ Cristofo Pori chú Nguyễn đã gửi sang Âu Dòng cho vua Chân Lạp cả tàu thuyền lẫn binh lính trước làm của hội môn kế đó giúp Jaychetta đệ nhị chống lại quân Sim Pori viết Sứ bộ khá đông người cả quang lẫn lính vừa nam vừa nữ được chuyên chở trên những chiếc thuyền lớn có trang bị vũ khí và bài trí lòng nảy Khi mà sứ bộ tới kinh Âu Đông thì dân chúng Khmer thương nhân Bồ Đào Nha Nhật Bản Trung Hoa đã tù hội đồng đảo để ngừng đón Học giả Pháp Georges Maspero trong sách Đế Quốc Khmer cho biết Ngọc Vạn rất được nhà vua sủng ái Tân vương Jaychetta đệ nhị xây một cung điện mới ở Kinh Đô Âu Dòng và lập tức tấn phong công chúa xinh đẹp của Sứ An Nam làm hoàng hậu Hai năm sau, chúa sải đã cử sứ đoàn đến Kinh Đô Âu Dòng và yêu cầu được lập hai trạm thu thuế là Pre Nô Co chợ lớn và Castro Bay Sài Gòn để đảm bảo quyền lợi và công an việc làm của người Việt Vua Jaychetta chấp thuận rất dễ dàng vì thực ra Trân Lạp không đủ nhân lực để quản lý đất này Ngoài ra, chúa còn phái tướng đem quân đóng đồn gần Âu Dòng để bảo an Trân Lạp và bảo vệ con đường giao thương giữa Đà Trọng với Trân Lạp và Simla Việc lập trạm thu thuế ở đây là bước đi hết sức căng bản để cấm cục mốc chủ quyền đầu tiên của chính quyền Đà Trọng khởi đầu từ Sài Gòn, Bến Nghé rồi lan dần ra toàn vùng Nam Bộ Không chỉ đặt nền cải cách hành chính mở mang lãnh thổ Nguyễn Phúc Nguyên còn là người đầu tiên lập đội Hoàng Sa Đặc Trách với công việc khai thác và bảo vệ Biển Đông từ tuyến ngoài nhằm xác lập và thực thi chủ quyền trên các vùng quần đảo giữa Biển Đông Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đồn Đại Việt sử ký tục biên của Quốc Sử Viện thời Lê Trịnh Đại Nam thực lục tiền biên chính xử Triều Nguyễn cũng như các tư liệu đương đại của nước ngoài như Trung Quốc và Phương Tây đều ghi chép rất cụ thể rõ ràng và thống nhất về sự hiện diện của đội Hoàng Sa vào thời Chúa Nguyễn Phúc Nguyên Lịch sự các thư tịch đó chứng minh rất rõ ràng công việc thực thi chủ quyền ở khu vực hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa mới thực sự bắt đầu thành lập và vận hành đội Hoàng Sa sau này có thêm đội Bắc Hải Chúa Nguyễn Phúc Nguyên chính là người đầu tiên đã sáng tạo ra một hình thức xác lập và thực thi chủ quyền trên các vùng quần đảo giữa Biển Đông Việc đó cho thấy rằng các vị Chúa Đàn Trong đã sớm nhận thức rất rõ biển đảo có ý nghĩa quan trọng đối với sự tồn phong của Triều Đại với an ninh quốc gia, dân tộc mà Nguyễn Phúc Nguyên là vị Chúa có công khai sáng Nguyễn Phúc Nguyên sinh thời được dân chúng gọi là Chúa Sải, Chúa Bụt hay Phật Chúa Chúa qua đời năm 1635 hướng thọ 73 tuổi được an tán tại Sơn Phận, huyện Quảng Điền sau được cải tán về Lăng, Trường Diễn, vùng núi Hải Cát Hương Trà, Thừa Thiên Đời Vua Gia Long ông được truy tặng Miếu Hiểu Hy Tông và thờ trong Thái Miếu Nguyễn Phúc Nguyên là vị Chúa thứ hai xây dựng cơ nghiệp họ Nguyễn với ý chí cường quyết tạo nên một xứ Đàn Trong độc lập tự chủ Nguyễn Phúc Nguyên là người đại diện cho xu thế phát triển của đất nước thời cận đại, xứng đáng một vị Chúa Nguyễn kiệt xuất nhất trong lịch sử dân tộc Việt Nam