Thảm họa công trình TQ: Sàn nhà mỏng như lát khoai, rung chuyển khi bước đi, cốt thép cầu mỏng hơn cả đũa

Hoàng Thái xin kính chào quý vị Thưa quý vị, trong nhiều thập kỷ, tốc độ xây dựng thân tốc và những đại đô thị chọc trời đã được xem là biểu tượng cho sự trỗi dậy kinh tế của Trung Quốc. Tuy nhiên, đằng sau những khối bề tông đồ sộ đó, chất lượng của ngành xây dựng và hạ tầng vốn được xem là trụ cột tăng trưởng quốc gia đang phải đối mặt với những nghi vấn nghiêm trọng về tính bền vững, tuổi thọ thực tế và sự an toàn của cư dân. Những hình ảnh ghi nhận thực tế tại các công trình dân dụng gần đây đã hẽ lộ một thực trạng đáng báo động về kết cấu sàn bê tông trong các dự án nhà ở. Tại một căn hộ đang trong quá trình cải tạo, một hiện trạng thi công đáng kinh ngạc đã bị khoanh vui khi phần ô trống của diễn cầu thang cũ bị bịt kín hoàn toàn mà không hề có bất kỳ dầm trụ lực hay hệ dầm phụ nào phố trợ phía dưới. Kết quả đo đạt thực tế cho thấy, độ dây của tấm sàn lúc này mỏng đến mức phi lý, chỉ đạt vòn vẹt khoảng 2,8 inch, tức là 7cm. Đáng ngạc nhiên hơn, sau khi đục bỏ lớp vữa làm phẳng bề mặt, phần bê tông có thép trụ lực thực tế còn lại chưa đầy 2,6 inch, 6,5cm, một con số vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc cơ bản về an toàn kết cấu. Sự nguy hiểm không chỉ dừng lại ở độ dây mỏng mà còn nằm ở hệ thống kết cấu bên trong. Thay vì sử dụng lưới thép trụ lực tiêu chuẩn với mật độ dày đặn, nhà thầu chỉ đang sơ xài những thanh thép cỡ nằm cực kỳ mỏng, với khoảng cách mắt lưới quá rộng. Ngay cả phần mép sàn kéo dài, nơi tập trung ứng xuất các lớn nhất cũng bị bỏ trống hoàn toàn mà không hề có dầm viện đỡ mép. Cấu trúc này yếu đến mức bão động, chỉ cần một người có trọng lượng trung bình bước qua hoặc nhún nhẹ, toàn bộ tấm sàn đã võng xuống và rung lắc dữ dội. Các chuyên gia kỹ thuật xây dựng nhận định rằng, những tấm sàn được ví như lát khoai tây chiên này có khả năng chịu tải trọng tính, lẫn tải trọng động cực kỳ hạn chế. Khi mất đi sự hỗ trợ của dầm bệ, toàn bộ ứng xuất sẽ tập trung vào các điểm liên kết mỏng. Chỉ cần một tác động lực đột ngột như việc di chuyển đồ đạc nặng, tập thể dục, một cú nhảy ngẫu nhiên hay một chấn động rung lắc nhẹ từ bên ngoài thì hiện tượng sụt đâm thủng có thể xảy ra ngay tức thì. Tấm sàn sẽ bị xé rách và sụt đổ hoàn toàn mà không hề có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo trước nào, biến căn hộ thành một cái bẫy chết người dình dập tính mạng của các thành viên trong gia đình và cư dân tầm dưới. Thế nhưng, điều cay đắng và đáng sợ nhất là cấu trúc mỏng manh như muốn đổ dập này trên lý thuyết lại được hợp thức hóa dưới giành nghĩa đạt tiêu chuẩn quốc gia của Trung Quốc. Trong cân lớp các giảm chi phí và chạy đuôi tiễn độ, các chủ đầu tư đã triệt để áp dụng công nghệ san ghep Composite. Theo quy trình tiêu chuẩn, nhà thầu xét đặt một tấm mỏng bê tông đúc sẵn dày 2,4 in, tức 6cm, làm lớp đáy cốt lõi. Sau đó, đổ bổ sung một lớp bê tông tươi dày 2,4 in, 6cm, ngay tại công trường để tạo thành tấm sàn tổng thể dày khoảng 4 in, tức 10cm. Tuy nhiên, khoảng cách giữa quy truẩn trên giấy và thực tế công trường là một vực thẳm đầy rủi ro. Dưới áp lực tối yếu hóa lợi nhuận và hoàn thành dự án siêu tốc, các nhà thầu phụ liên tục bớt xén công đoạn ở những vị trí quất mắc. Đầu tiên, bề mặt tiếp sáp giữa tấm đúc sẵn và lớp bê tông đổ sau hoàn toàn không được xử lý nhám đúng kỹ thuật, thiếu đi các đai thép liên kết để khóa hai lớp lại với nhau. Thứ hai, việc nối chồng, chốt nheo cốt thép vào dầm chính bị làm rất qua loa, thô sơ, thậm chí là sai lệch vị trí chịu lực. Và hậu quả là sự liên kết giữa hai lớp bê tông bị đứt gãy hoàn toàn. Thay vì hợp nhất thành một khối kết cấu bê tông cốt thép toàn khối có khả năng phân tán lực, thì chúng tồn tại như hai mảng bê tông mỏng riêng biệt trượt lên nhau. Và khi chịu tại trong, lớp bê tông bên trên dễ dàng bị tách ra, bong chóc và gãy nứt. Khả năng chịu lực thực tế của toàn bộ tấm sàn bị kéo tù xuống mức nguy hiểm, tính năng chống chấn gần như bằng không, trong khi khả năng cách âm tệ đến mức biến ngôi nhà thay một hộp âm thanh truyền thẳng mọi tiếng động nhỏ nhất từ tầng trên xuống tầng dưới. Sự khuất tắt trong thị công này đã biến những căn hội triệu nhân dân tệ thành những khối kết cấu rũng ruột, đặt sự an toàn tỉnh mạng của cư dân lên một phán cửa đầy rủi ro. Khi so sánh với quy truyền quốc tế, tiêu chuẩn xây dựng dân dụng của Trung Quốc bị đánh giá là quá lòng lèo và thiếu tính an toàn. Ví như, cùng quốc gia Đông Á như tại Hàn Quốc, độ dày sàn trung cư tối thiểu phải đạt 8,3 inch tức là 21cm, đối với nhà ở xã hội là 9,8 inch, 25cm. Còn tại Nhật Bản, độ dày sàn trung cư thông thường giao động từ 7,9-9,8 inch tức là khoảng từ 20-25cm. Nhiều dự án cao cấp đạt tới 11,8 inch, tức là 30cm. Còn tại Israel, độ dày sàn nhà ở lên tới 13,8 inch, tức là 35cm với mật độ thép giảc cường dày đặc. Trong khi đó, tại Trung Quốc, tiêu chuẩn thương mại phổ biến chỉ là 4 inch, 10cm. Thậm chí loại mỏng nhất có thể chỉ là 3,1 inch, 8cm. Và đây chính là nguyên nhân trực tiếp giải thích tại sao vô số chủ nhà Trung Quốc đã phải chịu đựng tình trạng ô nhiễm tiếng ồn liên tục giữa các tầng nhà khi tiếng nói chuyện hay bước chân ở tầng trên có thể nghe thấy rõ ở tầng dưới. Sự thất bại về mặt thể chế và nạn tham nhũng trong ngành hạ tầng, sự khác biệt về tiêu chuẩn xây dựng không chỉ dừng lại ở vấn đề kỹ thuật hay công nghệ mà phản ánh sự giãn đứt sâu sắc trong hệ thống giám sát và thể chế. Ở các quốc gia có thể chế pháp lý khát khe, quy truẩn xây dựng được bảo chứng bởi trách nhiệm hình sự nghiêm ngặt, sự giám sát độc lập của bên thứ 3 và sự soi xét của công chúng. Nếu các chủ đầu tư gian dối về độ dày sàn hoặc cốt thép, họ sẽ đối mặt với các án phạt hình sự và khoản bồi thường rất lớn. Chi phí vi phạm cực cao buộc các công ty phải tôn trọng an toàn của con người và các quy luật vật lý. Còn ngược lại, tại Trung Quốc đại lục, mô hình cai thầu nhiều tầng nấc cùng với sự móc ngoặc giữa quyền lực và tư bản đã biến nhiều công trình thành những sản phẩm kém chất lượng, mang tính hệ thống, cái gọi là hình ảnh cường quốc hạ tầng về bản chất bị bao mòn với một chuỗi rút sẻng lợi nhuận ở mọi cấp độ. Từ khâu phê duyệt dự án của chính quyền đến chủ đầu tư trúng thầu, rời qua các nhà thầu phụ cấp 1, cấp 2, cấp 3 và cấp 4. Quan chức và các nhóm lợi ích ở từng giai đoạn đều trích phần trăm và nhận tiền hoa hồng. Đến khi dự án tới tay nhà thầu thiên công cuối cùng thì hầu hết ngân sách đã bị rút cạn. Và để tránh thua lỗ, lựa chọn duy nhất của họ là cắt giảm công đoạn, sử dụng loại thép mỏng nhất, bê tông yếu nhất và các vật liệu không đạt chuẩn nhất để hoàn thành dự án. Mỉa mai hơn cả, các bộ phần kiểm định chất lượng và các công ty giám sát, những đơn vị lẽ xa phải đảm bảo tiêu chuẩn xây dựng, từ lâu đã bị trói cuộc chặt với các nhà đầu tư thông qua lợi ích tài chính. Sự giám sát trở nên hoàn toàn vô hiệu, công tác kiểm tra chỉ còn là thủ tục hình thức và ngay cả thẩm quyền thiết lập tiêu chuẩn ngành cũng bị chi phối bởi các nhóm lợi ích. Tình trạng cắt giảm nguyên liệu này không chỉ ảnh hưởng đến nhà ở mà còn xâm nhập nguy hiểm vào các công trình hạ tầng công cộng lớn. Tại các dự án cầu lớn như là cầu cáp tháp hay một số tuyến đường xác cao tốc, kết cấu triệu lực lẽ xa phải dùng loại thép gần độ cao, đường kính lớn thì lại bị thay thế bằng những thanh thép cực kỳ mỏng và kém chất lượng. Những vật liệu mỏng hơn cả khung thép dùng trong nhà kính nông nghiệp này có thể dễ dàng bị bẻ cong hoặc bẻ gãy bằng tay chặn. Chúng rất dễ biến dạng hoặc gãy nát dưới tải trọng nặng nề của các thương tiện. Tại chân của một số trụ cầu đường xác cao tốc bắt qua sông, phần kết cấu bên trong bị lộ ra sau khi bê tông bòng chóc cho thấy lớp bê tông xốp đục, chất lượng cực kỳ kém, đe dọa trực tiếp đến an toàn phận hành của quốc gia. Hệ quả của cơn lốc xây nhanh, bắn lẹ và quay vòng vốn gấp này là sự lệch pha nghiêm trọng giữa thời hạn sở hữu pháp lý và tuổi thọ vật lý của Bất Động Sản. Trong suốt thời kỳ bùng nổ Bất Động Sản, công chúng Trung Quốc liên tục được tuyên truyền rằng nhà ở là tài sản chuyên đời gắn liên với quyền sử dụng đất 70 năm. Tuy nhiên, thực tế vật lý lại khốc liệt hơn nhiều so với các quy định trên giấy tờ. Các khảo sát thực tế tại Thâm Quyến và Đông Quản, nơi tập trung những tòa nhà trung cư cao tầng đầu tiên được xây dựng từ cuối thập niên 1980 đến đầu những năm 1990, cho thấy tình trạng xuống cấp kết cấu diễn ra trên diện rộng. Dù mới chỉ vận hành khoảng 40 năm, nhiều tòa nhà đã xây vào tình trạng nguy hiểm. Các mảng tường ngoại thất lớn bị nứt nẻ, bong chóc diện rộng, lộ cả gạch đỏ và bê tông xốp bên trong. Hệ thống chống thấm thất bại hoàn toàn, khiến do dị nước xảy ra rất thường xuyên. Thiếu vắng sự bảo trì thường xuyên khiến cho điều kiện sống thoái khoáng nghiêm trọng. Những chủ sở hữu ban đầu có điều kiện tài chính đều đã bán lại tài sản và chuyển đi nơi khác. Những người còn mắc kẹt lại trong các tòa nhà mục nát này chủ yếu là lao động nhập cơ hoặc người có thu nhập thấp. Những nhóm người cuối cùng không có khả năng chuyển đến nơi ở tốt hơn. Đáng lo ngại hơn, tình trạng xuống cấp không chỉ xuất hiện ở các tòa nhà cũ 45 tuổi mà đã lan rộng sang các dự án mới bàn giao. Nhiều căn hộ trung cư thương mại mới hoàn thiện năm 2023 với mức giá đắt đỏ lên tới hàng triệu nhân dân tệ đã xuất hiện tình trạng thường bị thấm rầm, bề mặt vữa hoàn thiện bị bong chóc, mục nát đến mức có thể dễ dàng dùng một chiếc túi vít thọc sâu vào hoặc cạo nhẹ, làm bê tông tới xốp, vỡ vụn rơi rạc. Bức tranh này hoàn toàn tránh ngược với các khối nhà ở xã hội được xây dựng từ những năm 1976 tại Singapore và nhiều quốc gia khác. Sau gần nửa thế kỷ, các công trình tại Singapore và nhiều quốc gia khác vẫn giữ được kết cấu vững chắc, hiện diện sạch đẹp và công năng vận hành tốt nhờ tiêu chuẩn thi công cao và quy trình bảo sưỡng rất nghiêm ngặt. Lời hứa về một tài sản truyền đời tại Trung Quốc đã trở thành một sự miểm mai đầy cay đắng với những kết cấu bê tông mỏng manh. Vâng, thưa quý vị, nếu công trình kém chất lượng thời kỳ đầu gây ra thiệt hại vật lý trực tiếp, thì thách thức lớn hơn nhiều mà các đầu thị Trung Quốc đang và sẽ phải đối mặt đó là sự lão hóa đồng loạt của hàng vạn tòa nhà siêu cao tầng cùng với sự tên liệt xã hội do xung đột lợi ích khi bảo trì chúng. Những ngôi nhà được xây dựng trong giai đoạn bùng nổ đô thị hóa xung quanh năm 2000 giờ đây hầu hết đã vượt mốc 20 năm tuổi. Trong khi khung bê tông có thép về mặt lý thuyết được thiết kế cho tuổi thọ 50 năm, thì các hệ thống cơ điện, mạch máu giữ cho tòa nhà vận hành chỉ có tuổi thọ từ 15 đến 20 năm. Một tòa nhà cao tầng phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống máy bơm áp lực nước thứ cấp, hệ thống thăng máy tốc độ cao và hệ thống phòng cháy chữa cháy. Khi bước qua mốc 20 năm này, các tòa nhà này đông loạt bước vào giai đoạn hỏng hóc thiết bị nghiêm trọng với chi phí thay thế cực kỳ đắt đỏ. Bài toán bảo trì này đang đẩy các cộng đồng chung cư cao tầng vào một cuộc khủng hoảng tài chính và quản trị không có lời giải thông qua bán đút tháp lớn. Đầu tiên, đó là sự kiệt quệ của quỹ bảo trì nhà ở. Thăng máy sử dụng trên 15 năm sẽ bước vào giai đoạn lão hóa nguy cơ cao, chi phí thay thế một thăng máy cao tầng bao gồm thiết bị, tháo rỡ và lắp đặt hiện tốn từ 150.000 đến 400.000 nhân dân tệ. Một đơn vị nhà ở gồm hai thăng máy sẽ tiêu tốn hàng trăm nghìn nhân dân tệ. Theo lý thuyết, khoản này được trích từ quỹ bảo trì nhà ở. Tuy nhiên, số tiền thu từ 20 năm trước khi giãi nhà chỉ vài nghìn nhân dân tệ một mét vuông và người mua chỉ đóng vài nghìn nhân dân tệ vào quỹ, hoàn toàn không đủ cho một phần nhỏ chi phí thay thế hiện tại. Thứ hai là xung đột lợi ích. Trong một xã hội phân hóa, việc yêu cầu cư dân đóng góp thêm các khoản tiền lớn là cực kỳ khó khăn do mâu thuẫn lợi ích gây đắt. Khi máy nhà bị thấm rầm, cư dân tầng dưới từ chối đóng tiền sửa chữa vì cho rằng không ảnh hưởng đến họ. Khi máy bơm dưới tầng hầm bị hỏng khiến nước thải trao ngược, cư dân các tầng cao sẽ bớt lở. Khi thăng máy hỏng cần thay thế, chủ sở hữu tầng một và tầng hai kiên quyết không đóng góp vì họ cho rằng họ không dùng thăng máy. Những tranh chắc kéo dài này khiến ban quản trị trung cư bị dây vào trạng thái đóng bằng, điển hình như tại một khu trung cư lớn ở Trung Khánh với 2.500 hộ gia đình. Dù quỹ bảo trì vẫn còn hơn 26 triệu nhân dân tệ, nhưng do các đại diện chủ nhà mâu thuẫn không chịu ký tên phê duyệt, thăng máy bị hỏng đã phải ngừng hoạt động suốt 6 tháng, buộc người già và trẻ em phải đi bộ hằng ngày lên các tầng cao. Khi các thiết bị lão hóa làm giảm chất lượng sống, cư dân thường phản ánh bằng cách ngừng đóng phí quản lý bất động sản. Khi tỷ lệ thu phí tụt xuống dưới ngưỡng sống còn của ngành là 85%, thì các công ty quản lý bất động sản sẽ cắt giảm nhân sự, bỏ mặt công tác bảo trì phong ngừa và cuối cùng là rút tỷ. Hậu quả là khu dân cư sẽ biến thành những khu ổ chuột trên cao, không ai quản lý. Trước đây, khi một khu nhà bị hư hỏng hoặc xuống cấp, giải pháp đơn giản là phá rỡ và giải tỏa để xây mới, thường được gọi là tháo rỡ, giải phóng mặt bằng. Tuy nhiên, đây là tư duy của thời kỳ tăng trưởng thân tốc. Các tòa nhà cao tầng hiện nay phần lớn là các ngọn tháp 30 tầng với mật độ dân số cực kỳ cao. Để thu hồi chi phí giải tỏa và đền bù cho cư dân, một chủ đầu tư sẽ phải xây dựng một tòa nhà mới cao tới 90 tầng hoặc hơn thế nữa trên cùng một diện tích đất. Điều này là hoàn toàn phi thực tế do các giới hạn về quy hoạch đồ thị, an toàn không lưu và chi phí kỹ thuật. Nói một cách khác, hàng vạn tòa nhà trung cư cao tầng tại Trung Quốc Đại lục đang rơi vào một cái bẫy kép. Chúng quá đắt để phá rỡ và cũng quá đắt để sửa chữa. Đối mặt với cuộc khủng hoảng cận kề này, khi nguồn thu từ tiền bán quyền sử dụng đất của chính quyền địa phương sụt giảm và doanh số bán nhà mới đang yếu đi, thì chính quyền Trung Quốc đang thúc đẩy các chính sách lập quỹ bảo trì nhà ở định kỳ và bắt buộc kiểm định công trình đối với quỹ nhà ở hiện hữu. Tuy nhiên, dưới phân tích nhận định rằng, mục đích thực sự của các chính sách này là chuyển cánh nặng tài chính bảo trì sang cho chính các chủ sở hữu nhà, yêu cầu họ phải tiếp tục bỏ tiền túi ra để duy trì các tòa nhà đang lão khóa nhanh chóng. Đối với hàng triệu gia đình thuộc tầng lớp trung liêu Trung Quốc, những người đã dành toàn bộ tiền tiết kiệm của cả gia đình và gánh trên lương khoản vay thế chấp ngân hàng kéo dài 30 năm, đây là một thực tế đầy cay đắng. Họ đã phát hiện ra rằng, mình không hề sở hữu một tài sản giá trị để chuyên lại cho con cháu, mà thực chất chỉ đang trả tiền cho một trải nghiệm sống ở nhà cao tầng trong 20 năm. Khi thăng máy ngừng hoạt động, đường ống nước bị ăn mòn, tường ngoại thất lột trần và hàng xóm cãi nhau vì vài trăm nhân dân tệ, phí sửa chữa, thì giấc mơ an cư lạc nghiệp đã biến thành một gánh nặng tài chính và sinh hoạt kéo dài. Cái giá đắp đỏ còn lại sau kỳ nguyên bùng nổ hạ tầng bằng mọi giá. Và thông tin này cũng đã kết thúc bài bình luận ngày hôm nay của chúng tôi. Cảm ơn quý vị khán giả đã dành thời gian quan tâm theo dõi. Xin kính chào và hẹn gặp lại quý vị trong những bài bình luận tiếp theo.