MỸ CHẶT ĐỨT HUYẾT MẠCH DẦU MỎ, TRUNG QUỐC MẮC KẸT GIỮA 2 GỌNG KÌM

Ngày 13 tháng 7, Tổng thống Donald Trump tuyên bố quân đội Mỹ sẽ trở thành thiên thần hậu mệnh của eo biển Hormuz, Thoạt Nghè. Đó chỉ là một nức leo thang mới trong cuộc chiến Mỹ, Iran đã kéo dài từ cuối tháng 2. Nhưng hãy đặt tuyên bố ấy cạnh một sự kiện xảy ra đúng 4 ngày trước. Một cây cầu đường sắt tại tỉnh Hẻo Lánh ở miền bắc Iran bị tên lửa hành trình san phẳng. Một cây cầu xa mọi mặt trận chẳng có giá trị chiến thuật nào đáng kể, trừ khi người ta nhìn vào thứ chạy qua nó, khi ghép hai mảnh ấy lại, bức tranh thật sự mới hiện ra. Đây không phải một đòn đánh nhắm vào Iran mà tình cờ gây tác dụng phụ lên Trung Quốc. Đây là một chiến dịch xiết hai gọng kìm cùng lúc, trên biển và trên bộ, được tính toán để bóp đúng vào huyết mạch kinh tế mà Bắc Kinh đang phụ thuộc. Gọng kìm thứ nhất, biển cả khép lại lần nữa. Để đo được sức nặng của ngày 13 đến 14 tháng 7, cần lùi lại nhìn toàn cảnh. Cuộc chiến Mỹ-Iran khởi phát ngày 28 tháng 2, khi Mỹ và Israel bất ngờ không kích và ám sát lãnh tụ tối cao Khamenei. Iran đáp trả bằng đòn duy nhất có sức nặng ngang bằng. Phong tỏa gần như toàn bộ eo biển Hormuz, cửa ngõ của khoảng một phần tư lượng dầu và một phần năm khí hóa lỏng vận chuyển bằng đường biển của cả thế giới. Sau nhiều vòng đàm phán, ngừng bắn rồi lại đổ vỡ, giữa tháng 6 hai bên ký được biên bản ghi nhớ chấm dứt chiến sự tại Versailles, bên lề thượng đỉnh G7. Ngày 18 tháng 6, Mỹ dỡ phong tỏa hải quân. Hòa bình ấy sống chưa đầy một tháng. Ngày 13 tháng 7, Trump tuyên bố lệnh ngừng bắn đã chấm dứt, ra lệnh không kích trở lại và công bố tái lập phong tỏa toàn bộ tàu ra vào các cảng Iran, hiệu lực từ 16 giờ chiều 14 tháng 7 giờ Mỹ. Bộ Tư lệnh Trung tâm nói không úp mở. Mọi con tàu đi hoặc đến cảng và vùng biển Iran đều nằm trong tầm trạn. Thưa quý vị, ngay đêm trước đó, một loạt không kích đã diễn ra và lần đầu tiên trong cả cuộc chiến, Mỹ tung vào trận 3 thiết bị bay không người lái hải quân chiến đấu mang tên Corsair, nhắm vào cơ sở bào chi tàu ngầm ở cảng Bandar Abbas. Iran bắn tên lửa đạn đạo đáp trả vào một căn cư Mỹ tại Jordan, toàn bộ bị đánh trận, đó là gọng kìm thứ nhất. Và Trung Quốc mắc kẹt trong đó theo một cách rất cụ thể. Suốt cuộc chiến, Bắc Kinh gần như là khách mua dầu duy nhất còn lại của Tehran ở mức chết khấu sâu, khoảng 60 đô la một thùng. Con số ấy chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh một con số khác. Theo ước tính của IMF, Iran cần giá dầu 121 đến 124 đô la một thùng mới cân đối nổi ngân sách, vốn phụ thuộc tới 45% vào nguồn thu dầu mỏ. Nói cách khác, Trung Quốc mua rẻ một nửa, còn Iran bán vì không còn ai khác để bán. Để giữ dòng chảy ấy không đứt dưới sức ép phong tỏa, Trung Quốc dựa vào hạm đội bóng tối, những con tàu giả mạo cờ, làm nhiễu tín hiệu định vị, xóa mọi dấu vết liên hệ với Iran. Một ví dụ điển hình được báo chí quốc tế ghi nhận hồi tháng 4. Con tàu Rich Starry cheo cờ Malawi, một lựa chọn kỳ lạ, bởi Malawi không có lấy một mét bờ biển. Trong 10 một ngày liền, nó phát tín hiệu định vị giả. Trong khoang là khoảng 250.000 thùng methanol, gần như chắc chắn có nguồn gốc Iran, nhưng trên giấy tờ được khai là xếp hàng tại một cảng của các tiểu vương quốc Ả Đập Thống Nhất. Con tàu lách qua hòa mút, trót lọt, đúng ngày đầu tiên lệnh phong tỏa có hiệu lực, nhưng thủ thuật ấy để lại dấu vết ở nơi không ai xóa được, sổ sách. Hải quan Trung Quốc khẳng định nước này không nhập một dọt dầu trực tiếp nào từ Iran kể từ năm 2022. Cùng lúc, lượng dầu khai lại nhập từ Malaysia trong năm 2025 đạt 1,3 triệu thùng mỗi ngày, hơn gấp đôi tổng sản lượng dầu thực tế của cả Malaysia, một quốc gia không thể bán thứ mình không có. Đây gần như là lời thừa nhận công khai, chỉ khác ở chỗ không ai buộc phải gọi đúng tên nó. Và cái giá của chò mèo vườn chuột ấy giờ đã hiện lên trên số liệu vĩ mô. Theo các hãng tin quốc tế, tính đến 14 tháng 7, lượng dầu thô nhập khẩu của Trung Quốc rơi xuống mức thấp nhất trong 10 năm. Gọng kìm biển, dù bị lách qua bằng đủ mọi mưu mẹo, vẫn đang siết dần. Nếu chỉ dừng ở phong tỏa Hải quân, Bắc Kinh vẫn còn một lối thoát, chuyển hướng sang vận tải đường bộ, né hẳn vùng biển đang bị giám sát gắt gào. Và trên thực tế, đó chính xác là những gì đã diễn ra trong nhiều tháng trước đó, cho đến khi lối thoát này cũng bị chặn đứng, chỉ bốn ngày trước khi lệnh phong tỏa biển được tái lập. Giang sáng ngày 9 tháng 7, tên lửa hành trình của Mỹ đã đánh trúng cầu đường sắt Akteke Khan, nằm gần thị trấn Aqqala, thuộc tỉnh Golestan, miền bắc Iran, cách xa Hormuz tới hơn 1.400 cây số. Vụ tấn công được xác nhận độc lập bởi nhiều nguồn. Hãng tin của Iran cho biết 7 quả đạn đã bắn trúng cầu. Người dân đã đăng tải các đoạn video ghi lại nhịp cầu bị hư hại, trong khi các hãng tin lớn khác đều xác nhận chi tiết sự việc. Gọng kìm thứ 2 Con đường bộ bị chặt đứt Ngày 9 tháng 7, một tên lửa hành trình Mỹ đánh sập một cây cầu đường sắt ở miền bắc Iran. Đó là cú đánh sâu nhất vào lãnh thổ Iran kể từ khi giao tranh nối lại. Và lần đầu tiên trong đợt tấn công này, Mỹ nhắm vào hạ tầng giao thông thay vì các mục tiêu quân sự thuần túy quanh Hormuz, ý nghĩa của cây cầu vượt xa kích thước của nó. Nó nằm trên tuyến Gorgan-Incheborun, cửa ngõ nối Iran với Turkmenistan, từ đó thông sang mạng lưới đường sắt Kazakhstan và cuối cùng là Nga. Đây là nhánh phía đông của hành lang vận tải quốc tế Bắc-Nam, đồng thời là một đoạn của chính tuyến đường sắt thuộc Sáng Kiến-Vành Đài và con đường nối thẳng Tây An với Tây Hèn An. Con số nói phần còn lại. Theo số liệu được các hãng tin dẫn lại, ít nhất 65 chuyến tàu hàng đã chạy từ Trung Quốc sang Iran qua đúng tuyến này chỉ trong một năm qua. Quan trọng hơn, lưu lượng tăng gấp 3 kể từ khi hải quân Mỹ bắt đầu siết các cảng biển Iran hồi đầu năm. Khi đường biển nghẹt, hàng hóa không biến mất, nó chuyển hướng, và nó chuyển lên đường rây phía Bắc. Nga cũng dùng chính tuyến này để đưa hàng sang Iran từ tháng 10 năm ngoái. Cây cầu nhỏ bé ấy, vì thế, là nút thắt chung của cả trục Tehran, Moscow, Bắc Kinh. Giới phân tích gọi việc nhắm vào một cây cầu đường sắt cách xa mọi mặt trận là hành động vượt ra ngoài một mục tiêu quân sự thông thường. Đó là cách nói lịch sự cho một thực tế trần trụi hơn. Hạ tầng lưỡng dụng, vừa phục vụ dân sự, vừa có thể gánh hậu cần thời chiến, đã chính thức bước vào danh sách mục tiêu chiến lược ngang hàng với biến cảng và căn cứ hải quân. Giờ, hãy đặt hai sự kiện cạnh nhau. Trước 9 tháng 7, Iran vẫn còn một phương án dự phòng. Nếu biển bị siết, hàng hóa, kể cả các lô liên quan đến dầu mỏ hay vật tư chiến lược, vẫn có thể đi vòng lên ngạ đường sắt phía Bắc để tới tay đồng minh. Sau 9 tháng 7, phương án ấy bị vô hiệu hóa một phần. Bốn ngày sau, khi con đường trên bộ đã suy yếu, Washington mới tung đòn thứ hai, tái phong tỏa toàn bộ đường biển. Chinh thức ấy khó có thể là ngậu nhiên. Chặt van xả trước, khóa cửa chính sau, cả hai lưới thoát của Iran. Và qua Iran là cả mạng lưới hậu cần của Trung Quốc lẫn Nga trong khu vực, gần như đóng lại cùng một lúc. Về bản chất, đây là chiến tranh hạ tầng, thuật ngữ ngày càng được nhắc tới trong các xung đột hiện đại. Từ Ukraine đến Trung Đông, nơi cảng biển, cầu đường sắt, đường ống và mạng lưới điện trở thành những điểm ngẽn mà áp lực quân sự và áp lực kinh tế cùng hồi tụ. Và những nút thắt mới sinh ra ở nơi cách xa điểm va chạm ban đầu. Cơ chế ấy giống hết cách một cơn bão làm rối loạn chuỗi cung ứng toàn cầu, chỉ khác ở một điểm, tác nhân gây gián đoạn ở đây không phải thời tiết mà là chủ đích. Phản ứng của Trung Quốc vì thế rất đáng đọc kỹ. Ngày 13 tháng 7, Bắc Kinh đưa vấn đề ra phiên họp khẩn của Hội đồng Bảo an. Phó đại sứ Tôn Lỗi kêu gọi Washington và Tehran nối lại đàm phán, nhấn mạnh rằng khôi phục lưu thông an toàn qua eo biển, phục vụ lợi ích của tất cả các bên. Ngày 14 tháng 7, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Lâm Kiến tuyên bố Trung Quốc hết sức quan ngại trước việc xung đột tái diễn và sẽ nỗ lực không ngừng để hạ nhiệt tình hình. Đáng chú ý hơn là những gì không có mặt. Không một lời nào về điều động hải quân hộ tống tàu. Không một đe dọa trả đúa cụ thể. Không một động thái đối đầu trực diện nào. Sự im lặng ấy không phải bất lực. Nó khớp chính xác với một thế lưỡng nàn mà giới phân tích phương Tây đã phát ra từ trước. Washington đẩy Bắc Kinh vào chỗ phải chọn giữa hai con đường. Một là công khai thách thức phong tỏa bằng sức mạnh hải quân, chấp nhận rủi ro leo thang quân sự và làm trao đảo thị trường năng lượng toàn cầu. Hai là âm thầm tiếp tục lách bằng hạm đội bóng tối, đồng thời dùng chính vị thế khách hàng duy nhất còn lại của Iran làm đòn bể ép Tehran nhượng bộ trên bàn đàm phán. Suốt từ tháng 2 đến nay, Trung Quốc nhất quán chọn con đường thứ hai, làm trung gian ngoại giao ở bề mặt, giữ dòng dầu chảy ở bên dưới. Vấn đề là con đường thứ hai đang hẹp dần. Khi cả hai gọng kim, biển và bộ cùng xiết trong chưa đầy một tuần, giữ địa để vừa mua dầu giá rẻ vừa tránh rủi ro chính trị co lại nhanh hơn bất kỳ giai đoạn nào trước đó của cuộc chiến. Con số nhập khẩu dầu thô chạm đáy 10 năm không phải một thống kê vô thưởng vô phạt. Nó là bằng chứng định lượng cho thấy chiến lược lách luật, dù tinh vi đến đâu cũng đang đuối sức trước áp lực kép. Sáng ngày 15 tháng 7, các hãng tin độc lập cũng như hãng tin RT của nhà nước Nga đã đăng tải video cho thấy tuyến đường sắt này đã được nối lại và đảm bảo khai thông vận tải chưa đầy 24 giờ sau khi trúng tên lửa hành trình Mỹ. Nhưng chính tốc độ phục hồi đáng kỳ ngạc ấy, nếu nhìn kỹ, lại không phải là một tín hiệu an toàn, nó là bằng chứng cho một điều đáng lo ngại hơn nhiều. Đây không phải lần đầu hạ tầng đường sắt Iran bị đánh rồi dựng lại trong chấp mắt. Ngày 7 tháng 4, Mỹ và Israel đánh trúng 6 cây cầu đường sắt cùng lúc rải khắp Tehran, Anbarz, Qam, Isfahan, Janjan và đông Azerbaijan. Cầu Yahyabad ở Kasan được nối lại sau 3 ngày. Một cây cầu gần Qam chưa đầy 40 giờ. Lần này, với Akutekhe Khan, tốc độ ấy còn nhanh hơn nữa. Nhìn theo chuỗi sự kiện, một khuôn mẫu hiện ra. Iran đã chủ động xây sẵn năng lực sửa chữa siêu tốc cho chính mạng lưới đường sắt của mình. Gần như một lời thừa nhận ngầm rằng họ biết trước, những tuyến này sẽ còn bị nhắm tới nhiều lần nữa. Họ không đặt cược vào hy vọng không bị đánh. Họ chuẩn bị cho việc bị đánh rồi hồi phục thần tốc. Chính vì thế, câu hỏi đúng không phải tuyến đã thông chưa, mà thông rồi thì điều gì thực sự thay đổi? Câu trả lời trung thực, gần như không gì thay đổi về bản chất rủi ro. Việc Washington đã đánh trúng đúng cây cầu này, sau khi hạ 6 cây cầu khác chỉ vài tháng trước không bị xóa đi chỉ vì đường dài đã được hản đối. Nó chỉ khẳng định thêm một điều, đây là mục tiêu đã nằm sẵn trong danh sách, có thể kích hoạt lại bất cứ lúc nào, không phụ thuộc vào việc nó vừa được sửa xong hay chưa. Thông tuyến ở đây không phải gỡ bỏ mối đe dọa. Nó chỉ là khâu tạ một vết thương, vết thương ấy có thể bị xé toạc lần nữa, và nhiều khả năng đúng vào lúc lưu lượng hàng hóa qua đó tăng lên, tức là đúng lúc nó đáng đánh nhất trong mắt kẻ đang dõi theo. Với Bắc Kinh và Moscow, cây cầu nhỏ ở Golestan vì thế đã lộ đúng bản chất, không phải một tuyến đường an toàn được khôi phục, mà là một cái công tắc Washington có thể bật tắt tùy ý. Phản ứng khôn ngoan trước tin đã thông tuyến, do đó không phải nhạy nhóm. Mọi lô hàng chiến lược tiếp tục được đặt lên đúng cây cầu ấy là đang được đặt dưới một thanh gươm vẫn treo lơ lửng, chỉ là tạm thời chưa rơi. Có một mắc mấu cần xử lý, chính hành động khuấy đảo truyền thông của Trump đang gây tranh cãi. Ban đầu, ông tuyên bố Mỹ sẽ thu khoản phí bằng 20% giá trị hàng hóa đi qua Hormuz để bù chi phí bảo vệ tuyến hàng hải. Chỉ một ngày sau, ông thay khoản phí ấy bằng các thỏa thuận thương mại và đầu tư của các nước vùng vịnh vào Mỹ. Lý do ông đưa ra, các quốc vương và tiểu vương đã gọi điện xin đừng áp phí và đầu tư là cách bồi hoàn tốt hơn. Nhìn theo logic đàm phán, con số 20% có thể chưa bao giờ là đích đến. Nó là một cái nail cố tình đặt thật cao để đối phương chỉ còn hai lựa chọn, hoặc nuốt một khoản phí đánh thẳng vào xuất khẩu của mình, hoặc chủ động mang đến một phương án khác đủ hấp dẫn để Mỹ tiếp tục bảo vệ tuyến hàng hải. Kết quả trước mắt là khung câu chuyện đã dịch chuyển. Từ Mỹ phải tự bỏ tiền bảo vệ hòa mút, sang các nước hưởng lợi phải chia sẻ chi phí bằng đầu tư, thương mại hoặc cam kết khác. Theo cách hiểu ấy, Trump không cần thu được đồng phí nào. Chỉ cần lời đe dọa khiến các lãnh đạo vùng vịnh nhấc máy và bước vào thương lượng, nó đã hoàn thành phần lớn công việc của mình. Nhưng cẩn thận trọng, hiện chưa có bằng chứng công khai nào cho thấy các nước vùng vịnh đã ký cam kết đầu tư mới cụ thể. Reuters lưu ý Trump không công bố con số hay chi tiết thỏa thuận. Axios cho biết một số quan chức vùng vịnh còn bị bất ngờ bởi chính đề xuất phí. Và Ả Rập Xê Út, UAE, Qatar cùng Bahrain vốn đã cam kết hơn 2.000 tỷ đô la đầu tư vào Mỹ từ trước chiến tranh, nên câu hỏi cần theo dõi là Trump thực sự giành thêm được gì hay chỉ đang gọi tên cũ bằng một cái tên mới. Điểm đáng chú ý hơn nằm ở chỗ khác. Ông rút phí nhưng không rút phong tỏa. Trump tuyên bố Hormuz mở cửa cho mọi tàu thuyền, chứ tàu đi đến hoặc rời cảng Iran và tàu trở hàng hóa liên quan đến Iran. Hai công cụ, hai số phận khác nhau. Khoản phí đánh vào tất cả mọi người, kể cả đồng minh, đã biến mất. Vòng vây quanh Tehran thì không suy xuyển. Đọc theo hướng ấy, đây là bước chuyển từ một biện pháp dễ mất lòng đồng minh sang một chiến lược cô lập đối phương, và nó gọn ghé đến mức đáng ngờ. Ả Rập Xê Út, UAE, Qatar, Nhật Bản, châu Âu và các nhà nhập khẩu giàu không phải trả 20%. Nguồn thu và năng lực xuất nhập khẩu của Iran vẫn bị cắt. Các nước vùng vịnh bị buộc gắn lợi kinh tế của mình vào sự hiện diện an ninh của Mỹ. Và Iran mất luôn khả năng tự mô tả cuộc chiến này, như hai cường quốc tranh nhau quyền thu phí ở Hormuz. Vì vậy, rút lại phí và rút lui trước Iran không phải một. Trump có thể nhượng bộ đồng minh về cách thức tài trợ, trong khi vẫn xiết chặt hơn sức ép kinh tế và quân sự lên Tehran. Ảnh hưởng của Iran lớn không phải nhờ sức mạnh quân sự, mà nhờ vị trí, khi phần lớn dầu khí vùng vịnh phải chui qua một cửa ngõ hẹp nằm sát bờ biển Iran. Tehran không cần đánh chìm con tàu nào. Chỉ cần một lời đe dọa đủ tin, tên lửa, xuồng cao tốc, thủy lôi, drone, là các hãng tàu và công ty bảo hiểm tự dừng lại. Đòn 7 nằm ở đó, không phải khả năng phá hủy, mà khả năng khiến người khác không dám đi. Muốn tước đòn 7 ấy, không nhất thiết phải chiếm giữ Hormuz mãi mãi. Cách bền hơn là xây đủ tuyến thay thế để Hormuz thôi là điểm thất bại duy nhất của kinh tế thế giới. Một phần việc đã làm. Ả đập Xê Út có đường ống Đông Tây đưa dầu từ vùng gần Vịnh Ba Tư sang cảng Gian Bù bên Biển Đỏ. UAE có tuyến dẫn dầu tới Fujairah, nằm ngoài Hormuz. Nhưng theo EIA, dù công suất giành nghĩa lớn, đến năm 2025 hai hệ thống này chỉ còn khoảng 2,6 triệu thùng. Ngày công suất dự phòng có thể huy động thêm khi Hormuz tắt. Các dự án mới đang chạy. Một đường ống mới của UAE, tuyến Basra-Haditha của Iraq. Giới phân tích, tuyết tính những dự án đang xây và được đề xuất có thể che chắn hơn 45% lượng xuất khẩu trước chiến tranh của các nhà sản xuất vùng vịnh khỏi cú sốc Hormuz vào cuối 2027, và hơn 60% vào cuối 2028. Thời gian xây trung vị của các dự án tương tự trong khu vực khoảng 2,5 năm. Vậy nên đây không phải ý tưởng viển vong. Vốn thì vùng vị không thiếu, hạ tầng thì đã có phần vận hành. Vấn đề nằm ở phần còn lại. Ngay cả khi mọi dự án đang xem xét hoàn thành, giới phân tích vẫn dự kiến khoảng 7-9 triệu thùng dầu và sản phẩm dầu mỗi ngày tiếp tục phụ thuộc Hormuz. Qatar chưa có tuyến thay thế thực tế cho phần lớn khí tự nhiên hóa lỏng. Kuwait và miền nam Isaac vẫn phụ thuộc nặng vào eo biển. Với khí tự nhiên hóa lỏng, bài toán còn khó hơn dầu, vì khí tự nhiên hóa lỏng không thể bơm qua một đường ống dầu. Qatar sẽ phải xây đường ống khí xuyên Ả Rập Xê Út, UAE hoặc Oman, rồi dựng thêm cơ sở hóa lỏng khổng lồ ở bờ biển ngoài vịnh. Vừa đắt, vừa đẩy Qatar vào thế phụ thuộc láng giềng, và các tuyến thay thế cũng không miễn nhiễm với chiến tranh. Fujairah từng bị tấn công. Tuyến biển đỏ của Ả Rập Xê Út vẫn phải qua Bab-e Mandep. Nên bài toán không phải thay một điểm nghẽn bằng một điểm nghẽn khác, mà là dệt một mạng lưới, nhiều đường ống, nhiều cảng, nhiều kho dự trữ, nhiều lối ra. Đến đây chương trình của chúng tôi cũng xin phép được tạm dừng. Hãy để lại quan điểm của mình và cùng thảo luận với chúng tôi. Còn bây giờ, xin chào và hẹn gặp lại.