Trước những nơi thờ tự, người ta đôi khi bắt gặp bốn chữ “Hữu cầu tất ứng”, từ đó tin rằng chỉ cần thành tâm khấn nguyện thì điều mong muốn sẽ được đáp ứng. Thế nhưng, cầu nguyện có thực sự là cầu xin điều mình mong muốn rồi chờ đợi sự ban phát? Hay ý nghĩa sâu xa hơn của việc cầu nguyện chính là giúp con người nhìn lại bản thân, sửa đổi lỗi lầm và hướng đến những điều tốt đẹp?
- Tự nhận có thể đổi vận cho người khác, vì sao cuối cùng vẫn không đổi được vận mệnh mình?
- Vì sao nhiều gia đình có điều kiện vật chất sung túc nhưng vẫn không thể nuôi dưỡng một đứa trẻ giàu có về tinh thần
- Vì sao người xưa xem việc chết nguyên vẹn là một loại phúc báo?
Khoảng 2.500 năm trước, một vị trưởng làng tên Asibandhakaputta cũng từng mang câu hỏi ấy đến thưa hỏi Đức Phật. Ông kể rằng có những vị Bà-la-môn thường mang bình nước và vòng hoa đến bên người đã khuất, làm lễ rồi cầu nguyện cho người chết được sinh lên cõi trời. Ông muốn biết liệu những lời cầu khấn của nhiều người có thể giúp một người sau khi qua đời được đến cảnh giới tốt đẹp hay không.
Đức Phật không trả lời trực tiếp mà đưa ra một ví dụ để ông tự suy ngẫm.
Ngài hỏi: Nếu một người suốt đời làm những việc bất thiện như sát sinh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói lời chia rẽ, độc ác, nuôi dưỡng lòng tham và sân hận, sau khi người ấy qua đời, mọi người cùng tụ tập cầu nguyện cho họ được sinh lên cõi trời, liệu điều đó có thành hiện thực không?
Vị trưởng làng trả lời rằng không thể.
Đức Phật tiếp tục hỏi: Nếu có người ném một tảng đá lớn xuống hồ sâu, rồi mọi người đứng trên bờ chắp tay cầu xin cho hòn đá nổi lên, liệu nó có thể nổi không? Câu trả lời vẫn là không. Hòn đá chìm xuống bởi sức nặng của chính nó, không phải vì có ai đó muốn nó chìm.
Ngược lại, nếu người ta lấy một chiếc ghè đựng bơ và dầu, dìm xuống nước rồi đập vỡ, những mảnh sành sẽ chìm, còn bơ và dầu sẽ nổi lên. Dù mọi người đứng trên bờ cầu xin cho chúng chìm xuống, chúng vẫn nổi theo đặc tính vốn có.
Qua những hình ảnh giản dị ấy, Đức Phật chỉ ra rằng mỗi người phải tự chịu trách nhiệm về những hành vi mình đã tạo ra. Những lời cầu nguyện của người khác không thể thay thế cho quá trình tu dưỡng và những việc thiện mà bản thân mỗi người cần thực hiện.
Kinh Pháp Cú, câu 165, cũng nhắc nhở: “Tự mình làm điều ác, tự mình làm nhiễm ô; tự mình không làm ác, tự mình làm thanh tịnh”. Không ai có thể thanh tịnh thay cho người khác.
Vậy có phải cầu nguyện hoàn toàn không có tác dụng? Không hẳn. Điều quan trọng nằm ở chỗ chúng ta cầu điều gì, với tâm thái ra sao và lời cầu ấy có giúp bản thân hướng đến những điều thiện lành hay không.
Có một câu chuyện truyền miệng kể rằng, một vị sư trẻ lên núi tìm người tu hành chân chính. Ông nhìn thấy ánh sáng tỏa ra từ một căn nhà nhỏ, bên trong là một bà cụ đang lần tràng hạt niệm Phật. Bà đã niệm sai một chữ suốt gần hai mươi năm. Vị sư liền sửa lại cách niệm cho bà.
Sau khi nghe lời chỉ dạy, bà cụ vô cùng hoang mang, lo sợ mình đã niệm sai suốt bao năm nên không dám tiếp tục. Khi xuống núi, vị sư ngoảnh lại thì thấy ánh sáng trên đỉnh núi đã tắt. Ông vội quay lại xin lỗi, khuyên bà cứ tiếp tục niệm Phật với tấm lòng thành kính. Bà cụ an tâm niệm tiếp, ánh sáng lại xuất hiện.
Câu chuyện không có trong kinh điển, nhưng gợi lên một điều đáng suy ngẫm: sự thành tâm và an ổn trong tâm đôi khi quan trọng hơn việc chỉ chăm chăm vào hình thức bên ngoài.
Khoa học thần kinh cũng ghi nhận những tác động tích cực của thiền định và thực hành tâm linh đối với não bộ. Nhà nghiên cứu Andrew Newberg cho biết các hoạt động cầu nguyện, thiền định có thể kích hoạt nhiều vùng não liên quan đến sự tập trung, cảm xúc và nhận thức. Những quan sát này không chứng minh hay phủ nhận sự tồn tại của Thần Phật, nhưng cho thấy việc hướng tâm vào những điều thiện lành có thể đem lại những thay đổi tích cực trong đời sống tinh thần.
Cầu nguyện là lúc tự soi xét bản thân trước Thần linh
Người xưa có câu: “Trên đầu ba thước có Thần linh”. Câu nói nhắc nhở con người rằng dù những việc mình làm có thể không ai nhìn thấy, cũng không nên vì thế mà tùy tiện làm điều sai trái.
Khi hướng về Thần Phật để cầu nguyện, chúng ta không chỉ mong được che chở, bình an hay thuận lợi, mà còn có thể nhân dịp ấy thành tâm nhìn lại chính mình. Ta đã từng nói lời nào khiến người khác tổn thương? Có vì lợi ích cá nhân mà làm điều trái đạo lý? Có để lòng tham, sân hận và ích kỷ chi phối hành vi của mình?
Nhận ra lỗi lầm không phải để chìm đắm trong mặc cảm, mà là để biết mình cần sửa đổi ở đâu. Bởi vậy, một lời cầu nguyện chân chính có thể bắt đầu từ sự thành tâm nhận lỗi, mong được chỉ dẫn và quyết tâm trở thành người tốt hơn, sống theo những chuẩn mực đạo đức mà Thần linh mong muốn ở con người.
Trong nhà Phật, sám hối là nhận biết những việc làm sai trái, thành tâm ăn năn và phát nguyện không tái phạm. Người tu không chỉ nói lời sám hối mà còn phải sửa đổi thân, khẩu, ý, tránh gây thêm nghiệp bất thiện và tích cực làm việc lành.
Trong Thiên Chúa, con người được “xin tội” với Chúa tha thứ và quyết tâm từ bỏ những điều sai trái. Sự thống hối chân thành cần được thể hiện qua việc thay đổi đời sống, hướng đến tình yêu thương và những điều đẹp lòng Chúa.
Hai truyền thống có những giáo lý và cách thực hành riêng, không hoàn toàn đồng nhất. Tuy nhiên, cả hai đều nhấn mạnh một điều đáng suy ngẫm: con người cần thành thật nhìn nhận lỗi lầm, biết ăn năn và nỗ lực sửa đổi bản thân thay vì chỉ cầu xin mà không thay đổi hành vi.
Cầu nguyện cho người khác là biểu hiện của thiện tâm
Cầu nguyện không chỉ dành cho những mong cầu của bản thân. Khi cầu mong cha mẹ bình an, người gặp hoạn nạn vượt qua khó khăn, hay mong những người đang đau khổ được giúp đỡ, chúng ta đang hướng tâm đến sự tốt lành của người khác.
Những lời cầu nguyện ấy xuất phát từ tình thương, lòng trắc ẩn và mong muốn người khác được bình an, chứ không đơn thuần nhằm thỏa mãn lợi ích cá nhân.
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở lời cầu nguyện thì thiện ý vẫn chưa được thể hiện trọn vẹn trong cuộc sống. Khi có thể, chúng ta nên biến mong muốn tốt đẹp ấy thành hành động cụ thể: thăm hỏi người bệnh, giúp đỡ người khó khăn, an ủi người đau khổ và đối xử tử tế với những người xung quanh.
Suy cho cùng, cầu nguyện không phải là cách để né tránh trách nhiệm đối với những việc mình đã làm, cũng không phải chỉ để mong mọi điều diễn ra theo ý muốn. Vì vậy mong muốn "hữu cầu tất ứng" là điều không chân thật. Chỉ có sự thành tâm nhận ra thiếu sót, quyết tâm sửa đổi và biết nghĩ đến người khác. Khi lời cầu đi cùng sự tu dưỡng và hành động tốt đẹp, ý nghĩa của cầu nguyện mới thực sự được thể hiện trong đời sống.
Tiểu Hoa biên tập