Đề: Bàn về sức mạnh của nghệ thuật, Aristote cho rằng: “Nghệ thuật cao cả nhất vừa đánh động lí trí vừa đánh động tình cảm, tạo nên một khoái cảm cao cả nhất cho con người"
(“Nghệ thuật thơ ca” của Aristote và “Văn tâm điêu long” của Lưu Hiệp, Lê Đăng Bảng, Thành Thế Thái Bình, Đỗ Xuân Hà, Thành Thế Yên Báy dịch, NXB Văn học, 1999)
Bằng trải nghiệm văn học của mình về thể loại truyện ngắn, anh/chị hãy làm sáng tỏ ý kiến trên.
Bài viết tham khảo
Văn học là nghệ thuật khám phá đời sống và con người bằng hình tượng. Qua những câu chuyện về số phận, những cảnh ngộ éo le hay những vẻ đẹp bình dị của cuộc sống, văn học giúp con người nhận ra những điều mà đôi khi kinh nghiệm thường ngày chưa đủ để cắt nghĩa; đồng thời khơi dậy những rung động sâu xa, làm phong phú đời sống tinh thần. Bởi vậy, giá trị của một tác phẩm không chỉ nằm ở những điều nó giúp người đọc hiểu biết, mà còn ở cách nó khiến người đọc xúc động, trăn trở và thay đổi trong nhận thức về cuộc đời. Bàn về sức mạnh ấy của nghệ thuật, Aristote từng khẳng định: “Nghệ thuật cao cả nhất vừa đánh động lí trí vừa đánh động tình cảm, tạo nên một khoái cảm cao cả nhất cho con người”. Từ trải nghiệm đọc truyện ngắn, có thể thấy nhận định đã chạm đến một phương diện cốt yếu của giá trị nghệ thuật: sự thống nhất giữa chiều sâu nhận thức và sức mạnh lay động tâm hồn.
“Đánh động lí trí” là khả năng khơi gợi tư duy, mở rộng nhận thức, giúp con người khám phá bản chất của đời sống và suy ngẫm về những vấn đề nhân sinh. Một tác phẩm có giá trị không nhất thiết đưa ra những lời giải đáp sẵn có. Nhiều khi, bằng cách đặt nhân vật vào một tình huống đặc biệt, phơi mở một nghịch lí hay gợi lên một câu hỏi chưa có lời giải, tác phẩm khiến người đọc phải nhìn lại những quan niệm vốn được xem là hiển nhiên. Từ câu chuyện của một cá nhân, người đọc có thể nhận ra vấn đề của cả một cộng đồng; từ một cảnh ngộ cụ thể, họ có thể suy ngẫm về bản chất con người, những giới hạn của nhận thức và sự phức tạp của cuộc sống. “Đánh động tình cảm” là khả năng khơi dậy những rung động, đồng cảm, yêu thương, xót xa, ngưỡng mộ hoặc day dứt trước số phận con người và vẻ đẹp của cuộc sống. Văn học không trình bày con người như những khái niệm trừu tượng, mà đặt họ vào những cảnh ngộ cụ thể, khiến niềm vui, nỗi đau, khát vọng và những giằng xé nội tâm trở nên sống động. Nhờ đó, người đọc không chỉ hiểu một số phận bằng lí trí mà còn có thể cảm nhận nỗi đau, niềm hạnh phúc hay sự lựa chọn của nhân vật từ bên trong. Những điều vốn xa lạ cũng có thể trở nên gần gũi; những số phận chưa từng gặp gỡ vẫn có thể khơi dậy lòng trắc ẩn. Từ sự kết hợp giữa nhận thức và cảm xúc ấy, con người đạt tới “khoái cảm cao cả” của nghệ thuật. Đây không phải niềm vui đơn giản hay cảm giác dễ chịu nhất thời, mà là sự thỏa mãn thẩm mĩ sâu sắc khi người đọc vừa khám phá được những ý nghĩa của đời sống, vừa trải qua những rung động có khả năng thanh lọc, nâng đỡ và làm phong phú tâm hồn. Như vậy, nhận định của Aristote nhấn mạnh sự thống nhất giữa nhận thức và cảm xúc trong giá trị của nghệ thuật. Tác phẩm lớn không chỉ giúp con người hiểu thêm về cuộc đời mà còn khiến họ cảm nhận cuộc đời sâu sắc hơn. Lí trí mở ra chiều sâu ý nghĩa, còn tình cảm giúp những ý nghĩa ấy thấm vào tâm hồn, trở thành một phần trong trải nghiệm tinh thần của người đọc.
Văn học là một hình thái ý thức xã hội, có khả năng nhận thức đời sống và bồi dưỡng tâm hồn con người thông qua hình tượng nghệ thuật. Bằng việc lựa chọn, tổ chức và khái quát hiện thực, văn học giúp người đọc khám phá bản chất cuộc sống, nhận ra những vấn đề nhân sinh và hiểu sâu sắc hơn về con người. Đó là khả năng đánh động lí trí. Đồng thời, hình tượng nghệ thuật với tính sinh động, cụ thể và giàu sức gợi còn khơi dậy những rung động tình cảm như yêu thương, đồng cảm, xót xa, trân trọng hay day dứt. Đó là khả năng đánh động tình cảm. Hai phương diện này không tách rời mà bổ sung cho nhau: nhận thức giúp cảm xúc đạt đến chiều sâu, còn cảm xúc khiến những điều được nhận thức trở nên thấm thía và có sức lay động. Đặc biệt, văn học không truyền đạt chân lí bằng những khái niệm trừu tượng đơn thuần mà giúp con người khám phá ý nghĩa cuộc sống qua trải nghiệm thẩm mĩ. Khi tư tưởng được kết tinh trong hình tượng giàu sức gợi và cảm xúc nảy sinh tự nhiên từ hình tượng ấy, tác phẩm có thể đem lại khoái cảm thẩm mĩ cao cả – niềm thỏa mãn tinh thần khi con người vừa nhận ra những ý nghĩa sâu sắc của đời sống, vừa làm phong phú thế giới nội tâm. Khoái cảm ấy không chỉ đến từ niềm vui hay sự ngợi ca cái đẹp mà còn có thể nảy sinh từ nỗi buồn, sự xót xa và những day dứt có ý nghĩa. Vì vậy, nhận định của Aristote khẳng định giá trị toàn vẹn của nghệ thuật đích thực: sự thống nhất giữa nhận thức và cảm xúc, giữa chiều sâu tư tưởng và sức truyền cảm của hình tượng nghệ thuật.
Mỗi thể loại văn học có những phương thức riêng để kết hợp nhận thức và cảm xúc, tạo nên trải nghiệm thẩm mĩ. Trong đó, truyện ngắn có khả năng đặc biệt trong việc tập trung những vấn đề nhân sinh vào một lát cắt đời sống. Với dung lượng cô đọng, tình huống tập trung, chi tiết giàu sức gợi và kết cấu chặt chẽ, truyện ngắn có thể từ một sự việc nhỏ mở ra những suy tư vượt xa phạm vi câu chuyện được kể. Sức mạnh của truyện ngắn được tạo nên từ tình huống truyện, hình tượng nhân vật, chi tiết nghệ thuật và kết thúc giàu dư ba. Tình huống làm nổi bật mâu thuẫn, nghịch lí của đời sống; hình tượng và chi tiết giàu sức gợi khơi mở nhiều tầng ý nghĩa; kết thúc tiếp tục nuôi dưỡng suy tư và cảm xúc nơi người đọc. Tuy nhiên, dung lượng ngắn tự nó không bảo đảm giá trị nghệ thuật. Khả năng đánh động lí trí và tình cảm phụ thuộc vào chiều sâu tư tưởng, tài năng tổ chức hình tượng và sự hài hòa giữa nội dung với hình thức nghệ thuật.
Trong Chữ người tử tù, Nguyễn Tuân xây dựng cuộc gặp gỡ giữa Huấn Cao – người tử tù tài hoa, khí phách hiên ngang – và viên quản ngục say mê cái đẹp, qua đó đặt ra vấn đề về mối quan hệ giữa tài năng, khí phách và cái thiện. Ban đầu, Huấn Cao chưa hiểu tấm lòng của quản ngục; chỉ khi nhận ra sở nguyện chân thành của ông, Huấn Cao mới trân trọng một tâm hồn biết quý cái đẹp. Sự thấu hiểu ấy kết tinh trong cảnh cho chữ cuối truyện: giữa nhà ngục tối tăm, người tử tù mang gông xiềng lại làm chủ không gian tinh thần, còn viên quản ngục kính cẩn đón nhận cái đẹp. Sự đảo ngược vị thế khẳng định rằng quyền lực thể chế không quyết định giá trị tinh thần của con người. Đặc biệt, lời khuyên giữ gìn thiên lương của Huấn Cao cho thấy cái đẹp chân chính không tách rời cái thiện, đồng thời có khả năng thức tỉnh con người hướng đến những giá trị tốt lành. Bằng nghệ thuật tương phản và tình huống giàu ý nghĩa, tác phẩm vừa khơi mở suy ngẫm về sức mạnh của cái đẹp, vừa khơi dậy niềm cảm phục trước tài năng, nhân cách và khả năng hướng thiện của con người.
Sức mạnh của truyện còn được tạo nên bởi nghệ thuật tương phản giữa ánh sáng và bóng tối, cái cao cả và cái thấp hèn, sự tự do tinh thần và sự giam cầm thể xác. Ngôn ngữ giàu tính tạo hình, nhịp kể trang trọng cùng cách tổ chức cảnh tượng như một nghi lễ khiến vẻ đẹp của tài năng và thiên lương hiện lên vừa cụ thể vừa thiêng liêng. Người đọc không tiếp nhận tư tưởng của nhà văn bằng những lời bình luận trực tiếp, mà tự mình chứng kiến một cảnh tượng giàu sức ám ảnh. Từ đó, nhận thức về sức mạnh của cái đẹp được hình thành đồng thời với cảm xúc kính phục, xúc động trước những tâm hồn biết trân trọng tài năng và gìn giữ phẩm giá. Như vậy, Chữ người tử tù làm sáng tỏ nhận định của Aristote bằng cách kết hợp một vấn đề tư tưởng sâu sắc với hình tượng nghệ thuật có sức lay động. Truyện khiến người đọc suy ngẫm về phẩm giá, thiên lương và khả năng cảm hóa của cái đẹp, đồng thời đem đến niềm xúc động trước sự gặp gỡ giữa những con người biết hướng về những giá trị tinh thần cao quý. Khoái cảm thẩm mĩ ở đây được tạo nên từ cảm giác cái đẹp vẫn có thể tỏa sáng ngay cả trong hoàn cảnh tưởng như đối lập với nó.
Nếu Nguyễn Tuân khám phá vẻ đẹp của khí phách và thiên lương trong một cuộc gặp gỡ đặc biệt, Nguyễn Huy Thiệp trong Muối của rừng lại đặt con người vào mối quan hệ với tự nhiên để chất vấn cách con người nhìn nhận và đối xử với những sinh thể khác. Truyện kể về chuyến đi săn của ông Diểu. Ban đầu, nhân vật xuất hiện trong tư thế của một người chủ động, tự tin vào khả năng kiểm soát tình thế. Nhưng diễn biến cuộc săn khiến ông dần rơi vào những tình huống bất ngờ, phải đối diện với sự sống của muông thú và những biến động trong chính mình. Từ một cuộc đi săn, tác phẩm mở ra vấn đề rộng lớn hơn: con người có thực sự hiểu thế giới tự nhiên, và quyền năng của con người có đồng nghĩa với quyền chiếm hữu, hủy diệt sự sống hay không?
Ở điểm xuất phát của câu chuyện, ông Diểu nhìn con vật trong quan hệ với mục đích săn bắt. Thế giới tự nhiên hiện ra như đối tượng để con người chinh phục và thỏa mãn ý muốn của mình. Nhưng khi cuộc săn diễn ra, những gì nhân vật chứng kiến dần làm lung lay cách nhìn ấy. Các con vật không còn chỉ là mục tiêu của cuộc săn mà hiện lên như những sinh thể có sự sống, bản năng sinh tồn và những mối quan hệ riêng. Từ vị thế người thợ săn làm chủ tình thế, ông Diểu bị đẩy vào những trải nghiệm khiến ông phải nhìn lại hành động của mình. Sự thay đổi trong cảm xúc và cách ứng xử của nhân vật cho thấy nhận thức về tự nhiên không thể chỉ dựa trên lợi ích của con người; nó còn đòi hỏi khả năng nhận ra giá trị tự thân của sự sống. Nguyễn Huy Thiệp không biến câu chuyện thành một bài diễn thuyết về bảo vệ môi trường. Nhà văn đặt nhân vật vào những tình huống cụ thể, để sự va chạm với thế giới tự nhiên làm nảy sinh những biến chuyển trong nhận thức. Bởi thế, vấn đề sinh thái trong truyện không chỉ là câu chuyện bảo vệ một loài vật hay lên án hành vi săn bắn. Sâu xa hơn, tác phẩm đặt ra câu hỏi về bản năng chiếm hữu, giới hạn của quyền lực con người và khả năng con người nhận ra mình không đứng ngoài mạng lưới sự sống. Khi biết đau đớn trước nỗi đau của một sinh thể khác, con người bắt đầu vượt khỏi cái nhìn lấy mình làm trung tâm. Hình ảnh ông Diểu trở về trong trạng thái trần trụi ở cuối truyện tạo nên một kết thúc khác thường, giàu sức gợi. Trạng thái ấy có thể được liên tưởng đến sự rũ bỏ những lớp vỏ của đời sống văn minh, những thói quen và quan niệm khiến con người tưởng mình có quyền đứng trên tự nhiên. Nhân vật trở về không đơn thuần là kết thúc một chuyến đi săn, mà dường như đã đi qua một trải nghiệm làm thay đổi cách nhìn về chính mình và thế giới. Hình ảnh hoa tử huyền xuất hiện cuối truyện lại mở ra một trường liên tưởng khác. Loài hoa gắn với sự hiếm gặp và ý nghĩa báo hiệu ấy gợi niềm hi vọng về sự hồi sinh, về khả năng con người tìm lại mối liên hệ hài hòa với tự nhiên. Tuy nhiên, ý nghĩa của hình ảnh không bị khép lại trong một lời giải thích duy nhất; nó vẫn để ngỏ những suy ngẫm về sự sống, sự đổi thay và khả năng thức tỉnh của con người. Từ câu chuyện ấy, người đọc nhận ra rằng quan hệ giữa con người và tự nhiên không thể chỉ được nhìn bằng tiêu chí lợi ích hay quyền lực. Sự sống có những giá trị vượt ra ngoài khả năng sử dụng của con người, và lòng trắc ẩn không nên dừng lại ở phạm vi đồng loại. Nhận thức ấy đi cùng cảm giác day dứt trước những hành động gây tổn thương sự sống, đồng thời khơi lên niềm hi vọng rằng con người vẫn có thể thay đổi khi biết nhìn thế giới bằng một thái độ khiêm nhường hơn.
So với vẻ đẹp có phần lí tưởng hóa trong Chữ người tử tù, thế giới của Muối của rừng phức tạp và nhiều nghịch lí hơn. Nhân vật không xuất hiện như một hình mẫu đạo đức hoàn chỉnh; sự thức tỉnh, nếu có, được gợi ra qua những trải nghiệm không dễ quy về một bài học đơn giản. Chính sự phức tạp ấy khiến người đọc phải chủ động suy nghĩ, tự xem xét cách mình đối xử với tự nhiên và những sinh thể xung quanh. Truyện vừa mở rộng nhận thức sinh thái, vừa khơi dậy lòng trắc ẩn, sự bất an và niềm hi vọng. Khoái cảm thẩm mĩ vì thế không đến từ một kết thúc hoàn toàn yên ổn, mà từ khả năng nhận ra một vấn đề có ý nghĩa sâu sắc và cảm thấy mình được thôi thúc nhìn lại cách sống của chính mình.
Trong Thủy nguyệt, Kawabata gợi suy tư về tình yêu, kí ức và sự hữu hạn qua câu chuyện về Kyoko, chiếc gương và mối tình đặt trong giới hạn sinh tử. Nếu Nguyễn Tuân khắc họa cái đẹp chiến thắng bóng tối, Nguyễn Huy Thiệp đặt con người trước những vấn đề đạo đức và sinh thái, thì Kawabata hướng đến vẻ đẹp mong manh và những điều khó nắm bắt của đời sống tinh thần. Chiếc gương, ánh trăng và mặt nước tạo nên hệ thống hình ảnh giàu tính biểu tượng. Gương phản chiếu nhưng không thể lưu giữ sự sống; trăng trên mặt nước hiện hữu mà không thể sở hữu, chỉ một dao động nhỏ cũng đủ làm hình ảnh tan biến. Qua đó, Kawabata gợi ra nghịch lí của tình yêu và kí ức: con người luôn mong muốn gìn giữ những gì thân yêu, nhưng không thể ngăn thời gian và sự chia lìa. Không đưa ra triết lí trực tiếp, nhà văn để hình ảnh và những khoảng lặng khơi dậy cảm thức về sự hữu hạn. Tình yêu càng đáng quý khi con người ý thức được sự mong manh của nó; kí ức có thể duy trì mối liên hệ tinh thần, nhưng không thể thay thế sự hiện diện đã mất. Chính sự tiết chế và sức gợi ấy khiến tác phẩm đánh thức cả suy tư lẫn những rung động sâu xa nơi người đọc. Lối kể tiết chế, không khí trữ tình và u huyền góp phần tạo nên sức lay động riêng của tác phẩm. Nhà văn không cần đẩy cảm xúc lên cao bằng những biến cố dữ dội hay lời bộc bạch trực tiếp. Những hình ảnh gợi liên tưởng và những khoảng lặng cho phép người đọc tự bước vào thế giới nội tâm của nhân vật, từ đó hình thành những cảm nhận riêng. Có người sẽ chú ý đến nỗi đau của chia lìa; có người suy ngẫm về khả năng lưu giữ kí ức; có người lại nhận ra vẻ đẹp của tình yêu trong chính sự bất lực trước thời gian. Các cách đọc ấy có thể khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở ý thức về giá trị của những kết nối tinh thần trong một đời sống hữu hạn. Như vậy, Thủy nguyệt làm sáng tỏ nhận định của Aristote theo một con đường khác với hai tác phẩm trên. Truyện không chủ yếu tạo ra sự xúc động bằng một hành động anh hùng hay một sự thức tỉnh đạo đức rõ rệt. Tác phẩm khơi gợi nhận thức bằng những biểu tượng tinh tế, khiến người đọc suy nghĩ về điều không thể nắm giữ; đồng thời đánh thức cảm giác tiếc nuối, dịu dàng và xót xa trước vẻ đẹp mong manh của tình yêu. Khoái cảm thẩm mĩ hình thành trong sự hòa quyện giữa suy tư và rung động, giữa ý thức về mất mát với khả năng trân trọng những gì đang hiện hữu.
Đặt Chữ người tử tù, Muối của rừng và Thủy nguyệt bên cạnh nhau, có thể nhận ra điểm gặp gỡ căn bản: cả ba tác phẩm đều vượt ra ngoài câu chuyện bề mặt để mở rộng nhận thức và làm sâu sắc đời sống tình cảm của người đọc. Mỗi truyện bắt đầu từ những con người, sự việc và hình ảnh cụ thể, nhưng không dừng lại ở việc kể lại một sự kiện. Tác phẩm không áp đặt tư tưởng bằng những lời kết luận có sẵn, mà tổ chức hình tượng để người đọc tự khám phá ý nghĩa. Tuy nhiên, mỗi nhà văn có một con đường riêng. Nguyễn Tuân hướng tới vẻ đẹp lí tưởng của tài năng, khí phách và thiên lương; nghệ thuật tương phản làm nổi bật sức mạnh tinh thần của cái đẹp giữa bóng tối. Nguyễn Huy Thiệp đặt con người trước những vấn đề đạo đức và sinh thái phức tạp, để sự va chạm với tự nhiên khơi dậy những câu hỏi về quyền lực, trách nhiệm và lòng trắc ẩn. Kawabata lại gợi suy tư qua vẻ đẹp tinh tế, mong manh và giàu tính biểu tượng, giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về tình yêu, kí ức và sự hữu hạn. Một tác phẩm nghiêng về vẻ đẹp cao cả, một tác phẩm khơi lên sự day dứt trước quan hệ giữa con người và tự nhiên, một tác phẩm lặng lẽ dẫn người đọc vào miền suy tưởng về chia lìa và mất mát. Sự khác biệt ấy cho thấy nghệ thuật không chỉ có một phương thức tác động đến con người. Có tác phẩm khiến người đọc kính phục, có tác phẩm khiến họ bất an và tự vấn, có tác phẩm để lại một nỗi buồn dịu nhẹ mà dai dẳng. Nhưng dù biểu hiện bằng cách nào, những tác phẩm có giá trị đều có khả năng đưa người đọc vượt khỏi trải nghiệm quen thuộc, mở rộng tầm nhìn và làm sâu sắc khả năng cảm nhận. Lí trí giúp người đọc nhận ra những vấn đề ẩn sau câu chuyện, còn tình cảm khiến những vấn đề ấy không còn xa lạ hay trừu tượng. Hai phương diện không tồn tại tách biệt, mà bổ sung cho nhau để tạo nên trải nghiệm thẩm mĩ có chiều sâu.
Qua ba truyện ngắn, có thể khẳng định nhận định của Aristote đề cao sự thống nhất giữa nhận thức và cảm xúc trong nghệ thuật. Tác phẩm có giá trị không chỉ khơi dậy những cảm xúc tích cực mà còn khiến người đọc đau xót, day dứt, suy ngẫm trước những nghịch lí của đời sống. Khi tư tưởng được kết tinh tự nhiên trong hình tượng nghệ thuật, những rung động thẩm mĩ sẽ góp phần mở rộng nhận thức, bồi dưỡng tình cảm và làm thay đổi cách con người nhìn nhận cuộc sống, ứng xử với người khác.
Cần thấy rằng “khoái cảm cao cả” không đồng nghĩa với cảm giác dễ chịu hay một kết thúc có hậu. Có những tác phẩm khiến người đọc đau đớn trước số phận con người, bất an trước sự tàn nhẫn, hoặc day dứt trước những câu hỏi không có lời giải. Tuy vậy, chính trải nghiệm ấy vẫn có thể đem lại giá trị thẩm mĩ khi giúp con người nhìn thẳng vào những sự thật khó đối diện, nhận ra những giới hạn của bản thân và hiểu hơn về sự phức tạp của cuộc đời. Nghệ thuật không nhất thiết xoa dịu mọi nỗi đau; đôi khi, giá trị của nó nằm ở khả năng khiến con người không thể thờ ơ trước nỗi đau. Mặt khác, không phải tác phẩm nào gây xúc động mạnh cũng đạt đến giá trị nghệ thuật cao cả, cũng không phải mọi tư tưởng sâu sắc đều tự động trở thành văn học có giá trị. Cảm xúc nếu chỉ dừng ở sự kích thích nhất thời sẽ khó để lại chiều sâu tinh thần; tư tưởng nếu được đưa vào tác phẩm một cách khiên cưỡng, chỉ nhằm minh họa cho một kết luận có sẵn, cũng khó tạo nên sức thuyết phục lâu bền. Giá trị nghệ thuật đòi hỏi sự hòa quyện tự nhiên giữa chiều sâu tư tưởng và hình thức biểu đạt, giữa cách nhìn đời của nhà văn và khả năng sáng tạo hình tượng. Tác phẩm cần để tư tưởng sống trong nhân vật, tình huống, ngôn ngữ và cấu trúc nghệ thuật, thay vì biến câu chuyện thành phương tiện truyền đạt những lời giáo huấn.
Người viết cần có vốn sống phong phú, khả năng quan sát tinh tế và tư tưởng nhân văn sâu sắc; đồng thời chuyển hóa những khám phá về đời sống thành hình tượng nghệ thuật giàu sức gợi, để người đọc tự suy ngẫm và rung động. Tài năng sáng tạo vì thế gắn liền với chiều sâu trải nghiệm và trách nhiệm của nhà văn trước con người, cuộc sống. Người đọc cũng cần kết hợp lí trí với tình cảm: lí trí giúp khám phá ý nghĩa hình tượng và vấn đề nhân sinh, tình cảm giúp cảm nhận những số phận, vẻ đẹp và nỗi đau trong tác phẩm. Chỉ khi biết suy ngẫm, liên tưởng và đối thoại với văn bản, người đọc mới có thể đi từ hiểu câu chuyện đến hiểu con người và nhìn lại chính mình.
Qua trải nghiệm đọc Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân, Muối của rừng của Nguyễn Huy Thiệp và Thủy nguyệt của Kawabata, nhận định của Aristote cho thấy sức thuyết phục sâu sắc. Bằng những con đường nghệ thuật khác nhau, cả ba truyện ngắn đều kết hợp khả năng mở rộng nhận thức với sức mạnh lay động tình cảm, giúp người đọc khám phá những vấn đề có ý nghĩa về cái đẹp, thiên lương, tự nhiên, tình yêu và sự hữu hạn của đời người. Văn học vì thế không chỉ mở rộng hiểu biết về thế giới bên ngoài mà còn làm sâu sắc khả năng đồng cảm, giúp con người biết trân trọng những giá trị tinh thần và sống có ý thức hơn trước cuộc đời. Giá trị cao cả của nghệ thuật nằm ở chỗ sau khi trang sách khép lại, những suy tư và rung động mà tác phẩm khơi dậy vẫn tiếp tục sống trong tâm trí, góp phần làm giàu có đời sống tinh thần của con người.
Bình luận