Trong tư tưởng Nho gia, “Trung” và “Hòa” là hai chữ tưởng chừng rất đơn giản nhưng lại chứa đựng một tầng trí tuệ sâu xa về cách làm người, cách ứng xử và cả cách dùng người.

“Trung” không phải lúc nào cũng đứng ở chính giữa, cũng không có nghĩa là việc gì cũng chia đôi cho đều. Cốt lõi của chữ Trung là biết chừng mực, không thái quá nhưng cũng không bất cập, quan trọng hơn là biết tùy thời, tùy việc, tùy người mà điều chỉnh cho phù hợp.

Điều khó nhất của Trung chính là nắm được “độ”.

Hình ảnh minh hoạ: Điều khó nhất của Trung chính là nắm được “độ”

Trong giao tiếp cũng vậy, có người cần giữ lễ và khoảng cách, có người có thể gần gũi, thân mật hơn. Nếu với ai cũng dùng một thái độ giống nhau thì chưa chắc đã là đúng mực.

Trong Luận Ngữ - Hương Đảng, khi Khổng Tử giao tiếp với những người có địa vị khác nhau, cách ứng xử của ông cũng khác. Với người ở địa vị thấp hơn, ông vui vẻ, ôn hòa, không khiến họ cảm thấy áp lực. Với người ở địa vị cao hơn, ông ngay thẳng nhưng vẫn hòa nhã. Khi đứng trước quân vương, ông giữ sự cung kính nhưng không khúm núm, vẫn giữ phong thái đoan trang.

Đó chính là Trung. Biết thay đổi cách ứng xử theo hoàn cảnh, nhưng dù thay đổi thế nào vẫn không đánh mất nguyên tắc và khí chất của mình.

Nếu Trung là biết chừng mực, thì Hòa là biết dung hợp những điều khác biệt.

Người xưa từng ví Hòa giống như nấu một nồi canh. Muốn canh ngon phải có nước, lửa, giấm, muối, gia vị, cá hoặc thịt. Mỗi thứ mang một hương vị khác nhau: giấm chua, muối mặn, gia vị có thứ thơm, thứ nồng. Nếu chỉ có toàn muối hay toàn giấm thì không thể thành món ăn ngon.

Chỉ khi những vị khác biệt ấy được kết hợp theo tỷ lệ thích hợp, chúng mới tạo thành một tổng thể hài hòa. Đó chính là Hòa.

Vì vậy, Trung là biết mức độ, còn Hòa là biết phối hợp.

Nho gia đặc biệt nhấn mạnh một câu của Khổng Tử: “Quân tử hòa nhi bất đồng, tiểu nhân đồng nhi bất hòa.”

Người quân tử có thể sống hòa thuận với người khác dù quan điểm không giống nhau. Khi cùng bàn một việc, người này có lý của người này, người kia có cách nhìn của người kia. Họ có thể tranh luận, thậm chí phản đối nhau, nhưng không vì bất đồng mà biến đối phương thành kẻ thù.

Đó là “hòa nhi bất đồng” - hòa hợp nhưng không nhất thiết giống nhau.

Trái lại, “đồng nhi bất hòa” là bên ngoài tưởng như rất đồng lòng, nhưng bên trong lại đầy tính toán. Người ta có thể nói cùng một lời, làm cùng một việc vì lợi ích chung trước mắt, nhưng trong lòng vẫn ganh ghét, nghi kỵ nhau.

Sự khác biệt giữa Hòa và Đồng nằm ở đó. Hòa chấp nhận sự khác biệt. Đồng lại đòi hỏi sự giống nhau. Bởi vậy, chữ Hòa của người xưa không phải là ai cũng nghĩ giống ai, mà là khác nhau nhưng vẫn có thể cùng tồn tại, cùng làm việc và cùng tạo nên một tổng thể tốt đẹp hơn.

Có lẽ vì vậy mà người Trung Hoa xưa đặc biệt coi trọng chữ Hòa. Bước vào Tử Cấm Thành, ba đại điện quan trọng đều mang chữ này: Thái Hòa điện, Trung Hòa điện và Bảo Hòa điện.

“Thái Hòa” là cảnh giới hòa hợp cao nhất. “Trung Hòa” hàm chứa tinh thần trung chính, trung dung. “Bảo Hòa” là giữ gìn sự hòa hợp ấy lâu dài.

Thực ra, Trung và Hòa hiện diện trong rất nhiều điều bình thường của cuộc sống.

Một đầu bếp giỏi phải biết Trung: lửa bao nhiêu là vừa, món ăn chín tới đâu, mềm hay cứng, cay hay nhạt đến mức nào. Đồng thời phải biết Hòa: phối hợp các nguyên liệu và gia vị khác nhau để tạo ra một món ăn ngon.

Một nhạc trưởng cũng vậy. Hòa là khiến tiếng đàn dây, tiếng kèn, tiếng trống cùng vang lên thành một bản nhạc. Trung là biết điều chỉnh nhịp độ, cường độ, âm lượng để không nhạc cụ nào lấn át nhạc cụ nào. Quản lý con người lại càng cần hai chữ ấy.

Câu chuyện Lưu Bang và Hạng Vũ là một ví dụ điển hình.

Nếu xét năng lực cá nhân, Lưu Bang chưa chắc xuất chúng bằng Hạng Vũ. Chính Lưu Bang từng thừa nhận: bày mưu quyết thắng ngoài nghìn dặm, ông không bằng Trương Lương; giữ yên quốc gia, lo lương thảo, ông không bằng Tiêu Hà; dẫn quân đánh trận, công thành đoạt đất, ông không bằng Hàn Tín.

Nhưng Lưu Bang có một khả năng rất quan trọng: biết dùng người.

Ông biết Trương Lương giỏi mưu lược thì dùng vào việc mưu lược, Tiêu Hà giỏi trị quốc thì giao việc hậu phương, Hàn Tín giỏi cầm quân thì trao binh quyền. Những người ấy xuất thân rất khác nhau, tài năng cũng hoàn toàn khác nhau, nhưng Lưu Bang biết đặt họ vào đúng vị trí để sở trường của từng người cùng tạo thành sức mạnh lớn hơn.

Đó chính là Hòa. Ngược lại, Hạng Vũ gần như bách chiến bách thắng, bản thân có tài năng quân sự phi thường, nhưng lại không biết dùng người. Phạm Tăng là một nhân tài hiếm có mà cuối cùng cũng không được trọng dụng đúng mức.

Một người có thể rất mạnh, nhưng nếu chỉ dựa vào sức của riêng mình thì sức mạnh ấy vẫn có giới hạn.

Hình ảnh minh hoạ: Một người có thể rất mạnh, nhưng nếu chỉ dựa vào sức của riêng mình thì sức mạnh ấy vẫn có giới hạn.

Bởi vậy, tinh túy của Trung và Hòa không chỉ nằm trong sách vở. Trong gia đình, Trung giúp ta biết lời nào nên nói, việc gì nên dừng; Hòa giúp những người tính cách khác nhau vẫn sống được với nhau.

Trong công việc, Trung giúp ta biết tiến lui đúng lúc; Hòa giúp ta biết hợp tác với những người không giống mình. Trong đối nhân xử thế, Trung khiến con người có chừng mực, còn Hòa khiến con người có lòng bao dung.

Người thật sự trưởng thành không phải là người khiến tất cả mọi người giống mình, mà là người có thể giữ được nguyên tắc của mình giữa những khác biệt, đồng thời vẫn đủ rộng lượng để người khác được là chính họ.

Có lẽ đó cũng chính là cảnh giới mà Nho gia muốn hướng đến: giữ được Trung trong lòng, tạo được Hòa giữa người với người.

Tiểu Hoa biên tập

#cauchuyenhay#cuocsong#giaoduc#longtot#vanhoatruyenthong